Աթոռը պիտի աղմկի. Եվգենիա Փարսադանյանի պատմությունը

15 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ՖՐԵԶՆՈ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

1989 թվականին Եվգենիա Փարսադանյանը որոշեց սրբապատկեր նկարել։ Տասնինը տարեկան էր։ Վրձին չուներ։ Կտավ՝ նույնպես։ Կար մի կտոր չհիմնաներկված մամլած ստվարաթուղթ, մատնահարդարման վրձին ու յուղաներկի մի քանի պարկուճ։

Դրանից մեկ շաբաթ առաջ նրան կարդալու էին տվել Ախմատովայի մի փոքրիկ հատոր։ Արագ էր կարդում․ գիրքը պետք էր վերադարձնել։ Մի տող մնաց՝ «Մաշված գորգիկը սրբապատկերի տակ»։

Եվգենիան տեսավ մութ սենյակ, կանթեղ, ծնկի եկած երիտասարդ Ախմատովային։ Գորգիկը տանը գտնվեց՝ տատիկի ասեղնագործած հնամենի բարձածածկը։ Հիմա սրբապատկեր էր պետք։

Յուղաներկերն ապագա նկարչուհին գնեց Ռուսթավելիի պողոտայի «Դրուժբա» խանութից։ Նա հիմա էլ ճշգրտորեն հիշում է գույների անունները՝ ոսկեգույն օխրա, մուգ կրապլակ, դեղին ու կարմիր կադմիում, ՖՑ կապույտ ու կանաչ, մուգ շագանակագույն մարս։ Ճիշտ յոթ գույն՝ ինչպես յոթ նոտա։

Նկարել որոշեց Ֆեոֆան Գրեկի Աստվածամոր սև-սպիտակ վերարտադրությունից, որտեղ Աստվածամայրը անհավատալի քնքշությամբ նայում էր մանկանը։

Նա վերցրեց մատնահարդարման վրձինը։

Սև-սպիտակ պատկերը կարծես տրոհվեց գունաբծերի։ Եվգենիան դրանք դնում էր մեկը մյուսի հետևից՝ արագ, գրեթե չհասկանալով, թե ինչ է անում։ Ներկը թանձրանում էր։ Ստվարաթղթի վրա ներկի խյուս էր աճում։ Նա չէր կարողանում կանգ առնել։

Վերջին բիծը դրեց մատով։ Կարմիր կադմիում։

Եվ հանկարծ ամեն ինչ իր տեղն ընկավ։

Ստվարաթղթից նրան էին նայում Աստվածամոր աչքերը։

Եվգենիան մինչև առավոտ նստեց սրբապատկերի առաջ։ Չգիտեր՝ որտեղից հայտնվեց դեմքը և ով էր վարում իր ձեռքը։

Լուսաբացին ծնվեց մի պարզ ու տասնիննամյա աղջկա համար բավական հանդուգն հարց․ իսկ եթե հանկարծ ինքը հանճա՞ր է։

Եվգենիան մինչ օրս 1989-ը համարում է իր կյանքի ամենաերջանիկ ու վճռորոշ տարիներից մեկը։ Այդ տարի հասկացավ, թե ինչով է ուզում զբաղվել։ Հանդիպեց Գայանե Խաչատրյանին։ Ծանոթացավ Դավիթ Մանուսաջյանի՝ իր ապագա ամուսնու հետ։

Սրբապատկերից հետո առավոտյան պետք էր համալսարան վազել։

Մաթեմատիկական անալիզի դասից ուշացավ։ Վերջին նստարանին նստած էր Բերտան՝ ամենամտերիմ ընկերուհին։ Դասախոսությունների ժամանակ միասին նկարում էին՝ դասախոսներին ծաղրանկարների վերածելով։ Երբ լսարանը դատարկվեց, Եվգենիան նրան ցույց տվեց սրբապատկերը։

Բերտան ճչաց։

Ծրագիրն անմիջապես ծնվեց․ թողնել համալսարանը, դիմանկարներ նկարել, վաճառել Չոր կամրջում։ Հռչակվել։ Հարստանալ։

Բերտան հավատաց։

Նույն երեկո Եվգենիան նկարեց Բերտայի դիմանկարը, իսկ հաջորդ երկու օրերին՝ ինքնադիմանկար։ Այդ երկու գործերը վճռեցին նրա ճակատագիրը։

Բանը Չոր կամրջին այդպես էլ չհասավ։

Հետո Բերտան մեկնեց Իսրայել։ Տարիներ անց Եվգենիան նրանից ծանրոց ստացավ։ Ներսում հին վարպետների ալբոմ էր։ Տիտղոսաթերթին ծանոթ ձեռագրով գրված էր․ «Ինչպե՜ս եմ քեզ կարոտել»։

Այդ ժամանակ Թբիլիսիում բացվեցին հայոց լեզվի և Հայաստանի պատմության դասընթացներ ռուսախոս հայերի համար։ Դրանց հաճախում էին Եվգենիան ու նրա մայրը։ Դասախոսների թվում էր Երևանից ժամանած հայագետ Բագրատ Ներսեսյանը։

Եվգենիայի մայրը նրան տուն հրավիրեց։ Նա անմիջապես ուշադրություն դարձրեց պաստոզ վրձնահարվածներով ծածկված երկու արտահայտիչ դիմանկարներին։

— Ինչո՞ւ դրանք ցույց չտաք Գայանե Խաչատրյանին,— հարցրեց նա։— Հարևանությամբ է ապրում։

Եվգենիան նրա մասին գրեթե ոչինչ չգիտեր։

Գայանեի մոտ տարավ ինքնադիմանկարն ու Բերտայի դիմանկարը։ Ինքնադիմանկարը թանձր ու կոշտ էր նկարված։ Վան Գոգը կանգնած էր կողքին՝ գրեթե տեսանելի։ Այդ նմանությունը Եվգենիան հիմա էլ խոցող է համարում։

Այդպես էր տեսնում ինքն իրեն։

Գայանեն երկար նայեց գործերին։ Նա տեսավ բնածին գեղանկարչի, ուժեղ ձեռք, կոմպոզիցիայի զգացում։ Դպրոց չանցած աղջիկն արդեն նկարը կառուցում էր խոշոր գունային մակերեսներով և լեսիրային շերտեր դնում։

Դատավճիռն այսպիսին էր․

— Ոչ մի դպրոց։ Ոչ մի ակադեմիա։ Դուք ամեն ինչ ունեք՝ աշխատե՛ք։

Եվգենիան լուռ լսում էր։ Նրա առաջ մի մարդ էր, որին այն ժամանակ սխալվելու իրավունք չէր տալիս։

Գայանեն սկսեց այցելել Փարսադանյանների տուն։ Նախապես զանգահարում էր։ Ածուխ, ջրաներկ, կտավներ էր բերում։ Կտավները սևով կամ կոբալտային կապույտով էր երանգավորում։

Նրա արվեստանոցի դուռն էլ էր կոբալտային կապույտ ներկված։

Այդ կապույտը նա կապում էր քնի, հեքիաթի, սառը երազանքի հետ։

Ձմեռները ծանր էին։ Ջեռուցում չկար։ Եվգենիայի մայրը Գայանեին նվիրեց կինովարագույն հաստ սվիտեր։ Ի պատասխան՝ Գայանեն կարմիր հատոր բերեց՝ Սեբաստիան Բրանտի «Հիմարների նավը» և Էրազմ Ռոտերդամցու «Գովք հիմարության»։ Շապիկը գրեթե ճիշտ սվիտերի գույնն էր։

— Չեմ ուզում, որ այս գույնից բաժանվեք։

Նա մոտավորապես նույն կերպ էլ սովորեցնում էր՝ ոչ թե բացատրություններով, այլ կարճ արտահայտություններով, որոնք հետո պետք էր երկար վերծանել։

Մի անգամ Եվգենիան ածուխով նկարում էր աթոռ՝ նստատեղին չոր տերևներ։

Գայանեն նայեց երկչոտ կիսաստվերներին։

— Այդպես չէ։ Նկարեք այնպես, որ աթոռն աղմկի։

Նա վերցրեց ածուխն ու ուժեղ գծերով անցավ թղթի վրայով։

Աթոռն աղմկեց։

Մի ուրիշ անգամ Գայանեն ասաց․

— Նկարեք հիշողությամբ։

Բնօրինակը մնում էր աչքի առաջ։ Նրա ստրուկը դառնալ չէր կարելի։

Կային նաև կարճ դատավճիռներ․

— Այստեղ թույլ է։

— Այստեղ միանման է։

Ամենավատ բառը «էֆեկտն» էր։

— Սարսափելի է։ Ախր սա էֆեկտ է։ Գնացեք ակադեմիա, այնտեղ բոլորը այդպես են նկարում։

Վերծանում չէր նախատեսվում։ Եվգենիան տուն էր գնում և հերթական արտահայտությունը մասերի բաժանում։

Սովորական դասերը շուտով ավարտվեցին։ Ուրիշի ձեռագիրը նրան չէր կպչում։ Գայանեն դա Եվգենիայից շուտ հասկացավ և ուրիշ կարգ առաջարկեց՝ նոր նկարները բերել քննարկման ու հետևել իր արվեստանոցում աշխատանքի ընթացքին։

Եվգենիան լուռ նստում էր։ Հարցերով չէր խանգարում։

Գայանեն հիմնականում նստած էր աշխատում՝ Բախի, Հենդելի կամ Պերգոլեզիի երաժշտության ներքո։ Երկար նշան էր բռնում։ Հետո մի ճշգրիտ շարժում անում։ Երբեմն հիշում էր, որ աշակերտուհին այնտեղ է։

— Նայեք։ Կոբալտային կապույտն ու նարնջագույնը կողք կողքի դրեցի։ Հիմա այդ միասնությունը սպիտակով եմ կոտրում։ Զգո՞ւմ եք՝ ինչ սկսվեց։

Իր յուրաքանչյուր կտավի վրա Եվգենիան հիմա երեք շերտ է թողնում՝ կապույտ, նարնջագույն և նրանց միջև՝ սպիտակ։

Դրանք կարելի է չնկատել։ Նա գիտի՝ որտեղ փնտրել։

Սա ստորագրություն չէ։ Ավելի շուտ՝ Գայանեի հիշատակը՝ հյուսված հենց գեղանկարի մեջ։

Փարսադանյանների տանը գեղանկարչությունն ապրում էր երաժշտության կողքին։ Եվգենիայի մայրը՝ Մարիա Հակոբի Կիրակոսովան, երաժշտագետ էր, արվեստագիտության դոկտոր, աշխատում էր Թբիլիսիի կոնսերվատորիայում։ Նրա եղբայրը կոնտրաբաս էր նվագում։ Եվգենիան՝ թավջութակ։

Երբ Գայանեն գալիս էր, տանը փոքրիկ համերգներ էին կազմակերպվում։

Հայրը ինժեներ էր։ Լռակյաց, ինքնամփոփ, բնությանը մոտ։ Սովորական գործին կարողանում էր ծեսի կշիռ տալ։ Դստեր համար կտավներ էր ձգում և շրջանակներ պատրաստում։

Ծնողները չհակառակվեցին նրա ընտրությանը։ Մայրը սպասում էր յուրաքանչյուր նոր գործի։ Հայրը պատրաստում էր այն մակերեսը, որի վրա այն պիտի հայտնվեր։

Ընտանիքը հայկական էր ու թբիլիսյան։ Հոր կողմից նախնիներն ապրել էին Սիղնաղում ու Լագոդեխում։ Մոր կողմից եկել էին Կարսից ու Էրզրումից։

Տանը ռուսերեն էին խոսում։ Հայերեն Եվգենիան սկսեց ինքնուրույն սովորել մոտ տասներկու տարեկանում։ Սկզբում՝ այբբենարան։ Հետո՝ Թումանյան։ Հետո՝ Աստվածաշունչ։

Վրացերենը հնչում էր շուրջը, բայց ներքին ձայնը մնում էր ռուսերեն։

Նա սիրում էր հին Թբիլիսին և այնտեղ հայկական ներկայության հետքերը։ Նրա բնանկարներում գրեթե միշտ եկեղեցի էր հայտնվում։

Գմբեթը պահում էր տարածությունը։

Ազգանունն էլ քաղաքի պատմությունն էր կրում։ Հոր ավագ քույրը Տեր-Փարսադանյանց էր։ Միջնեկ քույրն ու հայրը դարձել էին Փարսադանովներ։ Տասնութ տարեկանից Եվգենիան փորձում էր վերադարձնել ազգանվան հայկական ձևը։ Փաստաթղթերը կորչում էին։ Նա նորից էր սկսում, հետո թողնում։

Վերջապես որոշեց, որ Փարսադանյան ազգանունը կարող է վերադարձնել առանց պաշտոնական թույլտվության։

Գայանեն խոստացել էր նրան Երևան տանել Հենրիկ Իգիթյանի մոտ։

— Մի քիչ էլ աշխատեք՝ կգնանք։

Իգիթյանը կարողանում էր նկարչին ճանաչել դեռ մինչև մյուսների ճանաչումը։ Նա շուտ էր հասկացել նաև հենց Գայանեին։

Նրանք չգնացին։

Եվգենիան ամուսնացավ Դավիթ Մանուսաջյանի հետ։ Չորս երեխա ունեցավ։

Սկսվեցին իննսունականները։

Լույսն անջատում էին։ Գազը կտրվում էր։ Երբեմն ջուր չէր լինում։ Չկային ջեռուցում, լվացքի մեքենա, տակդիրներ։ Կենցաղը խլում էր ամբողջ օրը։

Նկարել հաջողվում էր գիշերը։

Այն էլ՝ ոչ միշտ։

Գայանեն ասում էր․

— Ես միշտ հեռանում եմ, երբ դադարում են աշխատել։

Եվգենիան չդադարեց։ Պարզապես աշխատանքը տեղափոխվեց ներս։

1993–2010 թվականների շրջանը նա լռություն է անվանում։

Ձեռքը քիչ էր աշխատում։ Աչքը՝ անդադար։

Դրանք տասնյոթ տարիներ էին, երբ կողքից կարող էր թվալ՝ նկարիչը գրեթե անհետացել է։ Իրականում գեղանկարչական ընթացքը կանգ չէր առել։ Այն արվեստանոցից տեղափոխվել էր գիտակցության մեջ։

Մինչ Եվգենիան մեծացնում էր երեխաներին, նրա մտքում գեղանկարչական փորձեր էին ընթանում։ Ինչպե՞ս կեղտոտ ներկերով պատկերել շողշողացող ձյունն ու յոլա գնալ առանց սպիտականերկի։ Ինչպե՞ս ծավալ կառուցել առանց լուսաստվերի։ Ինչպե՞ս խորություն հաղորդել՝ հրաժարվելով գծային ու օդային հեռանկարից։

Խնդիրը ձևակերպվում էր տանը՝ առօրյա գործերի մեջ։ Լուծվում էր մտքում։ Երբեմն կտավ էր բաժին ընկնում, և կարելի էր ստուգել պատասխանը։

Մաթեմատիկան այստեղ չէր խանգարում։ Ծրագրավորումը սովորեցրել էր չվախենալ այն խնդրից, որը սկզբում անլուծելի է թվում։

Նկարը հետզհետե համակարգ էր դառնում։ Ինտուիցիան չէր անհետացել, բայց նրա կողքին վերլուծություն էր հայտնվել։

Երբ Եվգենիան վերադարձավ մշտական աշխատանքի, պարզվեց՝ լռության տարիները դատարկություն չէին։ Ձեռքը հազվադեպ էր աշխատել, բայց աչքն այդ ամբողջ ընթացքում սովորում էր։

Ֆրեզնոյի ցուցահանդեսում ընդգրկված «Ինքնադիմանկար՝ պսակով» կտավում պատանեկան թափը պակաս է։ Հաշվարկը՝ ավելի շատ։ Մակերեսն ավելի կուռ է պահված։

Եվգենիան այդ մասին խոսում է առանց ափսոսանքի։

Ոգեշնչումը մնացել էր։ Այժմ նա գիտեր՝ ինչպես վարվել դրա հետ։

2010 թվականին «Հայարտուն» կենտրոնին կից ստեղծվեց Վրաստանի հայ նկարիչների միությունը։ Նկարիչ-մանրանկարիչ Մերուժան Շահումյանը Եվգենիային հրավիրեց անդամակցելու։

Հետագայում կենսագրական դոսյեում նրան կանվանեն Միության համահիմնադիր։ Նա դա հանգիստ ուղղում է․ Միությունն արդեն ստեղծված էր։ Շահումյանն էր նախագահը։ Ինքը նրա կողքին էր աշխատում՝ մասնակցում բոլոր ցուցահանդեսներին, որոնց հրավիրում էին։

Մերուժանը նրան ճանաչում էր դեռ Գայանեի ժամանակներից։ Ծանոթացնում էր նկարիչների հետ, ներկայացնում դեսպանատանն ու մշակութային կազմակերպություններին։

Մի բան էր Մերուժանին զարմացնում․ ինչ հանգամանքներ էլ լինեին, Եվգենիան վերադառնում էր կտավին։

Ցուցահանդեսներն անցնում էին Թբիլիսիում, Ջավախքում, Էջմիածնում, Մոսկվայում։ Եվգենիան անդամակցեց Վրաստանի նկարիչների լիգային։ Գործերը հայտնվում էին մասնավոր հավաքածուներում։

Երկու կտավ գնեց դիրիժոր Ֆելիքս Կորոբովը։ Դրանք գտնվում են Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան Մոսկվայի երաժշտական թատրոնում։

«Լոլիկով աղջիկը» կտավը ձեռք բերեց հայտնի իսրայելցի կոմպոզիտոր և դիրիժոր Արիե Բար-Դրոման։

Արխիվը կցկտուր էր կազմվում։

Կատալոգները կորչում էին։ Կտավները հեռանում էին առանց լուսանկարների։ Սեփականատերերի անունները մոռացվում էին։

Տարիներ անց Եվգենիան «Նատյուրմորտ՝ երկու ջութակով և հայելիով» կտավը պատահաբար տեսավ առցանց պատկերասրահում։ Նա արդեն չէր հիշում ո՛չ գնորդին, ո՛չ էլ՝ ինչպես էր լուսանկարը հայտնվել համացանցում։

Նկարի հայելու մեջ նրա դեմքն է։

Նատյուրմորտը պահպանեց իր ժանրը։

Ինքնադիմանկարն այնտեղ մտավ արտացոլանքի միջով։

Ուրիշի գրած կենսագրությունը երբեմն կյանքն ավելի հարմար է դարձնում, քան այն եղել է։ Դոսյեներից մեկում պնդում հայտնվեց, թե իննսունականներին Եվգենիան կտավները փոխանակում էր սննդի ու վառելիքի դիմաց։

Այդպիսի բան չի եղել։

Դավիթ Մանուսաջյանը հայտնի ոսկերիչ էր, մետաղի վերականգնող, գալվանապլաստիկայի վարպետ։ Նրա մոտ պատվիրատուներ էին գալիս Մոսկվայից, Իսրայելից, Եվրոպայից։ Նա էր պահում ընտանիքը։

Եվգենիան կարող էր նկարել և երեխաներին մեծացնել՝ չմտածելով, թե որքան արժե կտավը։

Կտավները ստիպված եղավ վաճառել ավելի ուշ։

2015 թվականին Դավիթը զոհվեց։

Դժբախտ պատահար։

Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի տարին։

Նրա մահից հետո Եվգենիան մնաց երեխաների և հիվանդ սկեսրոջ հետ։ Գրեթե ամբողջ «հետգայանեական» շրջանը փոքր գումարներով գնաց։ Գնորդները սակարկում էին։

Նա չէր կարողանում։

Տալիս էր։

Հատկապես ափսոս է «Մշուշոտ ծաղիկներ» կտավի համար։ Հայելիով մեծ նատյուրմորտ։ Նա երկար էր նկարել այն։ Ցուցահանդեսում հիմա կտավի վրա տպված վերարտադրությունն է կախված։

Թե որտեղ է բնօրինակը՝ անհայտ է։

Եվգենիան այն հետ կգներ։

Արդեն ուրիշ գնով։

Կտավից բաժանվելը նրա համար միշտ դժվար էր։

Գինը փոխում էր հանգամանքները։ Ոչ կորուստն ինքը։

Դավթի մահից հետո նա գրեթե անդադար նկարում էր։

Գույները վառ էին մնում։ Կտավները մեռած էին։

Հայտնվեցին «Հուղարկավորությունը», «Մեռնող շունը», «Թառափը սուպերմարկետի ակվարիումում», «Սատկած աքաղաղը», «Մոռացված կերակուրը», «Սուրբծննդյան խոճկորը»։

Նրա մտքում ուրիշ գործեր էին կանգնած․ մեռած զինվորը՝ խատուտիկների մեջ, կատվի կմախքը՝ հիրիկների մեջ, հավերը՝ գլխիվայր կախված մսագործի փայլուն դանակի առաջ։

Դրանցից ոչ բոլորը նկարեց։

Եվգենիան տանել չի կարողանում «Խելագարն ու կոտորածը» կտավը։

Այն պահում է երեսով դեպի պատը։

Պատկերը ծնվեց Ռուբեն Սևակի՝ Ադանայի կոտորածի մասին մենախոսությունից։ Մարդը քայլում է դիակների դաշտով։ Ուսերին՝ մահացած հայրը։

Բանականությունը չի դիմանում։

Նրան թվում է՝ Աստված ինքն է մահացել, և նրա հսկայական մարմինը բռնել է երկինքը։

Խելագարը մատով սպառնում է երկնքին։

Նրա թիկունքում կախված խաչված Քրիստոսը նայում է նրան։

Ցուցահանդեսում Վրաստանի նկարիչների լիգայի նախագահ Գիա Մարկոզաշվիլին երկար ժամանակ չէր հավատում, որ հեղինակը կին է։ Հետո Եվգենիային հրավիրեց Լիգա։

Նա համաձայնեց։

Կտավը երեսով դեպի պատը շրջեց։

Դավթի մահից հետո արվեստը նրան չէր մխիթարում։ Այն զբաղմունք էր տալիս, երբ մնացած ամեն ինչ փլվում էր։

Դեպրեսիան դրանից գեղեցիկ չէր դառնում։

Ծանր երազներ էր տեսնում։ Մահը զբաղեցրել էր գնացած մարդու տեղը և երկար չէր ուզում այն զիջել։

Իր ամենաողբերգական գործերից մեկը Եվգենիան անվանեց «Դաշնակահարուհու հուղարկավորությունը» և հրապարակեց Facebook-ում։

Այն տեսավ ամերիկացի ֆիզիկոս Թոդ Հարիսը։ Նա վերջերս էր կորցրել կնոջը։

Նա էլ դաշնակահարուհի էր։

Թոդը գրեց։

Առաջին զրույցը ծանոթության նման չէր։ Նրանք քննարկում էին սինգուլյարությունները, գրավիտացիան, հոմեոմորֆիզմները, համաչափությունը, ռացիոնալ ու իռացիոնալ թվերը, մաթեմատիկայի կանխատեսողական ուժը, Ռիչարդ Դոքինզին և կյանքը՝ ցողունների ծայրերին։

Դա բավական էր։

Թոդը մտածում էր այնպես, ինչպես Եվգենիան էր սիրում․ գիտական ճշգրտությունը չէր խանգարում պոեզիային։

Դավիթն էլ էր այդպես մտածում։

Նրանք ամուսնացան։

Եվգենիան ասում է՝ իրար փրկեցին մահվան իշխանությունից։

Հիշողությունը չջնջեցին։ Ցավը չբուժեցին։ Պարզապես մահը դադարեց տնօրինել ամեն օրը։

Պայմանավորվեցին քաղաքականության մասին չվիճել։ Մնացած ամեն ինչ քննարկում են։

Թոդը բանաստեղծություններ, երաժշտություն ու մանկական հեքիաթներ է գրում։ Եվգենիան թարգմանում և նկարազարդում է։ Թոդը նկարազարդումները դիտում է աշխատանքի ցանկացած փուլում ու միջամտում։

Եվգենիան խնդրում է նրան միջամտել։

Նրանց հետ ապրում է Թոդի քույրը՝ Թրեյսի Հարիսը՝ ֆլեյտահար, մանկավարժ և կոմպոզիտոր։ Նա օգնում էր պատրաստել Ֆրեզնոյի ցուցահանդեսը և ելույթ ունեցավ բացմանը։

Երաժշտությունը կրկին հայտնվեց գեղանկարչության կողքին։ Ժամանակին այն գալիս էր մոր սենյակից, թավջութակից ու կոնտրաբասից, Գայանեի արվեստանոցում հնչող Բախից։ Հիմա՝ Կալիֆոռնիայում հնչող ֆլեյտայից։

Այսօր Եվգենիան կարողանում է մտնել «նկարչի ռեժիմ»՝ առանց ոգեշնչման սպասելու։

Երիտասարդ տարիներին ոգեշնչումն անհրաժեշտ էր։

Հիմա դա հմտություն է։

Նա դա անվանում է «ներշնչանքը սանձել»․ հայացքը փոխվում է, արտաքին աշխարհը նահանջում, բայց ձեռքը մնում է հսկողության տակ։

Նկարը սկսվում է գաղափարից։ Հետո հիմնաներկի վրա դրվում են ակրիլային մեծ գունաբծեր։ Դրանք անմիջապես սահմանում են կոմպոզիցիան։ Այստեղ արված սխալը հետո կմեծանա։

Հաջորդը ակրիլն է։

Հետո՝ յուղաներկը։

Երկարատև լեսիրումներ։

Շերտերը շատ են։

Խիտ, գրեթե մարմնեղ վրձնահարվածը զուգակցվում է հին վարպետների հնարքների հետ։

Եվգենիան կլոր վրձիններ է սիրում։

Պաստել չի սիրում։

Մաստիխին չի սիրում։

Բնօրինակն այլևս չի կաշկանդում նրան։ Ժամանակին Գայանեն պահանջում էր չդառնալ դրա ստրուկը։ Հիմա Եվգենիան ինքն է որոշում՝ ինչի համար է իրեն պետք առարկան և ինչ պիտի անի այն նկարի ներսում։

Բայց առարկան դեռ չի սպառվել։

Լավ նկարված գազարը, ասում է նա Սեզանի խոսքերով, դեռ կարող է տակնուվրա անել Փարիզը։

Ավարտվա՞ծ է նկարը, թե՞ ոչ՝ որոշողը հաշվարկը չէ։ Ինչ-որ պահի մակերեսը հավասարակշռության է գալիս։

Հաջորդ վրձնահարվածը կարող է ամեն ինչ քանդել։

Երբեմն քանդում է։

Նախկին նկարը վերադարձնել այլևս հնարավոր չէ։

Ուրիշների մեկնաբանություններին Եվգենիան վերաբերվում է առանց վախի, բայց նաև առանց առանձնակի ակնածանքի։

«Եվտերպեն դուդուկով» կտավում հեշտ է տեսնել անտիկ և հայկական մշակույթների հանդիպումը։ Պատմությունն ավելի պարզ էր։ Եվտերպեն պետք է ավլոս բռներ։ Եվգենիան «Քրիստոսի չարչարանքները» ֆիլմում լսեց Ջիվան Գասպարյանի դուդուկը և փոխեց գործիքը։

— Այստեղ ոչ մի ազգային գաղափար չկա։

«Տրիմալքիոնի խնջույքը» ցուցադրել էին Ուկրաինային աջակցող բարեգործական ցուցահանդեսում։ Նկարն ավելի վաղ էր ստեղծվել և պատերազմի հետ կապ չուներ։

Դրա աղբյուրները Պետրոնիոսն ու Ֆելինին են։

Ուշ Հռոմ։

Զվարթ անամոթություն։

Մեծ ոճը՝ քայքայման փուլում։

Մոսկվայում եկեղեցական արվեստի ցուցահանդեսին իր մասնակցությունը նա նույնպես խնդրում է քաղաքական ժեստի չվերածել։ Ուկրաինային օգնելը նրա համար մարդասիրական գործ էր։ Մոսկովյան նախագիծը՝ արվեստի ցուցահանդես։

Նկարը կարող է հայտնվել ուրիշի օրակարգում։ Նկարիչը պարտավոր չէ նկարի հետ միասին մտնել այնտեղ։

Օգոստոսի 7-ին Ֆրեզնոյի Հայկական ժառանգության թանգարանում բացվեց Եվգենիա Փարսադանյան-Հարիսի անհատական ցուցահանդեսը։ Ավելի քան հիսուն կտավ ընդգրկում էին նրա ստեղծագործական կյանքի գրեթե երեսուն տարին։ Ամերիկյան հանրությունն առաջին անգամ էր ծանոթանում այդ անվանը։ Իսկ հենց Եվգենիայի համար դա ևս մի կետ էր այն պատմության մեջ, որը Թբիլիսիում սկսվել էր ստվարաթղթի կտորից ու մատնահարդարման վրձնից։

Ցուցահանդեսի ամենամեծ ու մոնումենտալ կտավը ստեղծվել էր հատուկ Ֆրեզնոյի ցուցադրության համար։ 48 × 60 դյույմ չափերով նկարը Եվգենիան հուլիսին նկարեց ընդամենը երկուսուկես շաբաթում՝ բացումից քիչ առաջ։ Սերգեյ Փարաջանովի օրինակով այն անվանեց «Մոռացված նախնիների ստվերները»։ Աշխատանքի հիմքում ընտանեկան ալբոմի հին լուսանկարներն էին․ կտավի վրա պատկերված են Եվգենիայի հայրական գծով նախնիները։ Նրանց կերպարներն ասես հառնում են հավերժական բնապատկերից, կարծես ընտանիքն ինքը ծլում է հողից։ Անցյալն ու ներկան այստեղ գոյակցում են նույն տարածության մեջ՝ ընտանեկան դիմանկարը վերածելով սերունդների շարունակականության, մարդկային կյանքի անցողիկության ու դրա իմաստի մասին խորհրդածության։ Այս կտավը դարձավ ցուցահանդեսի առանցքային գործը։

Այս ցուցահանդեսին նրան բերեց կիտրոնի ծառի լուսանկարը։

Եվգենիան Թոդի հետ եկել էր Հայկական թանգարան։ Թոդը աշխատակցուհուն ցույց տվեց այն գործի լուսանկարը, որի վրա կինն այդ ժամանակ աշխատում էր։ Աշխատակցուհին հետաքրքրվեց։

Նրանց ծանոթացրին թանգարանի հիմնադիր և տնօրեն Վարուժան Տեր-Սիմոնյանի հետ։

Թոդը ցույց տվեց ևս մի քանի նկար ու գրքույկ։

Դա բավական եղավ։

Կիտրոնի ծառը հայտնվեց հրավիրատոմսի վրա։

Վարուժանն էր գտել ցուցահանդեսի անունը՝ «Սահմանները հաղթահարող արվեստ․ երկար հետք թողնող ձայն»։

Եվգենիան չի վիճում այդ ձևակերպման հետ։

Այդ ձևակերպման հետևում են Թբիլիսին, հայկական տունը, երաժշտությունը, Գայանեն, Դավիթը, չորս երեխաները, հազվադեպ աշխատած տասնյոթ տարիները, անհասցե նկարները և, վերջապես, Ամերիկան։

Երկար ժամանակ լայն ճանաչում չունենալը մասամբ իր իսկ ընտրությունն էր։ Բուն ստեղծագործական ընթացքն ավելի շատ էր զբաղեցնում նրան, քան առաջխաղացումը։ Արվեստի շուկան առանձին մասնագիտություն էր պահանջում։

Հիմա այդ մասը Թոդն է ստանձնել։

Եվգենիան վստահում է նրան։

Ֆրեզնոյի ցուցադրությունը դարձավ Միացյալ Նահանգներում Եվգենիայի առաջին անհատական թանգարանային ցուցահանդեսը։

Այդ ժամանակ նա արդեն ցուցահանդեսային երկար կենսագրություն ուներ։

Բայց Կալիֆոռնիան նրան առաջին անգամ էր տեսնում։

Եվգենիային հարցրին՝ ինչ կլիներ, եթե Գայանե Խաչատրյանը մտներ սրահ։

Վախ, ասաց նա, չէր լինի։

Միայն հետաքրքրասիրություն։

Նա Գայանեին կտաներ նկարների մոտ ու կլսեր նրան։ Ցանկացած կոշտ խոսք։ Ցանկացած հանելուկ։ Հետո տուն կգնար ու երկար կվերծաներ լսածը։

Այնպես, ինչպես ժամանակին վերծանում էր նրա խոսքերն այն աթոռի մասին, որը պիտի աղմկեր։

Գայանեն վաղուց չկա։

Եվգենիան դեռ կարոտում է նրան։

Գայանեի հուղարկավորության ժամանակ Գայանեն պառկած էր իր արվեստանոցում՝ հենց պատին նկարված երկնագույն որմնանկարի ֆոնին։

Կապույտ դուռը փակվեց։

Եվգենիայի կտավների վրա մնացին երեք նեղ շերտ։

Կապույտը։

Նարնջագույնը։

Սպիտակը՝ նրանց միջև։