Երևանում տասներկուժամյա հերթափոխ էր աշխատում, խոհարար դառնալու համար փող էր հավաքում և գնաց Ինստագրամի ծանոթի մոտ, որտեղից այլևս դուրս չեկավ. Yerevan Online Mag.-ի ռեպորտաժը Այշատ Բայմուրադովայի մասին
- 2 дня назад
- 6 мин. чтения
Ռուսաստանի ներքին անձնագիրը Այշատի համար բացեց Երևանի օդանավակայանը, հետո փակեց Եվրոպա տանող ճանապարհը և նրան թողեց մի երկրում, որտեղից այլևս չհասցրեց հեռանալ
15 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
2026 թվականի մարտի 27-ի առավոտյան Հերացու հիվանդանոցի դիահերձարանի բակում մի քանի տասնյակ մարդ էր հավաքվել։ Դագաղը նրանց մոտ չբերեցին։ Սև հագուստով տղամարդիկ այն դուրս հանեցին հետևի բակից, դրեցին մեքենան ու տարան Նուբարաշեն։
Քաղաքացիական հոգեհանգիստ էր հայտարարվել։ Չկայացավ։ Դագաղը փակ էր։ Հրաժեշտի եկածները թաղման վայրը իմացել էին նախորդ երեկոյան, հետո դիահերձարանի բակից շարժվեցին գերեզմանատուն։
Բաց փոսի շուրջ երեսունի չափ մարդ կանգնեց՝ ընկերներ, ակտիվիստներ, լրագրողներ, Այշատին երբեք չտեսած երևանցիներ։ Ընտանիքից ոչ ոք չկար։ Մարմինը հինգ ամսից ավելի մնացել էր Երևանում։ Այն վերցնելու իրավունքը մերձավոր ազգականներինն էր։ Հայ իրավապահները երկու անգամ ռուսական մարմիններին խնդրել էին տեղեկացնել հարազատներին։ Ոչ ոք չեկավ։ Այշատի զուգընկերն ու ընկերները պատրաստ էին հուղարկավորել նրան, բայց այդ իրավունքը չունեին։ Ծախսը ստանձնեց պետությունը։
Թարմ հողի վրա դրեցին փոքր սև ցուցանակ։ Սպիտակ տառերով գրված էր՝ «Այշատ Ալիխանովա»։ Նրա ազգանունը Բայմուրադովա էր։ Ալիխանը հոր անունն էր։ Թաղումը կազմակերպողները հետո ասացին, որ ցուցանակը ժամանակավոր է և սխալը կուղղվի։ Այդ օրը գերեզմանում արդեն պառկած էր կինը, որի փախուստը սկսվել էր Ալիխանի տնից։
2025 թվականի հոկտեմբերի 19-ին ոստիկանության օպերատիվ կառավարման կենտրոն զանգահարեց մի քաղաքացի։ Դեմիրճյան փողոցի վարձով բնակարաններից մեկում կնոջ դի էր գտել։ Ոստիկանները պարզեցին, որ մահացածը հոկտեմբերի 17-ից անհետ կորած որոնվող 23-ամյա Այշատ Բայմուրադովան է։ Առաջին հաղորդագրությունը մի քանի չոր տող էր՝ նշանակվել է փորձաքննություն, հանգամանքները պարզվում են։ Հինգ օր անց Քննչական կոմիտեն հաստատեց սպանությունը։
Ընկերները նրա ձայնը վերջին անգամ լսել էին հոկտեմբերի 15-ի լույս 16-ի գիշերը՝ ժամը երեքից առաջ։ Նախորդ երեկոյան Այշատը գնացել էր հանդիպելու Կարինա Իմինովային, որի հետ ծանոթացել էր Ինստագրամում։ Գիշերվա մեկից երկուսի միջև տեսանյութեր ուղարկեց։ Բնակարանում էր, վիսկի էր խմում։ Ժամը երեքից հետո չպատասխանեց։
Հաջորդ օրը ընկերները գնացին այն հասցեով, որտեղ, իրենց կարծիքով, Կարինան էր ապրում։ Հարևաններն այդ անունով կնոջ չէին ճանաչում։ Կարինան արգելափակեց Այշատի մասին գրողներին, հետո ջնջեց Ուոթսափի հաշիվը։
Հեռախոսը մարմնի մոտ էր։ Տելեգրամի հաշիվը վերջին անգամ առցանց էր երևացել հոկտեմբերի 16-ի երեկոյան, երբ մտերիմներն արդեն ժամերով պատասխան չէին ստացել։ Մի քանի օր անց Չեչնիայի մարդու իրավունքների հանձնակատար Մանսուր Սոլտաևը հրապարակեց ձայնային հաղորդագրություններ, որոնք, նրա ասելով, պատկանում էին Այշատին և նրա մտերիմներից մեկին։ Նա չասաց, թե նյութերն ինչպես էին հասել իրեն։
Սոլտաևը մինչ այդ մեղադրել էր Այշատին դուրս բերած ճգնաժամային կենտրոններին։ Նրա ձևակերպմամբ՝ այդ կենտրոնները կանանց Եվրոպայում լավ կյանք էին խոստանում, կտրում ընտանիքներից և քայքայում ավանդույթները։ Այդ օրերին Այշատի մարմինը դեռ Երևանում էր։
Այշատը իրավապաշտպաններին առաջին անգամ գրել էր 2024 թվականի հունվարի 12-ին։ Տարհանումը ամիսներ տևեց։ 2024-ի դեկտեմբերի վերջին նախատեսված փախուստը չեղարկեցին մեկ օր առաջ. ընտրված միջոցները չէին պաշտպանի ո՛չ Այշատին, ո՛չ օգնողներին, եթե ընտանիքը որոնում սկսեր։ Անվտանգության գնահատման թերթիկում երեք կարճ նշում կար՝ ազգականներ իշխանական մարմիններում, ազգականներ իրավապահ համակարգում, զենք ընտանիքի անդամների մոտ։
Նոր երթուղին պատրաստեցին մի քանի շաբաթում։ 2025 թվականի հունվարի 22-ին Այշատը դուրս եկավ Ռուսաստանից և օդանավով հասավ Հայաստան։
Արտասահմանյան անձնագիր չուներ։ Ռուսաստանի քաղաքացին կարող էր ներքին անձնագրով օդով մտնել Հայաստան։ Այդ կանոնը հասցրեց նրան ամենամոտ հասանելի երկիրը։ Սկզբում բնակեցրին Երևանից դուրս՝ փոքր քաղաքում։ Բնակարանի, սննդի և առաջին ծախսերի օգնությունը նախատեսված էր երկու-երեք ամսվա համար։ Այդ ընթացքում պիտի աշխատանք գտներ ու սկսեր ինքնուրույն ապրել։
Նրա պատմածով՝ հոր տունը մանկությունից անվտանգ չէր։ Ծնվելուց երեք օր անց հայրը մորը հեռացրել էր տնից, երեխային պահել իր մոտ և տարիներով արգելել հանդիպել։ Այշատը պատմել էր ծեծի ու մանկության տարիներին սեռականացված բռնության մասին։ Մոր անունը իմացել և նրան գտել էր արդեն մեծ տարիքում՝ ամուսնությունից հետո։ Երբեմն այցելում էր։ Պաշտպանություն այնտեղ էլ չուներ։
Քսան տարեկանում ընտանիքը նրան ամուսնացրել էր 29-ամյա հրաձգության հրահանգչի հետ։ Մինչ հարսանիքը նրան տեսել էր երեք անգամ։ Այշատի պատմածով՝ ամուսինը տանը տեսախցիկներ էր դրել, հեռախոս չէր տալիս, դուռը կողպում էր, ծեծում և ատրճանակ էր պահում գլխին։ Նրանք փոքր որդի ունեին։
Մի անգամ Այշատը հավաքեց իրերն ու վերադարձավ հոր տուն։ Երեք օր անց հայրը նրան հանձնեց ամուսնու հարազատներին։ Ծեծը շարունակվեց։
Փախչելիս որդուն չվերցրեց։ Իրավապաշտպաններին ասել էր, որ ինքն էլ դեռ չի հարմարվել ազատ կյանքին և չի ուզում երեխային տանել անհայտություն։ Ամուսնուն թողած նամակում խնդրել էր որդուն ասել, որ սիրում է նրան, և իր դուռը միշտ բաց է։ Երեխային Չեչնիայից դուրս բերելու իրական ճանապարհ գրեթե չկար։
Հայաստանում նոր ծանոթներին երբեմն ներկայանում էր Ալեքս անունով։ Փետրվարին փոքր քաղաքի փողոցում մոտեցել էր վառ գույնի մազերով ու դաջվածքներով մի անցորդի։ Ծանոթացել էին։ Այդ անցորդը նրան ծանոթացրեց իր ընկերներին։ Պահպանված ձայնային հաղորդագրություններից մեկում Այշատն ասում էր. «Ինչ հրաշալի էր երեկ։ Սա ինչ-որ հրաշալի երազ է»։
Նա նոր էր սովորում փողոց դուրս գալ առանց թույլտվություն խնդրելու։ Հեռախոսը պահում էր իր մոտ։ Ինքն էր որոշում՝ ում հետ խոսել։
Աշխատանք արագ գտավ։ Մատուցողուհու հերթափոխը տասներկու ժամ էր, վճարը՝ փոքր։ Գործընկերների հետ վիճում էր, երբ խորհուրդ էին տալիս «նորմալ ամուսին» գտնել։ Հետո տեղափոխվեց Երևան, ընկերների հետ բնակարան վարձեց և մաքրուհի աշխատեց։ Ուզում էր խոհարար դառնալ։ Նրա անկախությունը հաշվվում էր տան վարձով, հերթափոխով և այն գումարով, որի համար այլևս հոր կամ ամուսնու դուռը չէր թակում։
Հայաստան մտնելը հեշտ էր։ Հեռանալը՝ ոչ։
Իրավապաշտպանների խոսքով՝ Եվրոպա մարդասիրական տեղափոխման փորձը կանգ առավ այն փուլում, երբ Այշատի ներկայացրած վտանգը բավարար չհամարվեց անհրաժեշտ փաստաթուղթ տրամադրելու համար։ Արտասահմանյան անձնագիր ստանալու ընթացակարգն էլ խափանվեց։ Հայաստանի պետական մարմիններից մեկում նրա ռուսական ներքին անձնագրի մեջ բնակության վայրի գրանցման կնիք էին դրել։ Ռուսաստանի կանոններով այդ նշումը փաստաթուղթը դարձնում էր անվավեր։
Երկու ելք էր մնացել։ Վերադառնալ Ռուսաստան և այնտեղ նոր ներքին անձնագիր ստանալ։ Կամ Ռուսաստանի դեսպանատան միջոցով հաստատել քաղաքացիությունը և փորձել փաստաթուղթ ստանալ Երևանում։ Առաջին տարբերակը նրան վերադարձնում էր Ռուսաստան՝ այնտեղ, որտեղ ընտանիքի ուժային կապերն ու զենքը նշված էին իր անվտանգության գնահատման թերթիկում։ Երկրորդի համար իրավապաշտպանները վճարել էին հյուպատոսական տուրքը։ Այշատը չհասցրեց ավարտել ընթացակարգը։
Ընտանիքին գրել էր ինքը։ Սկզբում համոզել էին վերադառնալ, խոստացել, որ ամեն ինչ կփոխվի։ Երբ մերժեց, պատասխանեցին. «Դու այլևս ոչ դուստր ես, ոչ կին, մենք քեզ ձեռք չենք տա, դու էլ մեզ հանգիստ թող»։
Նրան օգնած կազմակերպությունները դրանից հետո ընտանիքի կամ չեչեն իրավապահների բաց որոնում չէին արձանագրել։ Այշատը շարունակում էր հրապարակել լուսանկարները, նշել Հայաստանը, կարճ կտրել մազերը, հագնել իր ընտրած հագուստը։ Վիճում էր Կադիրովի կողմնակիցների, չեչեն տղամարդկանց և ընտանեկան ու կրոնական վերահսկողությունը պաշտպանողների հետ։
Նրան ասում էին՝ սոցիալական ցանցը հասցեների քարտեզ է։ Սպառնալիքներ էր ստանում ու շարունակում գրել իր անունով։ Խոսում էր իրավապաշտպան դառնալու, Հյուսիսային Կովկասից փախչող կանանց օգնելու, հետո սեփական կենտրոն բացելու մասին։
Հայաստանի պետական թղթերում այդ վտանգը չէր երևում։ Այշատը ապաստան չէր հայցել։ Սպառնալիքների մասին ոստիկանությանը չէր հայտնել։ Պետական պաշտպանություն չէր խնդրել։ Երեք կետանոց գնահատումը մնացել էր նրան տարհանած կազմակերպությունների գործում։
Ինստագրամի նամակների մեջ այդ ժամանակ հայտնվեց Կարինա Իմինովան։ Նոր ծանոթներին ասում էր, թե Դաղստանից է և Երևան է եկել ժամանակ անցկացնելու։ Հետո պարզվեց, որ ծնվել է Ղրղզստանում, ապրել Մոսկվայում, օգտագործել նաև Ջամիլյա անունը և այցելել Չեչնիա։ Իրավապաշտպանների հավաքած տվյալներում նրա էջի հետևորդների մեջ կային Կադիրովի շրջապատի հետ կապվող մարդիկ։ Կարինան գրել էր նաև Չեչնիայից հեռացած այլ կանանց և նրանց հանդիպման հրավիրել։ Այշատին, իրավապաշտպանների փոխանցմամբ, խոստացել էր օգնել Եվրոպա հասնելու հարցում։
Կարինայի ու Այշատի համատեղ լուսանկարը հրապարակվել էր սեպտեմբերի 20-ին։ Հոկտեմբերի հանդիպումն առաջինը չէր։ Իրավապաշտպանների հավաքած տվյալներով՝ Կարինան Երևան էր ժամանել հոկտեմբերի 14-ին։ Հոկտեմբերի 15-ի լույս 16-ի գիշերը բնակարանում եղել էր նաև Չեչնիայից 30-ամյա Սաիդ-Խամզատ Բայսարովը։
Տեսախցիկների գրառումներով քննիչները նույնականացրին երկուսին։ Քննության վարկածով՝ նրանք բնակարանից հեռացել էին, նույն գիշեր կամ հաջորդ օրը լքել Հայաստանը և թաքնվել Ռուսաստանում։ Հոկտեմբերի 17-ին, երբ Այշատի անունը մտավ անհետ կորածների որոնման ցուցակ, երկուսն արդեն սահմանն անցել էին։
Հոկտեմբերի 24-ին քննությունը պաշտոնապես հայտարարեց սպանության մասին։ Նոյեմբերի 17-ին երկու անձի նկատմամբ քրեական հետապնդում հարուցվեց խմբով կատարված սպանության հոդվածով։ Դատարանը հեռակա կալանք ընտրեց։ Նրանք հայտարարվեցին հետախուզման մեջ։
Անունները հրապարակվեցին 2026 թվականի փետրվարի 3-ին՝ Կարինա Իմինովա և Սաիդ-Խամզատ Բայսարով։ Քննչական կոմիտեն նույն հաղորդագրության մեջ գրեց նաև երրորդ մասնակցի մասին. երկուսը գործել էին «դեռևս չպարզված անձի» հանձնարարությամբ։
Մահվան պատճառի մասին հրապարակված տեղեկությունները երկար ժամանակ իրար չէին բռնում։ Դեկտեմբերին շրջանառվեց թունավորման վարկածը։ Փետրվարին Քննչական կոմիտեն նախնական պատճառ անվանեց մեխանիկական շնչահեղձությունը՝ նշելով, որ այն միանշանակ հաստատել չի հաջողվել։ Մարմնի վրա կային բութ առարկայի հարվածներին համապատասխանող արյունազեղումներ։ Դեմքի աջ կողմում արձանագրվել էր երկու փոքր մակերեսային վնասվածք, որոնք կարող էին առաջանալ բարձր ջերմությունից։
Հայ քննիչները դեկտեմբերի 1-ին Ինտերպոլի ուղիներով որոնման ծանուցում էին տարածել։ Նույն ամսին Ռուսաստանից իրավական օգնություն էին խնդրել։ Փետրվարի սկզբին պատասխան չկար։ Ապրիլի 9-ին հայտնի դարձավ, որ Իմինովայի և Բայսարովի անունները մտել են Ռուսաստանի ՆԳՆ դաշնային հետախուզման բազա։ 2026 թվականի օգոստոսի 14-ի դրությամբ նրանց ձերբակալության կամ Հայաստան փոխանցելու մասին հրապարակային տեղեկություն չկար։
Այշատի ընտանիքը մարմնի հետևից չեկավ։ Այն մնաց դիահերձարանում, մինչ ընկերները ստորագրություններ էին հավաքում, զուգընկերը փորձում էր տուժող ճանաչվել, իսկ քննիչները որոշում էին՝ երբ պետությունը կարող է թաղում կազմակերպել։
Մարտի 27-ին փակ դագաղը իջեցրին Նուբարաշենի հողի մեջ։ Քրեական գործում երկու անուն կար և մեկ դատարկ տեղ՝ «չպարզված անձ»։ Գերեզմանի փոքր սև ցուցանակի վրա դատարկ տեղ չէր մնացել։ Այնտեղ գրված էր հոր անունից կազմված ազգանունը՝ «Այշատ Ալիխանովա»։
