Իրականությունը սպասում է Սամվել Բաղդասարյանի վերադարձին

22.05.2026

Հայկական նորագույն ժամանակի մի մասը մնացել է Սամվել Բաղդասարյանի ձայնի մեջ։ Մնացել է այն տարօրինակ ճշգրտությամբ, որով երբեմն արվեստն ավելի լավ է պահում ժամանակը, քան պաշտոնական արձանագրությունը։ Մի կառավարության նիստի բառապաշար, մի ընտրական խոստման թուլացած շեշտ, մի առաջնորդի ինքնավստահ դադար, մի հանրային գործչի վախեցած հեգնանք, մի ամբողջ ժողովրդի հոգնած ծիծաղ՝ այդ ամենը նրա բեմում վերածվում էր լսելի նյութի։ Նրա նմանակումները կարելի է դիտել այսօր իբրև ժամանակի սրտագրություն. գիծը երբեմն կտրուկ բարձրանում է, երբեմն թուլանում, երբեմն դառնում է ցավոտ, անսպասելի, գրեթե վտանգավոր, և այդ գծի տակ երևում է հետխորհրդային Հայաստանի ներքին զարկը։

Սամվել Բաղդասարյանը ծնվել է 1975 թվականի ապրիլի 23-ին Երևանում, սովորել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում, 1996 թվականին դարձել է Հայաստանում անցկացված հումորի և երգիծանքի փառատոնի կրկնակի հաղթող, 2004-ին ստեղծել է «Սամվել Ք. Բաղդասարյան» ընկերությունը, իսկ 2005-ից նախաձեռնել և իրականացրել է «Մեկից մեկ» երգիծական շքահանդեսը։ Նրա ընկերությունը նաև հանդես եկավ ապրիլի 1-ը Հայաստանում Երգիծանքի և հումորի օր ճանաչելու նախաձեռնությամբ։ Այդ առաջարկն ուշագրավ էր ոչ միայն տոնի առումով։ Դա ժանրին հասարակական արժանապատվություն տալու փորձ էր՝ հիշեցում, որ երգիծանքը կարող է լինել հանրային առողջության մի ձև։ 2006 թվականի փետրվարի 16-ի կառավարության որոշմամբ ապրիլի 1-ը Հայաստանի Հանրապետությունում նշվում է որպես Երգիծանքի և հումորի օր։

Նրա պատմական կրթությունը կենսագրական պատահական մանրամասն չէ։ Պատմաբանի աչքը սովորաբար տեսնում է ընթացքի խորքը, ոչ միայն իրադարձության արտաքին եզրը։ Բաղդասարյանի բեմական հայացքի մեջ կա հենց այդպիսի շերտ. նա կարծես նայում էր ոչ միայն մարդուն, որին մարմնավորում էր, այլև նրան ստեղծած միջավայրին, նրան թույլատրած հասարակությանը, նրան հանդուրժած լեզվին։ Նրա մոտ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը, Վանո Սիրադեղյանը և այլ քաղաքական կերպարներ դառնում էին ոչ միայն անհատական դիմագծեր, այլև քաղաքական խոսքի տարբեր եղանակներ։ Մեկի մոտ՝ պատմական հանգստության կիսատոն, մյուսի մոտ՝ ուժի ինքնաբավ կոշտություն, երրորդի մոտ՝ հաշվարկված դադար, չորրորդի մոտ՝ գրականացված հեգնանքի վտանգավոր արագություն։ Նա աշխատում էր ձայնի ներքին կառուցվածքով՝ որտեղ է խոսքը կոտրվում, որտեղ է լռությունը դառնում իշխանություն, որտեղ է նախադասությունը սկսում պաշտպանվել իրենից։

Բաղդասարյանի արվեստի ամենահազվադեպ հատկանիշը չափն էր։ Նա կարող էր դիմագիծ վերցնել, ժեստ վերցնել, ձայն վերցնել, բայց այդ ամենը երբեք չէր թողնում մերկ կրկնօրինակման մակարդակում։ Նրա համար նմանակումը արտաքին նմանության մրցույթ չէր։ Նա գտնում էր մարդու խոսքի շարժիչը։ Երբեմն այդ շարժիչը մի բառ էր, երբեմն՝ ձայնավորի երկարությունը, երբեմն՝ աչքի անկյունում պահված ինքնավստահությունը, երբեմն՝ անսպասելի խեղճությունը, որը հանկարծ երևում էր նույնիսկ ամենաուժեղ կերպարի մեջ։ Այդտեղ էր նրա արվեստի նուրբ դաժանությունը. նա չէր աղմկում, չէր ծաղրում խուժանորեն, չէր նվաստացնում կերպարը՝ հեշտ ծիծաղ ստանալու համար։ Նա բացում էր կերպարի մեխանիզմը, և հանդիսատեսը ծիծաղում էր, որովհետև ճանաչում էր ոչ միայն նրան, ում տեսնում էր բեմում, այլև իր սեփական վարժվածությունը այդ կերպարին։

«Մեկից մեկ»-ը, «Ականջդ կանչի, Մայր Հայաստան»-ը, «Համամեծամասնական շոու»-ն և նրա ընտրանի տեսանյութերը այսօր դիտվում են իբրև մեկ ամբողջական մշակութային շրջանառություն։ Այդ անվանումներն արդեն իրենց մեջ պահում են մի ժամանակի աղմուկը, երբ քաղաքականությունը մտել էր կենցաղ, կենցաղը՝ քաղաքականություն, իսկ հումորը դարձել էր դրանց միջև շնչելու նեղ անցուղի։ «Ազատության գույներ» ժողովածուի արխիվային նկարագրության մեջ այն բնորոշվում է որպես «պատմաերգիծական» և «այլընտրանքային» աշխատանք, մոտ երեքժամյա նյութով։ Այդ երկու բառը՝ պատմաերգիծական և այլընտրանքային, գրեթե ճշգրիտ բանալի են նրա արվեստի համար. նա երգիծում էր պատմության մեջ ապրող ներկան և ներկայի մեջ թաքնված պատմությունը։

Նրա բեմում նույնիսկ առարկան կարող էր քաղաքական կենսագրություն ունենալ։ «Քվեաթերթիկը», «Հին ասֆալտը», «Նախագահի երազը», «Նախագահի պուլտը», Վանոյին առնչվող «Ինձ մի փնտրիր, ոստիկան»-ի նման համարները միայն առանձին սրամտություններ չեն։ Դրանք այն պահերն են, երբ հասարակությունը սովորական առարկաների մեջ սկսում է ճանաչել սեփական պարտությունները։ Քվեաթերթիկը թուղթ չէ, երբ ընտրությունը վաղուց դարձել է կասկածի լեզու։ Ասֆալտը ճանապարհի ծածկույթ չէ, երբ քաղաքի փոսերում կուտակված է կառավարման հիշողությունը։ Ոստիկանը միայն համազգեստ չէ, երբ վախը և կատակն ապրում են նույն նախադասության մեջ։ Այսպիսի համարներում Բաղդասարյանը աշխատում էր հայ հասարակության ամենօրյա նյութով, բայց այդ նյութը չէր գետնաքարշում։ Նա կենցաղը բարձրացնում էր այնքան, որ նրա մեջ երևար խղճի ճաքը։

Բաղդասարյանի ծիծաղը փրկարար էր հենց այն պատճառով, որ հեշտ չէր։ Հանդիսատեսը նրա համարներում ծիծաղում էր ոչ թե թեթևությունից, այլ ծանրությունը տանելու համար։ Իննսունականների և երկուհազարականների հայ մարդը շատ բան էր տեսել՝ աղքատություն, մաշված հույսեր, քաղաքական կոշտություն, հանրային խոսքի աղճատում, ճաշակի աստիճանական անկում, անպատասխանատվության սովորականացում։ Բաղդասարյանը այդ ամենը չէր քարոզում բեմից։ Նա չէր կանգնում հանդիսատեսի գլխավերևում՝ իբրև բարոյախոս։ Նա մտնում էր հենց այն լեզվի մեջ, որով հասարակությունը խաբվում էր, մխիթարվում, հարմարվում, զայրանում, ինքն իրեն համոզում։ Այդ պատճառով նրա երգիծանքը երբեք միայն քաղաքական չէր։ Այն բարոյական լսողություն էր։

Նրա լավագույն համարներում դիմակը դառնում էր հայելի, բայց ոչ այն հայելին, որտեղ մարդը սանրվում է։ Դա բժշկական հայելի էր՝ սառը, ճշգրիտ, երբեմն անողոք։ Բեմը նրա մոտ նման էր ախտորոշման սենյակի. ծիծաղը՝ բարակ գործիք, որով բացվում էր ոչ թե վերքը, այլ վերքի շուրջ առաջացած անզգայացումը։ Նա տեսնում էր, թե ինչպես է ժողովուրդը սովորում պակաս պահանջել իշխանությունից, ապա՝ ինքն իրենից, հետո՝ լեզվից, հիշողությունից, ճաշակից։ Այդ անկումը նա չէր ներկայացնում որպես ողբերգական բղավոց։ Նա այն ցույց էր տալիս հանկարծակի ծիծաղելի դարձած մանրամասնի միջոցով։ Եվ հենց այդ մանրամասնը դառնում էր ամենացավոտը։

2012 թվականի հոկտեմբերի 19-ին նրա հայտնի «առաջադրման» դրվագը մամուլի հետ հանդիպումը վերածեց փոքրիկ բեմադրության։

2014 թվականի «Սառցե դույլի» դրվագում նա կրկին միավորում է ժամանակի համաշխարհային խաղը և հայկական քաղաքական հիշողությունը՝ ներկայացնելով, թե ինչպես կարող էին Հայաստանի երեք նախագահները մասնակցել այդ ձևաչափին։ Այդպիսի համարներում երևում է նրա ուշագրավ հատկությունը. նա երբեք ամբողջությամբ չի հեռանում քաղաքական ժամանակից, նույնիսկ երբ թվում է, թե քաղաքական երգիծանքը նահանջել է։ Նա կարող է լռել ավելի երկար, քան սպասում է հանդիսատեսը, բայց այդ լռությունը դատարկություն չի հիշեցնում։ Այն նման է փակված պահոցի, որտեղ շարունակվում են հավաքվել ձայներ, բառեր, խեղճություններ, իշխանական ինքնավստահություններ, հանրային հոգնածություններ։

Բաղդասարյանի հետ կապված ամենախորը հարցը հենց սա է. ինչո՞ւ նրա բացակայությունը զգացվում է ոչ միայն որպես մեկ արտիստի պակաս, այլև որպես ժանրի բարձրության կորուստ։ Պատասխանը պետք է փնտրել նրա ճաշակի մեջ։ Հետագայում հայկական երգիծանքի մի զգալի մասում աղմուկը շատացավ, շարժումը կոպտացավ, նմանակումը հաճախ փոխարինվեց արտաքին նմանության շահագործմամբ։ Ծիծաղը երբեմն դարձավ արագ սպառվող ազդեցություն՝ մի քանի ծանոթ ժեստ, մի քանի չափազանցված ձայն, մի քանի կենցաղային կծկում։ Բաղդասարյանի մոտ կենցաղը նույնպես կար, բայց այն չէր հաղթում արվեստին։ Նրա համարի մեջ կար կառուցվածք, ներքին լարում, դադարների երաժշտություն, ավարտի զգացողություն։ Նա գիտեր, թե երբ պետք է կանգ առնել։ Այդ գիտելիքը հազվադեպ է, որովհետև չափը երգիծանքի մեջ նույնքան կարևոր է, որքան համարձակությունը։

Նրա արվեստը նաև լեզվի մասին էր։ Հայկական քաղաքական խոսքը հաճախ կորցնում է իր բուն իմաստները՝ բառերը դառնում են պաշտպանական վահան, խոստումը՝ ձայնային ձև, հայրենասիրությունը՝ պատրաստի արտահայտություն, պատասխանատվությունը՝ շրջանցման հնարք։ Բաղդասարյանը որսում էր հենց այդ լեզվական քայքայումը։ Նա ցույց էր տալիս, որ իշխանությունն առաջին հերթին խոսում է, և այդ խոսքի մեջ արդեն երևում է նրա հոգեբանությունը։ Պաշտոնյան կարող է երկար ճառ ասել, բայց երբեմն նրա ամբողջ կերպարը բացվում է մեկ դադարի մեջ։ Քաղաքական գործիչը կարող է խոսել ժողովրդի անունից, սակայն ձայնի մի թեթև շեղում կարող է մատնել, որ ժողովուրդը նրա համար դարձել է ընդամենը լսարան։ Բաղդասարյանի ականջը այդպիսի շեղումների համար էր ստեղծված։

Այստեղից էլ նրա առանձնահատուկ ցավը։ Նրա համարները զվարճանքի համար սպառվող երեկոյան նյութեր չէին։ Դրանք պահում էին մի ժողովրդի ինքնաականջալսումը։ Հայ մարդը նստում էր դահլիճում կամ հեռուստացույցի առաջ և լսում էր իր ժամանակը՝ ծիծաղելի, անպաշտպան, երբեմն ամոթալի, երբեմն այնքան ճշգրիտ, որ ծիծաղից հետո ներսում մնում էր լռություն։ Այդ լռությունն է նրա արվեստի իրական տարածքը։ Ծափահարությունը ավարտվում էր, նմանակված կերպարը հեռանում էր բեմից, բայց հանդիսատեսի մեջ շարունակում էր աշխատել մի հարց. իսկ մենք ինչպե՞ս այսքան հեշտ սովորեցինք սրան։

Սամվել Բաղդասարյանի մասին խոսելիս պետք է զգույշ լինել սովորական փառաբանությունից։ Նրան մեծարելու ամենաճիշտ ձևը նրա արվեստի ճշգրտությունը չթուլացնելն է։ Նա ուժեղ էր ոչ միայն համարձակությամբ, ոչ միայն ձայնային շնորհով, ոչ միայն քաղաքական սրությամբ։ Նրա իրական ուժը մտքի և ճաշակի հազվագյուտ միասնությունն էր։ Նա կարողանում էր ծիծաղեցնել առանց արվեստը էժանացնելու, ցավեցնել առանց քարոզի, քաղաքական լինել առանց կուսակցական նեղացման, ժողովրդական լինել առանց ամբոխին սիրաշահելու։ Սա բարդ հավասարակշռություն է, և հենց այդ հավասարակշռությունն է նրան առանձնացնում հետխորհրդային հայկական բեմի բազմաթիվ դեմքերից։

Այսօր նրա հանդիսատեսը նրան պարզապես չի հիշում։ Հիշողությունը այստեղ պասիվ չէ։ Այն սպասում է։ Սպասում է ոչ թե հին համարի կրկնությանը, ոչ թե անցած ժամանակի վերադարձին, այլ մի նոր ձայնի, որը կկարողանա մեր ներկան լսել նույն անողոք նրբությամբ։ Այս տարիների ընթացքում հայկական կյանքը նոր ցավեր է կուտակել, նոր լեզուներ է փչացրել, նոր կեղծ հանդիսավորություններ է ստեղծել, նոր վախեր ու նոր ինքնախաբեություններ է հավաքել։ Այդ ամենը պահանջում է այնպիսի երգիծանք, որը չի գոռա, չի կոպտանա, չի դառնա օրախնդիր աղմուկի սպասարկու։ Պահանջում է աչք, ականջ, չափ, խելք և ցավի հետ աշխատելու բարձր մշակույթ։

Սամվել Բաղդասարյանի հնարավոր վերադարձը միայն մեկ արտիստի վերադարձ չէր լինի բեմ։ Դա կարող էր լինել հայկական երգիծանքի լսողության վերադարձ՝ այն լսողության, որը տարբերում է ծիծաղելի մանրուքը ազգային ախտանշանից, դիմակը՝ հիշողությունից, ձայնը՝ ժամանակի գաղտնի արխիվից։ Նրա անունը մնացել է նրանց մեջ, ովքեր գիտեն, որ երբեմն ժողովուրդը փրկվում է ոչ մեծ ճառերով, ոչ հանդիսավոր կարգախոսներով, այլ այն հազվադեպ ծիծաղով, որը միաժամանակ մաքրում է աչքը և սեղմում սիրտը։ Այդպիսի ծիծաղի հեղինակին չեն մոռանում։ Նրան սպասում են։

YEREVAN ONLINE Mag.