Ի վերջո, Հայ առաքելական եկեղեցին հարկ վճարում է, թե՞ ոչ. Yerevan Online Mag.-ի հետաքննությունը

15 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

2026 թվականի օգոստոսի 12-ին Ազգային ժողովի ամբիոնից Թագուհի Ղազարյանը հարցը հասցրեց մինչև Աստված։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավորը եկեղեցականների աշխատանքային պայմանագրերի բացակայությունը կապեց չհարկվելու հետ, ընդդիմադիրներին մեղադրեց այդ վիճակը «սեղաններին դմբդմբացնելով» պաշտպանելու մեջ, հետո հարցրեց․ «Ինչո՞ւ պիտի եկեղեցին հարկեր չտա․ Աստված ինչ-որ տեղ տենց բա՞ն ա ասել»։ Դահլիճը ստացավ պարզ մեղադրանք։ Չստացավ չվճարված հարկի թիվ, քահանայի անուն, թաքցված վարձատրություն կամ ՊԵԿ-ի ստուգման ակտ։

Նույն նիստում «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Հայկ Ֆարմանյանը հակադարձեց՝ Հայ առաքելական եկեղեցին 2025-ին ավելի քան 520 միլիոն դրամ հարկ է վճարել, իսկ հարկային ազատումները վերաբերում են կրոնական գրականության վաճառքին ու ծիսակատարություններին։ Նրա նշած գումարը կար ՊԵԿ-ի 2025 թվականի հունվար-սեպտեմբերի ցուցակում։ 508-րդ տողում «Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի» անունով հարկ վճարողի դիմաց գրված էր 524 միլիոն 743 հազար 169 դրամ։ Դա ինն ամսվա թիվն էր։ Տարվա փակված աղյուսակում նույն ՀՎՀՀ-ն արդեն 517-րդ տեղում էր՝ 702 միլիոն 215 հազար 984 դրամով։ Ամբիոն էր հասել սեպտեմբերի վերջի պատկերը։ Դեկտեմբերի 31-ի պատկերը վաղուց հրապարակված էր։

702 միլիոն 215 հազար 984 դրամից 701 միլիոն 615 հազար 925-ը մուտքագրվել է հարկային մարմնի գծով, 600 հազար 59-ը՝ մաքսային մարմնի։ Հարկատեսակների սյունակներում շահութահարկը զրո է։ Եկամտային հարկը՝ 568 միլիոն 41 հազար 123 դրամ։ Ավելացված արժեքի հարկը՝ 461 հազար 37 դրամ։ «Այլ հարկեր և վճարներ» տողում՝ 133 միլիոն 713 հազար 824 դրամ։ ՊԵԿ-ի այս ցուցակը հարկային հայտարարագիր չէ։ Այն գրանցում է տվյալ ՀՎՀՀ-ով բյուջե մտած գումարը և բաժանում այն խոշոր խմբերի։ 702 միլիոնի նույն տողում «եկեղեցին հարկ չի վճարում» նախադասությունը փաստական հիմք չունի։

Ամենամեծ թիվը՝ 568 միլիոնը, նաև ամենահեշտն է սխալ կարդալ։ Եկամտային հարկի պարտավորությունը ծնվում է ֆիզիկական անձի եկամտից։ Կազմակերպությունը հարկային գործակալ է․ հաշվարկում է հարկը, պահում վճարումից և փոխանցում բյուջե։ ՊԵԿ-ի ցուցակում փոխանցումը նստում է կազմակերպության անվան տակ։ «Եկեղեցին վճարել է 568 միլիոն դրամ եկամտային հարկ» ձևակերպումը նկարագրում է փոխանցումը, բայց չի ասում՝ ում եկամտից է գումարը պահվել։ Հրապարակային թերթիկում չկան անուններ, պաշտոններ կամ վճարման տեսակներ։ Այնտեղից հնարավոր չէ պարզել՝ գումարը գոյացել է հոգևորականների, աշխարհիկ աշխատողների, դասախոսների, թանգարանային աշխատակիցների, շինարարների, ծառայություն մատուցած անձանց կամ այդ խմբերից մի քանիսի եկամուտներից։

Մայր Աթոռը 2024 թվականի առաջին եռամսյակի համար մի փոքր ավելի բաց հաշվարկ էր հրապարակել՝ 156,7 միլիոն դրամ հարկ և պարտադիր վճար։ Այդ գումարից 120 միլիոն 334 հազար 945 դրամը աշխատավարձային եկամտային հարկ էր, 3 միլիոն 53 հազար 716 դրամը՝ պասիվ եկամուտներից պահված հարկ։ 2026 թվականի առաջին կեսին ՊԵԿ-ի ցանկում եկեղեցու եկամտային հարկը հասել էր 287 միլիոն դրամի։ Վճարումները շարունակվում էին այն ամիսներին, երբ Ազգային ժողովում դեռ խոսում էին եկեղեցու չհարկվելու մասին։ Քանի հոգևորական էր ներառված հաշվարկներում՝ ցուցակները չէին ասում։

Ձեռնադրության վկայականն ու աշխատանքային պայմանագիրը տարբեր իրավական փաստաթղթեր են։ Քահանայի ձեռնադրությունը, հոգևոր աստիճանը, թեմում նշանակվելը, տեղափոխվելը կամ կարգալույծ արվելը եկեղեցու կանոնական գործողություններ են։ Աշխատանքային օրենսգիրքը նայում է փաստացի հարաբերությանը։ Եթե մարդը վարձատրության դիմաց աշխատանք է կատարում, ենթարկվում է ներքին կարգապահությանը, իսկ կազմակերպությունը ապահովում է աշխատանքի պայմանները, Աշխատանքային օրենսգրքի կանոնները կարող են կիրառվել՝ անկախ կառույցի կրոնական կարգավիճակից և փաստաթղթի վերնագրից։ Գրավոր պայմանագրի բացակայությունը չի վերացնում հարկվող եկամուտը։ Գրավոր պայմանագիրն ամբողջ եկեղեցական դրամաշրջանառության հաշվետվություն չէ։

Չվճարված հարկի մասին խոսելու համար պետք էր ցույց տալ կոնկրետ վճարում, գործարք կամ եկամուտ, որը հարկման ենթակա էր և չէր հայտարարագրվել։ Օգոստոսի 12-ին նման փաստաթուղթ չներկայացվեց։ Ղազարյանի խոսքի շղթան մնաց այսքան՝ պայմանագիր չկա, ուրեմն հարկ չկա։ ՊԵԿ-ի թվերում եկեղեցու անունով եկամտային հարկ կար։ Թվերում չէր երևում՝ բոլոր ենթակա անձինք ու վճարումները հաշվառվա՞ծ են, թե՞ մի մասը դուրս է մնացել։ Դրա պատասխանը հարկային ստուգման, անհատական հաշվարկի կամ դատական գործի մեջ է։ Ամբիոնում դրանցից ոչ մեկը չկար։

Արտոնությունների ցանկը Ֆարմանյանի նշած երկու օրինակով չի վերջանում։ 1991 թվականի «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքի տասներկուերորդ հոդվածը կամավոր դրամական ու այլ նվիրատվությունները և քաղաքացիներից ստացվող հասույթները ազատում է հարկումից։ 2007 թվականի՝ պետության և Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հարաբերությունների մասին օրենքի տասնմեկերորդ հոդվածը նույն կարգավիճակը տալիս է հասարակական դրամահավաքներին, նվիրատվություններին ու ընծաներին, նաև ծիսական նշանակության առարկաների և պարագաների արտադրությանն ու իրացմանը։ Հարկային օրենսգիրքը ԱԱՀ-ից ազատում է կրոնական ծիսակատարությունների կազմակերպման ծառայությունները, կրոնական պարագաների վաճառքը կրոնական կազմակերպություններին և դրանց վաճառքը հենց այդ կազմակերպությունների կողմից։

Անշարժ գույքի համար առանձին ցանկ է գործում։ Այն ներառում է եկեղեցուն սեփականության կամ անհատույց մշտական օգտագործման իրավունքով պատկանող որոշ պաշտամունքային շինություններ, հուշարձանի կարգավիճակ չունեցող եկեղեցիներ, հոգևոր-մշակութային ու կրթադաստիարակչական կառույցներ, ծիսական պարագաների արտադրության և վաճառքի համար օգտագործվող շինություններ, ներքին սպասարկման արհեստանոցներ ու դրանց անհրաժեշտ հողամասերը։ Ցանկը հաստատում է կառավարությունը։ Ոչ առևտրային կազմակերպության անհատույց ստացած ակտիվները շահութահարկի բազան հաշվարկելիս եկամուտ չեն համարվում։ Նվիրատվության ծրարը, մկրտության կազմակերպումը, եկեղեցապատկան արհեստանոցը և աշխատավարձը նույն հարկային տողում չեն նստում։

Արտոնությունը օրենքի տող է։ Հարկ չվճարելու մեղադրանքի համար պետք է ցույց տալ, որ հարկման ենթակա եկամուտը, գույքը կամ գործարքը թաքցվել, սխալ դասակարգվել կամ պակաս է հայտարարագրվել։ Օրենքով հարկման բազայից հանված նվիրատվությունը հարկային պարտք չի ստեղծում։ Արտոնված ցանկերից դուրս տնտեսական գործունեությունը կրոնական կազմակերպության անվան շնորհիվ անձեռնմխելի չի դառնում։ Սահմանը անցնում է գործարք առ գործարք։ Դրա համար հաշվապահական փաստաթուղթ է պետք, երբեմն՝ ստուգման ակտ։

2025 թվականի տողում շահութահարկը 0 է։ Կողքին պատճառի սյունակ չկա։ Զրոն կարող է առաջանալ հարկվող շահույթի բացակայությունից, ազատված մուտքերի կառուցվածքից, հաշվարկված ծախսերից կամ այլ օրինական հաշվապահական պատճառից։ ՊԵԿ-ի հրապարակային ցուցակը չի տալիս ընդհանուր եկամուտը, նվիրատվությունների չափը, տնտեսական գործունեության շրջանառությունը, ծախսերը կամ գույքի ամբողջ ցանկը։ Թերթիկը պահում է զրոն և լռում դրա հաշվարկի մասին։

517-րդ տողում մեկ անուն է, մեկ ՀՎՀՀ՝ 04703401, գտնվելու վայր՝ Արմավիր։ Եկեղեցու շուրջ գործում են Մայր Աթոռը, թեմերը, վանքերը, եկեղեցիները, կրթական ու մշակութային հաստատություններ և այլ կառույցներ։ ՊԵԿ-ի տողը չի ասում՝ դրանցից որոնք են հաշվառվում նույն ՀՎՀՀ-ով, որոնք՝ առանձին, որ վճարումներն են կենտրոնացված, որոնք՝ կատարված տեղում։ 702 միլիոնը բյուջե մտած իրական գումարն է։ Համախմբված հաշվետվություն այդ մեկ տողից չի ստացվում։

Նույն վեճը Ազգային ժողովի դահլիճ էր հասել նաև 2024 թվականի մայիսի 21-ին։ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի առաջնորդած շարժումը Երևանում հանրահավաքներ էր անցկացնում։ ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյանը ամբիոնից հարցրեց, թե մյուսների համար գործող հարկային պարտավորությունները եկեղեցու հանդեպ ինչու չեն կիրառվում, և հոգևորականին համեմատեց հարկ վճարող գործարարի հետ։ Մայր Աթոռի դիվանապետ Արշակ արքեպիսկոպոս Խաչատրյանը նրա խոսքը անվանեց սուտ և անտեղյակություն։ ՊԵԿ-ի ցուցակներում եկեղեցու անունն այդ ժամանակ էլ կար՝ 2020-ին 378 միլիոն, 2021-ին՝ 403 միլիոն, 2022-ին՝ 450 միլիոն, 2023-ին՝ 435 միլիոն դրամ վճարված հարկերով։ Թվերի կողքին նվիրատվությունների չափ, արտոնված շրջանառություն կամ թեմերում կատարված առանձին վճարումներ չկային։

Հաջորդ օրը Նիկոլ Փաշինյանը խորհրդարանում պատմեց կառավարության առաջարկի մասին։ Եկեղեցու գործունեությունից գոյացող շրջանառությունը պետք է մտներ ընդհանուր հարկային համակարգ, իսկ գանձված գումարը պետական բյուջեից ամբողջությամբ վերադարձվեր եկեղեցուն։ Փաշինյանի խոսքով՝ նպատակը շրջանառությունը տեսանելի դարձնելն էր, Մայր Աթոռը առաջարկը մերժել էր։ Ծրագիրը օրենք չդարձավ։ Ամբողջական վերադարձի դեպքում բյուջեն այդ հարկերից նոր եկամուտ չէր պահելու։ Պետությունը տեսնելու էր շրջանառությունը, եկեղեցին հետ էր ստանալու գանձված գումարը։ Երկու տարի անց նույն դահլիճում հարցը կրկին ձևակերպվեց այսպես՝ եկեղեցին ընդհանրապես վճարո՞ւմ է։

2025 թվականի փակված ցուցակում պատասխանը մեկ տող է։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին պետական բյուջե է փոխանցել 702 միլիոն 215 հազար 984 դրամ հարկ և վճար։ Նույն օրենքները հարկումից դուրս են թողնում նվիրատվությունները, ծիսական որոշ ծառայություններ ու պարագաներ և հատուկ ցանկով սահմանված գույքը։ ՊԵԿ-ի աղյուսակը դրանից այն կողմ չի գնում։ Այն չի հաստատում յուրաքանչյուր քահանայի գրանցումը, յուրաքանչյուր թեմի ամբողջական հաշվառումը կամ յուրաքանչյուր դրամական մուտքի ճիշտ դասակարգումը։ Դրա համար հարկային հաշվարկ, ստուգման ակտ կամ դատական փաստաթուղթ է պետք։

ՊԵԿ-ի թերթիկի 517-րդ տողը վերջանում է տասներեքերորդ վանդակով՝ վերադարձված ԱԱՀ և ակցիզային հարկ՝ 0։ Դրանից աջ սպիտակ տարածք է։ Այնտեղ չկա քահանայի անուն, պայմանագրի պատճեն, թեմի դրամարկղ կամ նվիրատվության ծրար։ Թիվը մնում է՝ 702 215 984։ Մնացածը օգոստոսի 12-ին ոչ ոք փաստաթղթով դահլիճ չբերեց։