Երբ միտքը խեղդում է, կտավը սկսում է ճչալ, կամ ինչպես է Արուսիի աշխարհում իրականությունը փախչում պատից

19.05.2026

Արուս Սիրադեղյանի (Արուսի) նկարչությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ սովորական կենսագրությունը կորցնում է իր ուղիղ ճանապարհը։ Մխիթար Հերացու փողոցը, մանկական ննջասենյակը, ծննդատան դիմաց բացված պատուհանը, գիշերվա մեջ լսվող նորածինների ձայները, բարձր առաստաղները, որոնց վրա մեկը վաղուց նկարել էր անհասկանալի երկինքներ. այս ամենը նրա պատմության մեջ չի մնում որպես անցյալ։ Դրանք շրջում են կտավներում, փոխում են իրենց դեմքերը, նստում են սպիտակի տակ, դուրս են գալիս սև կաթիլներով, դառնում են աչք, ծաղիկ, երկարացած մարմին, անոթ, ծառ, գդալ, կին, քաղաք, աղմուկ։

Նրա մանկությունը կարծես ապրել է նկարի մեջ՝ դեռ առանց նկարի։ Սենյակի առաստաղը արդեն մակերես էր, ամպերը՝ շարժվող ալբոմ, փողոցը՝ անվերջ ձգվող կոմպոզիցիա։ Նա նայում էր և շարունակում։ Հենց այդ շարունակելու շարժումն է Արուսիի արվեստի առաջին, ամենախորը բնազդը։ Աշխարհը տրված էր կիսատ, և նրա աչքը վաղուց սովորել էր լրացնել այն՝ առանց թույլտվության, առանց ծրագրի, առանց վերջնական պատկերի խոստման։

Այդ պատճառով նրա կտավներին նայելը հիշեցնում է մի տեղ մտնել, որտեղ պատերը հիշողություն ունեն։ Սպիտակն այնտեղ լուռ չէ, սևը չի փակվում իր մթության մեջ, կարմիրը չի ընդունում մեկ անուն։ Ամեն գույն բերված է ինչ-որ հեռու տեղից, քերծված, աղոտված, լվացված, կրկին արթնացած։ Ներկը նստում է մակերեսին այնպես, ինչպես հին ձայնը նստում է մարմնի մեջ. տարիներ անց հանկարծ սկսում է խոսել, բայց ոչ ամբողջական նախադասություններով։ Արուսիի գործերը այդ կիսաձայն խոսքի տարածքներն են։

Նա ասում է՝ ֆիզիկապես սկսել է նկարել վաղուց, բայց մտքով նկարել է միշտ։ Այս խոսքը կարծես բացում է նրա ամբողջ արվեստի թաքուն դուռը։ Արուսիի նկարչության մեջ ձեռքը ուշացած վկա է։ Մտքը, աչքը, լսողությունը, մաշկը վաղուց էին նկարում։ Մատիտը, վրձինը, կտավը հայտնվում են այն պահին, երբ ներսում արդեն կուտակվել էր չափից շատ պատկեր։ Մանկության գրադարանը՝ իր գրքերով, թղթերով, տարօրինակ սեղանով, դարակների ներքին կարգով, նրա համար եղել է լուռ լաբիրինթոս։ Այնտեղ սպիտակ թուղթը ոչնչի սկիզբ չէր։ Այն վտանգավոր դատարկություն էր, որը կանչում էր ձեռքը։

Արուսիի պատմած փոքրիկ տեսարանը՝ թուղթ, սեղան, քանոն, անորոշ գծեր, անհանգիստ երեխա, հետագայում վերադառնում է նրա բոլոր մեծ կտավներում։ Գիծը նրա մոտ երբեք չի պահում իրեն դեկորատիվ կարգապահությամբ։ Այն շեղվում է, կաթում, կտրում, ձգվում, նյարդայնանում, հանկարծ բարակում, հետո ծանրանում։ Գիծը մարմնի մի մասն է։ Երբեմն այն նմանվում է շնչափողի, երբեմն՝ մազի, երբեմն՝ ջղի, երբեմն՝ փակված բերանի միջից դուրս եկող վերջին ձայնի։ Գիծը Արուսիի մոտ չի ենթարկվում պատկերի եզրին. ինքն է որոշում՝ ուր գնա։

2000 թվականը, Շվեդիան, ամուսնու բերած կտավն ու ներկերը նրա կենսագրության մեջ ունեն անսովոր, գրեթե հեքիաթային դրվագի բնույթ։ Կյանքը մեկի ձեռքով դնում է սպիտակ մակերեսը մյուսի առաջ և ասում՝ հիմա տեսնենք՝ ինչ է եղել քո ներսում այսքան ժամանակ։ Արուսին չի մտնում այդ դուռը ակադեմիական վստահությամբ։ Նա չի գալիս պատրաստի նկարչի դիրքով։ Նա գալիս է կասկածով, չիմանալով՝ ինչպես բռնել վրձինը, ինչպես սկսել, ինչպես ընդունել, որ ներսի շարժումը կարող է անուն ունենալ։ Բայց երբեմն ուրիշի հավատը բացում է այն տարածքը, որը մարդը ինքն իրենից թաքցրել էր։ Այդ հավատը նրա դեպքում դարձավ մի տեսակ անտեսանելի բեմ, որտեղ կանացի նուրբ լարերը սկսեցին ձայն տալ։

Արուսիի արվեստում կանացիությունը չպետք է փնտրել պատրաստի խորհրդանիշների մեջ։ Այն ոչ միանշանակ է, երբեմն՝ նուրբ, երբեմն՝ դաժան, երբեմն՝ խոցված, երբեմն՝ գրեթե երկաթյա։ Նրա կանացիությունը երևում է այնտեղ, որտեղ սպիտակ շերտը ծածկում է գույնը և միևնույն ժամանակ թողնում, որ այն շնչի։ Այն երևում է աչքերի շուրջ պտտվող գծերում, երկարացած օրգանական ձևերում, կանգնած, բայց փխրուն ցողուններում, ոսկեգույն փոշու մեջ, մարմնի անհասկանալի սահմաններում։ Նրա կտավներում կինը հաճախ դեմք չունի, իսկ երբ ունի, այդ դեմքը փակված չէ դիմանկարային կարգով։ Այն միաժամանակ ներս է նայում և դուրս, իր կողքին ունի մութ, լույս, հին պատ, թաքնված կենդանի, մանկության աղմուկ։

Նա ասում է, որ նկարում է երջանիկ ժամանակ։ Այս խոսքը կարող է շփոթեցնել, եթե կտավներին մոտենալ սովորական տրամաբանությամբ։ Դրանք այնքան հաճախ ունեն խռովք, մաշվածություն, մուգ ներքաշում, որ դիտողը կարող է փորձել կարդալ դրանց մեջ տառապանքի կենսագրություն։ Բայց Արուսիի երջանկությունը թեթև վիճակ չէ։ Դա ոտքերի պոկվելու պահն է։ Մի կարճատև թռիչք, երբ միտքը կորցնում է իշխանությունը, և ձեռքը սկսում է տեսնել մարմնից արագ։ Այդ պահին երջանկությունը դառնում է ներկի արագություն։ Այն չի ժպտում։ Այն փրկում է։

«Ինձ տանջում է իմ միտքը», ասում է նա։ Նրա նկարչությունը հենց այդ մտքի հետ մութ սենյակում փակված մնալու փորձառությունից է դուրս գալիս։ Միտքը ծանրացնում է ոտքերը, իսկ նկարը պահանջում է, որ ոտքերը չհիշեն գետինը։ Այս արտահայտությունը՝ ոտքերը պետք է պոկվեն, Արուսիի ամբողջ արվեստի գաղտնի բանալին է։ Նրա լավագույն գործերը ստեղծվում են գետնից պոկվելու և նորից գետին ընկնելու միջև։ Այդ փոքրիկ օդային տարածքում է ծնվում դեմքը, բիծը, երկար սպիտակ կորագիծը, սև կաթիլը, կապույտի խուլ լույսը։

Նրա մեծ գունավոր դիմանկարներից մեկում դեմքը կարծես կազմված է քաղաքի ապակիներից, գիշերային ծաղիկներից, մանկական վախերից, շողացող մետաղից և մի կնոջ լուռ դիմադրությունից։ Աչքերը շրջապատված են կապույտի, սևի, կարմիրի, սպիտակի խճճված շերտերով։ Դրանք չեն դիտում սովորական ձևով։ Դրանք պահում են ներսում մնացած տեսարանների ծանրությունը։ Դեմքի շուրջ սպիտակ կորերը կարող են լինել մազ, գլխաշոր, լուսապսակ, պատռված պատ, անտեսանելի կենդանու մեջք։ Այդ սպիտակը պաշտպանում է, խեղդում, լուսավորում, թաքցնում։ Դեմքը թվում է մի պահ հայտնված հրդեհի միջից, բայց կրակը նրա ներսում է, ոչ շրջապատում։

Մյուս դիմանկարը՝ սևի մեջ փորագրված, ավելի խուլ է։ Այն նման է գիշերային պատուհանի, որում հանկարծ երևացել է մեկը, ով երկար ժամանակ չի խոսել։ Աչքերը բաց են, բայց նրանց բաց լինելը հանգիստ չի տալիս։ Սպիտակավուն քերծվածքները դեմքի վրա պահում են այնպիսի լույս, որը գալիս է մութից, ոչ արևից։ Այստեղ Արուսին հասնում է մի վայրի, ուր գեղեցկությունը երևում է վնասված մակերեսի միջով։ Սևը դառնում է մաշկ, քերծվածքը՝ հիշողություն, լռությունը՝ դիմանկարի ամենախիտ գույնը։

Ոսկեգույն գլխով աշխատանքում դեմքը դուրս է գալիս գունային ավերակի միջից։ Ոսկին հիշեցնում է սրբապատկերային լույս, բայց Արուսիի սրբությունը խաղաղ չէ։ Այն խառնված է կապույտի, կարմիրի, շագանակագույնի, մոխրագույնի հետ, կարծես միաժամանակ պահում է աղոթք, ջերմություն, հոգնածություն և հին հող։ Այդ դեմքի շուրջը չկա հաստատված երկինք։ Կա շերտերի խառնաշփոթ, որտեղ մեկը փորձում է հիշել իր անունը։ Ոսկին չի հարթեցնում ցավը։ Այն դարձնում է ցավը տեսանելի։

Արուսիի աբստրակտ կտավներում մարդը հաճախ հեռանում է ճանաչելի մարմնից, բայց չի անհետանում։ Երկար օրգանական ձևերով մեծ կապտամոխրագույն աշխատանքը կարծես անտառ է, որտեղ ծառերը հիշում են, որ երբևէ եղել են մարդիկ։ Կապույտ օվալները, բարակ ուղղահայացները, հոսող մուգ շերտերը, նարնջագույնի հազիվ երևացող բռնկումները ստեղծում են տարօրինակ քաղաք-անտառ։ Այնտեղ անձրևը իջնում է ներսից, իսկ ծառերը բարձրանում են ոչ դեպի երկինք, այլ դեպի մոռացված ձայնի աղբյուր։ Այս նկարը չի բացատրվում բնապատկերի լեզվով։ Այն ավելի մոտ է քնի այն հատվածին, որտեղ առարկաները դեռ անուն չունեն։

Սպիտակ-մոխրագույն ֆոնի վրա կանգնած սև ֆիգուրների խումբը Արուսիի ամենախոր լռություններից մեկն է։ Մի քանի ուրվագիծ, մի քանի գլուխ, երկար կաթող գծեր։ Նրանք հիշեցնում են մարդկանց, որոնք մնացել են պատի մեջ։ Կամ բառեր, որոնք չեն հասցրել հնչել։ Կամ ընտանիք, որի լուսանկարը ջրի տակ էր մնացել։ Ֆոնը սպիտակ է, բայց այդ սպիտակի տակ մոխրագույնը, սևը, տպագրական աղոտ հետքերը շնչում են։ Այստեղ կտավը դառնում է հուշասենյակ։ Ֆիգուրները կանգնած են, և նրանց կանգնած լինելը բավական է, որ ամբողջ մակերեսը ծանրանա։

Արուսիի սպիտակը առանձնապես կարևոր է։ Այն նրա արվեստի ամենախաբուսիկ գույնն է։ Առաջին հայացքից կարող է թվալ՝ սպիտակը հանգիստ է բերում։ Հետո պարզվում է՝ սպիտակը ծածկված ձայն է։ Այն վերևից փակում է նախորդ շերտերը, բայց չի կարողանում լռեցնել դրանք։ Դեղին-ոսկեգույն աշխատանքում սպիտակը նստում է հաստ կտորներով, բացում է ուղղաձիգ ձևեր, կարծես կտավի վրա աճել են պատեր, մարմիններ, բացված դռներ։ Դեղինն այնտեղ ծաղկային չէ։ Այն չորացած արև է, կավ, հին թուղթ, մեղր, ժանգ, փոշի։ Այդ կտավը կարծես լուսավորության հետ կապված մութ հիշողություն է։

Նրա ծաղիկները նույնպես չեն ենթարկվում ծաղկի հնազանդությանը։ «Secret desires»՝ «Գաղտնի ցանկություններ» վերնագրով աշխատանքում երկար ցողունները բարձրանում են կարմիրի, կապույտի, մոխրագույնի միջից։ Ծաղիկներն ունեն խոցված, կիսամութ, թռչնային շարժում։ Դրանք պահում են ցանկություն, որը չի ուզում գեղեցիկ ձևանալ։ Ցողունները բարակ են, բայց նրանց վրա կանգնած մութ ծաղիկները կարծես դուրս են եկել ենթագիտակցության հատակից։ Այդ ցանկությունները գաղտնի են այնքանով, որքանով գաղտնի է արմատը, երբ ծաղիկն արդեն երևում է։

Որոշ կտավներում հայտնվող երկար, գդալի նման ձևերը Արուսիի ամենահետաքրքիր նշաններից են։ Դրանք կարող են հիշեցնել առարկա, բույս, մարմնի մաս, արգանդ, պարանոց, աղոթքի մեջ երկարացած ձեռք։ Նրա նկարչության մեջ առարկան երբեք փակված չէ իր օգտակարության մեջ։ Գդալը կարող է դառնալ մարմին, մարմինը՝ ցողուն, ցողունը՝ նշան, նշանը՝ լուռ կենդանի։ Այդ փոխակերպումների մեջ Արուսին ստեղծում է իր սեփական գաղտնի այբուբենը։ Նրան հասկանալու համար բառարան պետք չէ։ Պետք է նայել այնքան, մինչև ձևը սկսի փոխել քեզ։

Նրա գույները հազվադեպ են մաքուր գալիս։ Դրանք գալիս են խառնված, կարծես երկար ճանապարհ անցած։ Կանաչի մեջ կա շագանակագույն քուն, կապույտի մեջ՝ սև աղ, կարմիրի մեջ՝ մոխիր, դեղինի մեջ՝ ժանգոտ արև։ Նույնիսկ ամենապայծառ կտավներում ինչ-որ բան մնում է կիսաթաքուն։ Այդ թաքուն շերտն է պահում լարվածությունը։ Արուսին չի թողնում, որ գույնը դառնա հեշտ հրճվանք։ Գույնը նրա մոտ հիշողություն ունի, մարմին ունի, երբեմն՝ մեղք, երբեմն՝ կարոտ, երբեմն՝ ծիծաղ, որը հնչել է ուրիշ սենյակում։

Նա խոսում է նկարչության մասին իբրև ներսից դուրս եկող բանի։ Երբ մարդը նեղված է, ուզում է խոսել, թեկուզ երկու բառ, թեկուզ անհեթեթ։ Նկարը նրա համար այդ դուրս գալու եղանակն է։ Բայց այդ դուրս գալը չի աղքատացնում նկարը հոգեբանական ինքնաթափման մակարդակով։ Արուսիի կտավներում ներքին ճնշումը անցնում է նյութի բարդ մշակմամբ։ Շերտերը մտածված չեն թվում, բայց նրանք ճանաչում են իրենց տեղը։ Դրիպերը ազատ են, բայց իրենց ծանրությունը ճիշտ է ընկնում։ Քերծվածքը վայրի է, բայց նրա կողքին կա լուռ հաշվարկ։ Արուսիի ինտուիցիան ունի ճարտարապետություն։

Նրա աշխատանքները հաճախ լուսանկարված են շրջանակների մեջ, ինտերիերներում, սպիտակ աղյուսե պատերին, կանաչ պասպարտուների խորքում, բուխարիով սենյակում, փայտե հատակի վերևում։ Այդ միջավայրերը մի պահ փորձում են ընտելացնել նկարները։ Բայց Արուսիի կտավները հեշտ չեն ընտելանում։ Շրջանակը նրանց շուրջ պատ է քաշում, իսկ նկարը սկսում է աշխատել հենց այդ պատի դեմ։ Մոխրագույն սենյակում կախված գծային աշխատանքը ներսից շարժվում է։ Սպիտակ աղյուսի վրա կախված սև ֆիգուրները վերածվում են տան հիշողության։ Կանաչ շրջանակի մեջ դրված վառ կոմպոզիցիան սկսում է նմանվել գաղտնի այգու, որտեղ մուտքն արդեն ուշացած է։

ԱՄՆ-ում Արուսի (Arusi) անունով ճանաչվող այս նկարչուհու արվեստը կրում է տեղահանված տեսողության նշաններ։ Հայկական մանկությունը նրա կտավներում չի երևում ուղիղ պատկերներով, բայց շնչում է մակերեսի տակ։ Ծննդատան ձայները, բարձր առաստաղները, պապիկի գրադարանը, թղթերի սպիտակությունը, կանացի ներսի լարերը, ուժեղ լինելու պարտադրանքը, սիրո կարճատև խաղաղությունը՝ այս ամենը տեղափոխվել է ներկի մեջ։ Արուսին չի նկարում անցյալը լուսանկարելու համար։ Նա նկարում է այն, ինչ անցյալը անում է մարմնի հետ, երբ տարիներ անց այն հանկարծ բացում է աչքերը։

Սերը նրա արվեստում ունի շատ տարօրինակ դիրք։ Նա ասում է՝ սերը կա ու չկա։ Այդ անորոշությունը չի թուլացնում խոսքը։ Ընդհակառակը՝ հենց այդպես սերը դառնում է տեսանելի նրա կտավներում։ Այն երբեմն ոսկե շերտ է, երբեմն սպիտակ պատյան, երբեմն կարմիր բիծ, երբեմն դեմքի ներսում վառվող կապույտ, երբեմն մուգ գիծ, որը պահում է փլվող ձևը։ Սերը նրա մոտ չի գալիս որպես թեմա։ Այն գալիս է որպես նյութի ջերմաստիճան։ Երբ սեր կա, կտավը շնչում է ուրիշ արագությամբ։

Տխրությունը Արուսիի համար նույնպես միանշանակ չէ։ Նա կարող է տխրել, եթե ուզում է տխրել, կարող է վայելել այդ վիճակի թատերական մուգությունը։ Բայց խոր խոցելիությունը կապված է նուրբ լարերի հետ՝ ծնող, երեխա, այն տեղերը, որտեղ մարդը պաշտպանություն չունի։ Այդ նուրբ լարերը նրա արվեստում երբեմն երևում են ամենաբարակ գծերով։ Դրանք քիչ են, բայց ամբողջ կոմպոզիցիան կարող են պահել։ Մի բարակ սև կաթիլ, մի սպիտակ կոր, մի դողացող ուրվագիծ՝ և կտավը դառնում է անհանգիստ կենդանի։

Արուսիի արվեստը սյուռեալիստական է այն իմաստով, որ այստեղ իրականությունը չի քանդվում արտաքին հնարքով։ Այն ներսից է կորցնում իր կայունությունը։ Դեմքը դառնում է լանդշաֆտ, լանդշաֆտը՝ մարմին, մարմինը՝ բույս, բույսը՝ գաղտնի գրություն։ Բայց այս փոխակերպումները չեն արվում խաղի համար։ Դրանք գալիս են հոգեվիճակի խորքերից։ Նրա կտավները նման են երազների, որոնք քնի ավարտից հետո չեն ուզում հեռանալ սենյակից։ Նրանք մնում են պատին, լուռ կախված, բայց շարունակում են փոխել օդը։

Նրա նկարները չեն խնդրում արագ մեկնաբանություն։ Դրանք բացվում են դանդաղ, երբեմն՝ հակառակ ուղղությամբ։ Սկզբում գույնն է բռնում աչքը, հետո մակերեսի խզումը, հետո գիծը, հետո ինչ-որ դեմք, որը առաջին հայացքից այնտեղ չկար։ Հետո զգում ես, որ նկարը արդեն ներս է մտել, և նրա որոշ մասեր սկսում են աշխատել հիշողության մեջ։ Արուսիի գործերի ուժը հենց այդ ուշացած ազդեցության մեջ է։ Դրանք չեն սպառվում տեսնելու առաջին պահին։ Դրանք մնում են, հետո վերադառնում՝ ուրիշ ձևով։

Երբ Արուսին ասում է՝ նկարելուց հետո ուրախանում է, երջանկանում, թռչում, հետո պառկում ու մեռնում, այդ նախադասությունը կարելի է կարդալ որպես նրա արվեստի ներքին օրացույց։ Յուրաքանչյուր կտավ փոքրիկ վերածնունդ է և փոքրիկ սպառում։ Ներկը դուրս է բերում ներսի ավելցուկը, բայց դատարկված տեղը երկար չի մնում դատարկ։ Հաջորդ ձայնը գալիս է, հաջորդ գիծը շարժվում է, հաջորդ սպիտակը ծածկում է, հաջորդ դեմքը հայտնվում է։

Արուսիի կտավներում մի աշխարհ կա, որտեղ ծնունդը լսվում է պատի մյուս կողմից, գրադարանը շնչում է հինգ մետրանոց առաստաղի տակ, ամպերը սովորեցնում են նկարչություն, սերը գալիս է անորոշ, միտքը ծանրացնում է ոտքերը, իսկ նկարը միակ տեղն է, որտեղ հնարավոր է կարճ ժամանակով թռչել։ Այդ աշխարհը չի փակվում հոդվածի մեջ։ Այն չի փակվում նաև կտավի եզրերում։ Արուսիի գծերը շարունակում են դուրս գալ շրջանակից, ինչպես հին ձայները՝ փակ սենյակից։

Նրա արվեստը ապրում է այդ անավարտ տարածքում՝ տեսանելիի և չասվածի միջև։ Այնտեղ, որտեղ մարդը դեռ անուն չունի, բայց արդեն աչքեր ունի։ Այնտեղ, որտեղ սպիտակը պահում է բոլոր գույների գաղտնի աղմուկը։ Այնտեղ, որտեղ սև գիծը կաթում է ներքև և միաժամանակ բարձրանում ներսում։ Այնտեղ, որտեղ նկարչուհու ոտքերը մի պահ պոկվում են գետնից, և կտավը դառնում է այդ թռիչքի միակ ապացույցը։ ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԱՄՆ, YEREVAN ONLINE Mag.