Կիև-Պեչորյան մայրավանքն ու հայերը

ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

Ագապիտը պառկած էր քարանձավային խցում և չէր կարող շարժվել։ Նրա մոտ եկած բժիշկը բռնեց Ագապիտի ձեռքը, զննեց ու ասաց՝ երեք օրից կմեռնի։ Եթե սխալվեր, վանական պիտի դառնար։ Ագապիտը պատասխանեց, որ կապրի երեք ամիս։ Մեզ չեն հասել զարկերի թիվը, ջերմության չափը կամ ցավի տեղը։ Մնացել են երկու ժամկետ՝ երեք օր և երեք ամիս։ Բժշկի անունը նույնպես չի մնացել։ Պատերիկոնը նրան հիշել է մեկ բնորոշմամբ՝ «ծնունդով և հավատով հայ»։

Դրվագը Կիև-Պեչորյան Պատերիկոնի քսանյոթերորդ խոսքում է։ XIII դարի առաջին կեսին այն գրի առավ Պեչորյան վանական Պոլիկարպը՝ XI դարի մարդկանց մասին պատմություններից, վանական հիշողությունից և մեզ չհասած գրություններից։ Ագապիտի մահից անցել էր ավելի քան հարյուր տարի։ Պոլիկարպը սրբի վարք էր գրում։ Հիվանդանոցային քարտի ճշտություն այնտեղ պետք չէ որոնել։ Նրա էջերում հիվանդը առողջանում է վանականի կերակրից, թույնը չի ազդում, մահացածը երազում վերադառնում է։ Հրաշքների արանքում մնացել է սովորական Կիևը՝ իշխանական սենյակ, հիվանդի տուն, վանքի դարպաս, վճարվող բժիշկ, մերժված ոսկի։ Հայ բժշկի պատմական ուրվագիծը երևում է հենց այդ մանրուքների մեջ։

Վանքի հիմնադրման պատմության մեջ հայ անուն չկա։ 1051 թվականին Անտոնին բնակվեց Բերեստովոյի մոտ գտնվող քարանձավում։ Նրա շուրջ հավաքվեցին առաջին վանականները, փորվեցին նոր խցեր, վերևում փայտե եկեղեցի կանգնեց։ Լավրա անունը դեռ չկար։ 1073-ին դրվեց Վերափոխման մեծ տաճարի հիմքը։ Արարողության մեջ հիշվում են իշխան Սվյատոսլավ Յարոսլավիչը, Վսևոլոդը, նրա որդի Վլադիմիր Մոնոմախը, վանահայր Թեոդոսին և եպիսկոպոս Մաքսիմը։ Շինարարության հիմնական փուլն անցավ 1075–1077 թվականներին։ Տաճարն օծվեց 1089-ին։ Պատերիկոնը ղեկավար վարպետներին «հույներ» է կոչում։ Շինարարական եղանակը և բարակ աղյուսների՝ պլինֆաների նշանները կապվում են բյուզանդացի մասնագետների ու տեղացի վանական շինարարների աշխատանքի հետ։ 1084 թվականին Կոստանդնուպոլսից եկան ներքին հարդարման նկարիչները։ Գրքում հիշվում են հույներ, աբխազներ և նրանց մոտ սովորող կիևցի Ալիպին։ Հայ անուն չկա։ Չկա նաև հայկական քարագործական ստորագրություն, վճարման գրություն, պայմանագիր կամ գերեզմանագիր։ Քարի նմանությունը աշխատողի անձնագիր չէ։

Բլրից ներքև Կիևի առևտրային Պոդիլն էր։ XI և XII դարերի սահմանին քաղաքում արդեն երևում են հայ վաճառականների, արհեստավորների ու բժշկի հետքերը։ Նրանց մեջ կային Հայ եկեղեցու հետևորդներ ու քաղկեդոնական հայեր։ Ավելի ուշ վկայությունները հայկական թաղամասը տեղադրում են Պոդիլում։ Կիևի Սուրբ Սոֆիայի երկու որմնանկարների վրա հայերեն գրություններ են մնացել՝ Գրիգոր Լուսավորչի և Հռիփսիմեի պատկերների մոտ։ Դրանք Լավրայի պատերից չեն։ Դրանք քաղաքի գլխավոր սրբավայրերից մեկում հայտնված հայ այցելուների ձեռքի հետքն են։ Պատերիկոնը չի բացատրում, թե հայ բժիշկը ինչպես էր անցնում իշխանական պալատից Պեչորյան վանք։ Պոլիկարպը այդ ճանապարհը թողել է առանց մեկնաբանության։

Պոլիկարպը գրում է՝ Կիևում նրա նման հմուտ բժիշկ մինչ այդ չէր եղել։ Նա նայում էր հիվանդին, որոշում մահվան օրը, երբեմն նաև ժամը։ Հույս չտեսնելու դեպքում բուժում չէր սկսում։ Վսևոլոդ իշխանի առաջին մարդկանցից մեկին ութ օր էր տվել։ Հիվանդին բերեցին Պեչորյան վանք։ Ագապիտը նրան տվեց իր կերակուրը՝ դեղի տեղ, և Պատերիկոնի խոսքով՝ մարդը առողջացավ։ Հաջորդ էջերում արդեն նախանձն է։ Պոլիկարպը գրում է, որ բժշկի դավանակիցները Ագապիտին պիտի հասցնեին նույն թույնը, որը տրվել էր մահապարտին։ Վանականը խմում է և մնում անվնաս։ Այդ թունավորման համար երկրորդ վկայություն չկա։

XI դարի վերջին քառորդում հիվանդացավ Չեռնիգովի իշխան Վլադիմիր Մոնոմախը։ Հիվանդության անունը չի գրվում։ Հայ բժիշկը փորձեց բուժել նրան։ Հիվանդությունը չնահանջեց։ Մոնոմախի սուրհանդակը հասավ Պեչորյան վանքի վանահայր Հովհաննեսին և խնդրեց Ագապիտին ուղարկել Չեռնիգով։ Վանականը չանցավ վանքի դարպասը։ Իշխանին գնալուց հետո պիտի գնար ամեն կանչողի մոտ, իսկ նա խոստացել էր ապրել ու մեռնել վանքի ներսում։ Սուրհանդակին տվեց իր կերակրից։ Մոնոմախը կերավ և, Պատերիկոնի պատմությամբ, ապաքինվեց։ Հետո եկավ Կիև՝ ոսկով։ Ագապիտը թաքնվեց։ Պոլիկարպը չի ասում, թե հայ բժիշկն ինչպես էր հասել Չեռնիգովի իշխանի մահճին, որտեղ էր սովորել, ինչ էր վերցնում աշխատանքի դիմաց։ Նրա ներկայությունը իշխանական սենյակում բացատրություն չի ստանում։

Երբ Ագապիտն ինքն ընկավ մահճին, հայ բժիշկը կրկին եկավ։ Նրանք վիճեցին բժշկության մասին։ Բժիշկը հարցրեց, թե որ հիվանդությունը որ դեղով է բուժվում։ Ագապիտը պատասխանեց՝ առողջանում է նա, ում Աստված առողջություն է տալիս։ Հայը բռնեց նրա ձեռքը և ասաց՝ երրորդ օրը կմեռնի։ Այդ պահին խուց բերեցին մեկ ուրիշ հիվանդի։ Ագապիտը վեր կացավ, ցույց տվեց իր կերակուրը և պահանջեց ճանաչել «դեղը»։ Բժիշկը զննեց ու ասաց. «Մեր դեղերից չէ, կարծում եմ՝ Ալեքսանդրիայից են բերում»։ Ամանի մեջ վանականի ուտելիքն էր։ Պատերիկոնը այդ պատասխանը ծաղրի է դարձնում։ Բժիշկը տարբերում էր «մեր» դեղերը, գիտեր օտար դեղերի մասին և Ալեքսանդրիան հիշում էր որպես դեղագիտության վայր։ Այդ բառը նրան Եգիպտոս չի հասցնում։ Կիևի անանուն բժշկին որևէ ուսումնարանի կամ քաղաքային բժշկական դպրոցի կապող փաստաթուղթ չկա։ XI դարի հայկական բժշկական միջավայրն արդեն ուներ հունարենից մշակված տերմինաբանություն, դեղաբույսերի գիտելիք և փորձառու բժիշկների համբավ։ Այս մարդու ճանապարհը փակ է։

Ագապիտը հյուրին ուտելիք առաջարկեց։ Բժիշկը հրաժարվեց. այդ ամսվա քառօրյա պահքն էր պահում։ «Ո՞վ ես և ի՞նչ հավատքի ես»,— հարցրեց վանականը։ «Չե՞ս լսել, որ հայ եմ»,— պատասխանեց բժիշկը։ Պատերիկոնը պահքի անունը չի տալիս։ Բժշկական զրույցն այստեղ ավարտվեց։ Ագապիտը նրան անվանեց այլադավան և ամբարիշտ, ասաց, որ նա պղծել է խուցը և համարձակվել բռնել իր մեղավոր ձեռքը։ Հետո դուրս արեց։ Խցում կանգնած մարդը քրիստոնյա էր։ Նա պատկանում էր Քաղկեդոնի 451 թվականի ժողովի որոշումները չընդունած Հայ եկեղեցուն։ Պոլիկարպի բառարանում այդ տարբերությունը բավական էր «այլադավան» բառի համար։ Մինչ այդ բժիշկը նստել էր սրբի խցում, բռնել նրա ձեռքը, խոսել դեղերից։ Քառօրյա պահքի հիշատակումից հետո նրան դուրս հանեցին։

Ագապիտը ապրեց իր ասած երեք ամիսը և մահացավ։ Հայ բժիշկը վերադարձավ վանք։ Պոլիկարպը նրա բերանով պատմում է, թե Ագապիտը երազում հայտնվել է և հիշեցրել խոստումը։ Բժիշկը հայտարարում է, որ թողնում է «հայկական հավատը», ընդունում վանական կարգը և իր կյանքն ավարտում Պեչորյան վանքում։ Այդ վերջաբանը հաստատող առանձին արձանագրություն չի պահպանվել։ Չգիտենք նրա ծննդավայրը, աշխարհիկ անունը, վանական անունը, գերեզմանի տեղը կամ վանքում կատարած գործը։ Վանական դառնալիս նա նոր անուն պիտի ստանար։ Գիրքը լռում է նաև դրա մասին։ Պատերիկոնին պետք էին նրա ազգությունն ու դավանանքը։ Մնացածը չգրվեց։

Եթե այդ վերջաբանում իրական հիշողության հատիկ կա, Պեչորյան եղբայրության մեջ մտել է Կիևի ամենահռչակավոր աշխարհիկ բժիշկներից մեկը։ Նրա հետագա բժշկական ծառայության մասին ոչ մի տող չկա։ XII դարի սկզբին վանքում հիվանդանոց հիմնվեց։ Հետո ձևավորվեց Սուրբ Նիկոլայի հիվանդանոցային վանքը՝ եկեղեցով, հիվանդանոցով և դեղատնով։ Անանուն հայը այդ հաստատությունների ծագման պատմության մեջ չի հիշվում։ Նա մնաց այնտեղ, որտեղ Լավրան պատմում էր իր բժշկության սկզբի մասին։ Թույլ հակառակորդը Ագապիտի հրաշքին քիչ բան կտար։ Պոլիկարպը հայ բժշկին դնում է Կիևի մասնագիտական սանդղակի վերևում, հետո սրբին հաղթեցնում է հենց նրան։

Ձեռագրից պատմությունն անցավ տպագիր էջ։ 1635 թվականին Պատերիկոնը լույս տեսավ լեհերեն։ 1661-ին Լավրայի տպարանը հրատարակեց եկեղեցասլավոնական տարբերակը։ Փորագրիչ Իլյան Ագապիտին պատկերեց վանքի բակում, իսկ ներքևում դրեց հայ բժշկի դարձի տեսարանը։ 1763 թվականի մեկ այլ լավրայական գրքում այն կրկնվեց։ 1840-ականներին Ագապիտի մասունքների մոտ դրված սրբապատկերը պատկանում էր Լավրայի նկարչական դպրոցին։ 1906 թվականին նույն դպրոցի սաները՝ Իվան Իժակևիչի ղեկավարությամբ, Ամենայն սրբոց եկեղեցու պատուհանի թեք պատին Ագապիտին նկարեցին գազարներով լի ափսեն ձեռքին։ Պատերիկոնի կերակուրը սրբապատկերում դարձել էր բուժման նշան։ Հայ բժշկի դրվագը կրկնվել էր վանքի գրքերում, պատկերներում և Ագապիտի պաշտամունքի մեջ։ Ստորին տեսարանը հաճախ անվանեցին «հայի մկրտություն»։ Այդ մարդը դրանից առաջ էլ քրիստոնյա էր։ Անվանումը կրկնեց խցում հնչած դատավճիռը։

1661 թվականի էջի վերևում Ագապիտն է՝ վանքի բակում։ Ստորին փոքր դաշտում հայ բժշկի դարձն է։ Բժշկական գործիք չկա։ Անուն չկա։ XI դարի խցում այդ մարդը երեք օր էր հաշվել։ XVII դարի թղթի վրա նրա հաշվարկը վաղուց պարտված էր, իսկ ինքը դեռ այնտեղ էր։ Վերևում սուրբն է։ Ներքևում՝ հայ բժշկի դարձը։ Անունի տեղը դատարկ է։