Կանգնած մեքենայի արագությունը. Ռընե Շթաուդտն ու Քրիստիան Քորնը՝ Թամարա Հովհաննիսյանի Քարմելի ցուցահանդեսում

Ռընե Շթաուդտի ավտոմոբիլային լուսանկարչությունը հանդիպեց Քրիստիան Քորնի աբստրակտ գեղանկարչությանը։ Շթաուդտի կադրերից շատերը ծնվել էին գովազդային պատվերներից, ապա անցել նրա անձնական արխիվ։ Երկու արվեստագետներին նույն սրահ էր բերել հայ բանաստեղծուհի, արվեստաբան ու գալերիստ Թամարա Հովհաննիսյանը։

17 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ՄՈՆԹԵՐԵ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

2026 թվականի օգոստոսի 15-ին Քարմելի փողոցներով հազվագյուտ մեքենաներ էին անցնում։ Մոնթերեի թերակղզու ավտոմոբիլային շաբաթն էր։ Հաջորդ առավոտ Փեբլ Բիչի խնամված խոտածածկի վրա պիտի հավաքվեին աշխարհի ամենաթանկ, հազվագյուտ ու լավ պահպանված մեքենաները։ Այնտեղ անցկացվելու էր նրբագեղության 75-րդ մրցույթը։ Այդ օրերին թերակղզին շարժվող թանգարան էր։ Վաղուց չարտադրվող մոդելների կողքով անցնում էին եզակի օրինակներ, որոնցից երկրորդը չկա։

Երեկոյան ժամը վեցին «Միլմար Ինթերնեշնլ» պատկերասրահում բացվեց «Հոգեղեն պատրանքների պարը» ցուցահանդեսը։

Դրսում մեքենաները շարժվում էին։ Ներսում կանգնած էին լուսանկարների մեջ։ Արագությունը մնացել էր կադրում։

Ռընե Շթաուդտը կանգնեցնում է մեքենան, որպեսզի երևա նրա ձևը։ Քրիստիան Քորնը ձևը բաց է թողնում գույնի մեջ։ Շթաուդտն աշխատում է լույսով ու մետաղով։ Քորնը՝ գծով, ներկով, ջնջված ու նորից բացված հետքերով։ Նրանց աշխատանքները նման չեն։ Կողք կողքի այդ տարբերությունն ավելի պարզ է երևում։

Թամարա Հովհաննիսյանն էր նրանց բերել նույն սրահ։

Yerevan Online Mag.-ի հետ բացառիկ զրույցում նա ասաց․

«Այս ցուցահանդեսը երկու շատ տաղանդավոր արվեստագետների ստեղծագործական միությունն է։ Նրանցից մեկը աշխարհահռչակ լուսանկարիչ Ռընե Շթաուդտն է։ Մյուսը՝ Քրիստիան Քորնը, որի հետ աշխատում եմ արդեն քսանհինգ տարի։ Ես նրան մեր ժամանակների լավագույն գործող աբստրակտ էքսպրեսիոնիստներից մեկն եմ համարում։

Գեղեցիկ է տեսնել, թե ինչպես են երկու ստեղծագործ մարդիկ արվեստի միջոցով մոտենում իրար։ Այստեղ կա մարդկային, զգացական և մասնագիտական կապ։ Այս հանդիպումն իսկապես հրաշալի փորձառություն է։ Հուսով ենք՝ առաջիկա տարիներին նման միջոցառումները շարունակություն կունենան»։

Մեկ պատին հղկված մետաղն էր։ Մյուսին՝ ներկի քերծվածքն ու ձեռքի հետքը։ Այդ տարբերության մեջ էր այն կապը, որի մասին խոսում էր Հովհաննիսյանը։

Արհեստական երկինքը

Ռընե Շթաուդտը ծնվել է Շտուտգարտում՝ 1951 թվականին։ Տասնհինգ տարեկան էր, երբ վաճառեց առաջին լուսանկարները։ Այդ օրվանից անցել է շուրջ վաթսուն տարի։ Թիվը նա ասում է հանգիստ, առանց տարեդարձային շեշտի։

«Լուսանկարել սկսել եմ շատ վաղ,— ասաց Շթաուդտը Yerevan Online Mag.-ին։— Տասնհինգ տարեկանում արդեն վաճառել էի իմ առաջին լուսանկարները։ Կարելի է ասել՝ շուրջ վաթսուն տարի ինքնուրույն եմ աշխատում»։

Երբ Շթաուդտը սկսեց աշխատել, ավտոմոբիլային լուսանկարը հաճախ նույն ձևն ուներ․ գեղեցիկ մեքենա, լեռ, բաց ճանապարհ, մայրամուտ։ Մեքենան՝ կենտրոնում։ Նրան դա քիչ էր։

1980-ականների սկզբին նա մեքենան բերեց ստուդիա։ Փայլեցված թափքը մեծ հայելի էր և վերադարձնում էր իր շուրջը եղած ամեն լույս։ Փոքր լուսարձակները կտրտում էին մետաղը։ Կորագծերը բաժանվում էին իրարից։ Մեքենան կորցնում էր ամբողջականությունը։

Շթաուդտը ստեղծեց «Մեջիքֆլեշ» համակարգը՝ մեքենայի չափերին համապատասխանող հսկա լուսային մակերես։ Այն կախվում էր վերևում ու աշխատում արհեստական երկնքի պես։ Լույսը չէր հարվածում թափքին։ Սահում էր տանիքից դեպի թև, դռնից դեպի ապակի։ Մի կորն ավարտվում էր, մյուսը՝ սկսվում։ 1983 թվականին մշակված համակարգը փոխեց ստուդիական ավտոմոբիլային լուսանկարչության լեզուն։

Շթաուդտի նյութը լույսն է։ Մեքենան այն մարմինն է, որի վրա երևում է այդ լույսի ամբողջ աշխատանքը։

Նրա ստուդիական կադրերում ճանապարհ չկա։ Վարորդ չկա։ Երթևեկություն ու նշանակետ չկան։ Մեքենան ոչ մի տեղ չի գնում։ Մնում են թափքի համամասնությունը, ծանրությունը, փայլը։ Փոխադրամիջոցը կանգնում է որպես արդյունաբերական քանդակ։

Շթաուդտը մեքենան լուսանկարում է դիմանկարի պես։ Դիմանկարում մարդը պարտավոր չէ ժպտալ։ Նա կանգնում է լույսի առաջ, և լույսը ցույց է տալիս դեմքի կառուցվածքը, տարիքը, ուժը, հոգնածությունը։ Շթաուդտի մեքենաներն էլ չեն խաղում տեսախցիկի հետ։ Դրանք կանգնած են ու բացում են իրենց կառուցվածքը։

Պատվերն ու անձնական աշխատանքը նրա մոտ հաճախ սկսվել են նույն օրը։ Պատվիրատուի համար նախատեսված կադրերից հետո նա նույն մեքենան լուսանկարել է իր համար։ Այդ պատկերներն անցել են անձնական արխիվ։ Այնտեղ մեքենան այլևս պետք չէր վաճառել։ Կարելի էր նայել նրա ձևին, ժամանակի ճաշակին ու տեխնիկական հավակնությանը։

«Այստեղ ներկայացվածը տարբեր մակնիշների ավտոմեքենաների լուսանկարներից կազմված իմ անձնական ընտրանին է,— պատմեց նա Yerevan Online Mag.-ին։— Շատ եմ աշխատել Պորշեի համար, որոշ ժամանակ՝ նաև Ասթոն Մարտինի և Մազերատիի։ Երբ գովազդային նկարահանման պատվեր էի ստանում և մեքենան իմ տրամադրության տակ էր, պատվիրատուի համար նախատեսված կադրերից բացի՝ լուսանկարում էի նաև ինձ համար։ Այդպես հավաքածուն տարեցտարի մեծացավ»։

Արխիվում մեքենայի գինը ընտրության չափանիշ չէր։ Որոշիչը հասանելի եղած կարճ պահն էր։ Որոշ օրինակներ նրա ստուդիայում մնացել են մի քանի ժամ ու այլևս չեն վերադարձել։ Արխիվում կան նախատիպեր, մասնավոր հավաքածուներից դուրս բերված մեքենաներ, արտադրողների պահոցներում փակված նմուշներ։

Թանգարանը պահում է մեքենան։ Լուսանկարը պահում է նաև այն հայացքը, որով մի ժամանակ նայել են այդ մեքենային։ Կադրում մնում է շրջանի ճաշակը՝ ինչն էր գեղեցիկ համարվում, ինչպես էին պատկերացնում արագությունը, ինչ կապեր էին տեսնում մեքենայի, ազատության, հարստության ու վտանգի միջև։

«Իմ երազանքն ավտոմոբիլի ոսկե դարաշրջանի լուսանկարչական ամենամեծ արխիվն ստեղծելն է,— ասաց նա։— Երբ աճուրդում հազվագյուտ մեքենա եմ տեսնում, փորձում եմ հասկանալ՝ կարո՞ղ եմ արդյոք այն ևս ներառել իմ հավաքածուի մեջ։ Ուզում եմ այս արխիվը փոխանցել հաջորդ սերունդներին։ 1950-ականներից, 1960-ականներից ու 1970-ականներից մեզ հասած այդ մեքենաները մշակութային մեծ արժեք ունեն։ Դրանք պարզապես փոխադրամիջոցներ չեն։ Դրանք արվեստի գործեր են»։

Արխիվը դեռ ավարտված չէ։ Վաթսուն տարի աշխատած մարդը խոսում է հաջորդ մեքենայի մասին։

Գույնի մեջ մնացած առարկան

Քրիստիան Քորնի կտավներում լույսը մակերեսով հանգիստ չի անցնում։ Խրվում է ներկաշերտի մեջ, բացվում սպիտակ հատվածում, երբեմն կորչում հաստ գույնի տակ։

Քորնը ծնվել է Արգենտինայի Պերգամինո քաղաքում՝ 1960 թվականին։ Սովորել է Բուենոս Այրեսում, Իտալիայում և Շտուտգարտում։ Նրա ձևավորման վրա ազդել են Վիլի Բաումայստերի գաղափարներն ու Ադոլֆ Հյոլցելի գունային մտածողությունը։ Հետագայում Շտուտգարտում աշխատել է որպես արվեստի դասախոս և թանգարանային կրթության մասնագետ։

Նա ֆիգուրատիվ արվեստից գնացել է դեպի աբստրակցիա, բայց առարկան մինչև վերջ չի ջնջել։ Տեսած վայրերի, մարմինների ու առարկաների հետքերը երբեմն դուրս են գալիս ներկի միջից, հետո նորից կորչում։ Քորնը տեսածը չի կրկնում։ Նկարում է այն, ինչ դրանից մնացել է իր ներսում։

Բացման ժամանակ նա նայեց հավաքված մարդկանց ու ասաց․

«Այսօր ինձ շատ լավ եմ զգում։ Մարդիկ շատ են, զրույցները՝ հետաքրքիր, գույները՝ գեղեցիկ»։

Կարճ ասաց։ Մարդիկ, զրույց, գույն։ Նույն երեք բաները նրա կտավներում էլ կան։

Քորնի գույները քաղաքավարի հեռավորություն չեն պահում։ Հպվում են, սեղմում իրար, հետ քաշվում։ Սև գիծը փորձում է պահել ձևը։ Ներկն անցնում է նրա վրայով ու դուրս գալիս սահմաններից։ Շարժումը պատահական չէ։ Դրա տակ կառուցվածք կա։

Գծանկարը չի անհետանում։ Գրաֆիտը, ածուխը կամ մուգ ներկը մնում են ներքևում։ Գույնը ծածկում է դրանք, կտրում, հետո նորից բացում։ Գիծը շարունակում է պահել կտավը, նույնիսկ երբ գրեթե չի երևում։

«Աբստրակտ էքսպրեսիոնիստ» անվանումը Քորնի համար նեղ է։ Պատմական աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմը կապված է քսաներորդ դարի կեսի ամերիկյան դպրոցի հետ։ Քորնի ճանապարհն անցել է Արգենտինայով, Իտալիայով և Գերմանիայով։ Լատինամերիկյան գունային ջերմությունը նրա գործերում նստում է եվրոպական կառուցվածքի վրա։ Գերմանական գունային դպրոցի ազդեցությունը զգացվում է ակադեմիական գծանկարի հիշողության ու երաժշտական ռիթմի մեջ։ Նրա աբստրակցիան քնարական է, բայց ամուր կառուցվածք ունի։

Նա դիտողին չի ստիպում առարկա ճանաչել։ Ձևը հասցնում է այն կետին, երբ անունն արդեն կորել է, իսկ ներկայությունը դեռ զգացվում է։ Գույնը նրա աշխատանքներում պատմություն չի նկարազարդում։ Գույնն ինքն է գործողությունը։ Մի հատվածը մոտենում է, մյուսը հետ է քաշվում։ Գիծը մի պահ կարգավորում է մակերեսը, ներկը նորից խախտում է այդ կարգը։

Yerevan Online Mag.-ի հարցին, թե ինչի մասին է իր արվեստը, նա պատասխանեց․

«Իմ արվեստը զգացողությունների, հույզերի և որոշ մտքերի մասին է։ Փորձում եմ դրանք դուրս բերել ներսից, փոխակերպել իմ կարողացած ձևով և տեսանելի դարձնել այն, ինչ զգում եմ»։

Շթաուդտի գիծը ծնվում է մետաղի վրա ընկած արտացոլանքից։ Քորնի գիծը՝ ձեռքի շարժումից։ Շթաուդտի մակերեսը հղկված է։ Քորնի կտավը պահում է քերծվածքը, ներկի հաստությունը, ջնջման հետքը։ Շթաուդտի մոտ սխալ լույսը կարող է քանդել մեքենայի ձևը։ Քորնի մոտ անկատար գիծը երբեմն պահում է ամբողջ կտավը։

Քորնին հարցրինք նաև երազանքի մասին։

«Երջանիկ լինել,— ասաց նա։— Արվեստն ինձ երջանկություն է տալիս։ Իսկ երբ աշխատանքը հաջողվում է, այն նաև հաղորդակցության առանձնահատուկ ձև է ստեղծում իմ և դիտողի միջև»։

Թանգարանների, գների կամ պատմության մեջ մնալու մասին նա ոչինչ չասաց։ Ասաց՝ երջանիկ լինել։

Երկու արվեստագետի միջև

«Հոգեղեն պատրանքների պարը» վերնագիրը սրահում աշխատում էր։ Շթաուդտի մեքենան կանգնած էր։ Արագությունը մնացել էր կադրում։ Քորնի կտավներում առարկան երբեմն չէր երևում, հետքը մնում էր։

Լուսանկարի հղկված մետաղի կողքին Քորնի ներկը պահում էր քերծվածքն ու ձեռքի ճնշումը։ Աշխատանքները չէին ձուլվում։ Նրանց միջև լարված տարածք էր մնում։

Թամարա Հովհաննիսյանը ցուցահանդեսը կառուցել էր այդ տարբերության վրա։ Երկուսի կենսագրության մեջ Շտուտգարտ կա։ Սրահում նրանց մոտեցնում էր աշխատանքի եղանակը։ Շթաուդտը նյութական ձևից հանում է զգացական լարում։ Քորնը զգացումը հասցնում է նյութի՝ ներկի, գծի, մակերեսի։

Հովհաննիսյանը բանաստեղծուհի է և արվեստաբան։ Տարիներ շարունակ աշխատել է արվեստագետների հետ, գրել նրանց մասին, կազմել գրքեր ու կատալոգներ։ Այդ փորձը երևում էր ցուցահանդեսի կառուցվածքում։ Երկու հեղինակներն իրար չէին կրկնում։ Մեկի կողքին մյուսի գործն ավելի պարզ էր կարդացվում։

«Ես կին եմ, ես կղզի» ժողովածուն 2015 թվականին նրա հինգերորդ գիրքն էր։ 2018-ին Հայաստանի գրողների միությունում ներկայացվեց «Տարիքի հոգին» բանաստեղծական ժողովածուն։

Քսանհինգ տարվա համագործակցության ընթացքում Հովհաննիսյանը գրել և կազմել է Քորնի արվեստին նվիրված գրքեր ու կատալոգներ։ 2018 թվականին գերմանական «Քոլհամեր» հրատարակչությունը լույս ընծայեց 156 էջանոց «Քրիստիան Քորն․ գեղանկարներ» աշխատությունը՝ Հովհաննիսյանի և մի շարք արվեստաբանների տեքստերով։ Այդ կապն ունի էջերի թիվ, հրատարակիչ և մատենագիտական գրառում։

«Միլմար Ինթերնեշնլ» պատկերասրահը Քարմելում գործում է 1997 թվականից։ Այն հիմնականում ներկայացնում է եվրոպական արվեստ, բայց իր տարածքը բացել է նաև հայ, լատինամերիկյան և արևելաասիական հեղինակների առաջ։

Թամարա Հովհաննիսյանը դեռ 2015 թվականին գալերիստի գործը մի նախադասությամբ էր ձևակերպել․ «Ի վերջո՝ պանիր չես ծախում, այլ արվեստի գործ»։

Նախադասությունը կոշտ է։ Աշխատանքը՝ երկար։ Գալերիստն ընտրում է արվեստագետին, ուսումնասիրում նրա գործը, գրում, հրատարակում, անունը ներկայացնում մարդկանց, որոնք դեռ չեն ճանաչում այն։ Սխալ ընտրության պատասխանատվությունն էլ իրենն է։ Քորնի հետ քսանհինգ տարվա համագործակցությունն այդ աշխատանքի ամենակոնկրետ չափն է։

Նուրբ զգացողությունն այստեղ փաստերով է չափվում՝ ուսումնասիրություն, տեքստ, կատալոգ, տարիներով պահված կապ արվեստագետի հետ։

Քարմելում Հովհաննիսյանի հայկական ներկայությունը ցուցանակով չի հայտարարվում։ Մոնթերեի թերակղզու փոքր, պահանջկոտ քաղաքում նա տասնամյակներ շարունակ նույն սրահ է բերում տարբեր դպրոցներ, լեզուներ ու կենսագրություններ։ Ներկայացնում է եվրոպացի, հայ, լատինամերիկացի և արևելաասիացի արվեստագետների։ Հայկական անունը այդ շրջանառության մեջ մտնում է ընտրությամբ, ցուցահանդեսով, գրքով ու տարիներով պահված վստահությամբ։

Օվկիանոսի այն կողմ աշխատող այս հայուհին հպարտության առիթ է՝ առանց բարձր խոսքերի։ Նա չի սպասում, որ աշխարհը հետաքրքրվի մեզնով։ Մտնում է արվեստի միջավայր ու անում իր գործը՝ ցուցահանդես է կազմակերպում, արվեստագետ է ներկայացնում, գիրք է կազմում, դիտողին կանգնեցնում աշխատանքի առաջ։ Հետո սկսում է հաջորդը։

Երեկոյի ընթացքում երեքն էլ պարզ ասացին, թե ինչ են ուզում։ Ռընե Շթաուդտը ուզում է ավտոմոբիլի ոսկե դարաշրջանի իր արխիվը փոխանցել հաջորդ սերունդներին։ Քրիստիան Քորնը՝ երջանիկ լինել և աշխատանքի միջոցով կապ գտնել դիտողի հետ։ Թամարա Հովհաննիսյանը՝ առաջիկա տարիներին շարունակել նման հանդիպումները։

Դրսում մեքենաները շարունակում էին անցնել Քարմելի փողոցներով։

Ներսում մեկը չէր շարժվում։

Ամենաարագը նա էր։