Այնտեղ, ուր մյուսները չեն մտնում. Արթուր Նիկողոսյանի անհավանական պատմությունը

20 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Արթուր Նիկողոսյանը պատմում է, որ 1993 թվականի հունիսին թմրամիջոցի գերդոզավորումից հետո ընկերները նրան մահացած են համարել, իսկ ինքը վերադարձել է՝ այլ կյանք ապրելու որոշմամբ։ Այդ պատմությունը հաստատող բժշկական փաստաթուղթ հարցազրույցում չկա։ Բայց հետո եղածը մեկ այլ հարց է դնում․ մարդն ինչպե՞ս է ապացուցում, որ իսկապես վերադարձել է։

Բանտախուցը ցուրտ էր։ Անկյունում մի տղամարդ էր նստած։ Վրան միայն շապիկ կար։

Բանտի աշխատակիցները նրան ստիպում էին կանգնել։ Ասում էին՝ հոգևորական է եկել, պիտի լսես։ Տղամարդը վեր կացավ ու ասաց, որ Աստծո խոսքն իրեն չի հետաքրքրում։

Արթուրը խնդրեց չգոռալ նրա վրա։

— Չի ուզում՝ չենք խոսի։

Նրանք արդեն հասել էին երկաթե դռանը, երբ Արթուրը կանգ առավ։ Նրա պատմելով՝ ներսում մի կարճ հրահանգ լսեց․ վերադարձիր, հանիր սվիտերդ, տուր նրան։

Սվիտերը նոր էր։ Տաք էր։ Արթուրին այն դուր էր գալիս։

Նա վերադարձավ, հանեց ու հագցրեց սառած մարդուն։ Հետո ձեռքը դրեց նրա մեջքին և պատրաստվեց դուրս գալ։ Այդ ժամանակ կալանավորը բռնեց նրա ձեռքը։

— Մի գնացեք։ Ո՞ւմ մասին էիք ուզում խոսել։

Արթուր Նիկողոսյանի պատմության մեջ շատ են ձայները, տեսիլքները, մահից վերադարձած մարդիկ և հիվանդություններ, որոնք, նրա համոզմամբ, նահանջել են աղոթքից հետո։ Լրագրողը չի կարող այդ ամենը վերածել հաստատված բժշկական փաստերի։ Հարցազրույցում չկան հիվանդանոցային արձանագրություններ, փորձաքննություններ կամ անկախ վկաների ամբողջական ցուցմունքներ։ Կան Արթուրի խոսքերը։ Կան նրա կնոջ հիշողությունները։ Կան ընկերների պատմությունները՝ փոխանցված Արթուրի միջոցով։

Եվ կա սվիտերը։

Հոր գերեզմանի մոտ

Արթուրի պատմած առաջին սահմանը մահը չէր։ Հոր կորուստն էր։

Նա տասներեք տարեկան էր, երբ հայրը մահացավ։ Այդ տարիքից սկսեց ծխել։ Մեկ տարի անց արդեն թմրանյութ էր օգտագործում։ Հետո եկան պարտքերը, տան իրերի վաճառքը, զայրույթը, բռնությունը և այն վիճակը, երբ ընտանիքն այլևս չգիտեր՝ ինչպես ապրել նրա կողքին։

Մի գիշեր ավագ եղբայրը նրան տարավ հոր գերեզման։ Կանգնեց հուշաքարի առաջ, նայեց լուսանկարին և ներողություն խնդրեց հորից։ Հետո զենքը դրեց Արթուրի գլխին։

Ձեռքը դողաց։ Նա չկրակեց։ Զենքը գցեց, գրկեց եղբորը և լաց եղավ։

Արթուրն ասում է, որ եղբոր աչքերում արցունք ընդամենը երկու անգամ է տեսել։ Հոր մահվան օրը։ Եվ այդ գիշեր։

Եղբայրը նրան փող առաջարկեց։ Որքան պետք է՝ միայն հեռանա Հայաստանից։ Արթուրը հրաժարվեց և հոր գերեզմանի մոտ երդվեց, որ այլ մարդ է դառնալու։

Երդումը երկար չտևեց։ Մարմինը պահանջում էր իր բաժինը։ Նա ընկերներին խնդրում էր բռնել իրեն, թույլ չտալ օգտագործել։ Հետո վերադարձավ թմրանյութին։ Այս անգամ ամոթը նույնպես ներսում էր։ Նա ոչ միայն կախվածություն ուներ։ Նա իր իսկ խոսքը կոտրած մարդ էր։

Ավագ եղբայրը հեռացավ Հունաստան։ Մյուս հարազատներն էլ արդեն այնտեղ էին կամ պատրաստվում էին գնալ։ Ղարաբաղյան պատերազմի տարիներն էին։ Ընտանիքի ցրումը միաժամանակ անձնական որոշում էր և ժամանակի նշան։ Մարդիկ հեռանում էին երկրից։ Արթուրի հարազատները հեռանում էին նաև նրանից։

Մի օր նա մորից փող պահանջեց։ Մայրն ասաց, որ տանը վաճառելու բան գրեթե չի մնացել։ Արթուրի ձեռքին երկաթե փական կար։ Նա նետեց այն մոր ուղղությամբ։ Գլուխը վնասվեց, արյուն եկավ։ Արթուրը փախավ տնից։

Այսօր նա այդ տարիների իր վարքը բացատրում է «դեմոնի» լեզվով։ Ասում է՝ ինքն իրեն չէր ղեկավարում։ Դա նրա կրոնական մեկնաբանությունն է։ Բայց դրանից առաջ կա ավելի պարզ փաստը․ նա վնասում էր նրանց, ովքեր դեռ չէին հեռացել։

Գիշերները երբեմն լաց էր լինում։ Ոչ ոք չէր տեսնում։ Նա ուզում էր դուրս գալ, բայց ելքը չգիտեր։ Իր վիճակը համեմատում է վանդակի մեջ փակված արծվի հետ։ Արևը տեսնում է։ Երկինքը տեսնում է։ Դուռը բացել չի կարող։

Այդ ժամանակ երկու ավետարանական քրիստոնյա եկան տուն։ Նրանք խոսեցին Աստծո, Աստվածաշնչի, դրախտի և դժոխքի մասին։ Արթուրն ու ընկերները ծիծաղեցին։ Նրանց համար դա հեքիաթ էր։

Այստեղ երևում է նրա կյանքի հայկական պարադոքսներից մեկը։ Արթուրը գիտեր, որ պատկանում է իրեն քրիստոնյա համարող հին ժողովրդին, բայց գրեթե չգիտեր՝ ինչ գիրք է Աստվածաշունչը։ Ազգային ինքնության մեջ եղած հավատը դեռ անձնական լեզու չէր դարձել։ Երկու անծանոթ քարոզիչ այդ հեռավոր խորհրդանիշը բերեցին երկհարկանի դատարկ տուն, որտեղ կախվածությունից փախչել չկարողացող երիտասարդներ էին ապրում։ Նրանք ծիծաղեցին։ Բայց բառերը մնացին։

Հետո եկավ երկուլիտրանոց ապակե տարան։

Սառը մարմինը

1993 թվականի հունիսն էր։ Ճշգրիտ օրը Արթուրը չի հիշում։

Տանը վեց հոգի էին։ Սեղանին վեց բաժակ կար։ Կողքին՝ երկուլիտրանոց ապակե տարա՝ ուժեղ թմրամիջոցով պատրաստված խառնուրդ։ Արթուրի խոսքով՝ այդ քանակը տասնյակ մարդկանց համար էր։

Նա պետք է լցներ բաժակները։ Փոխարենը վերցրեց տարան և խմեց։

Ընկերների հետագա պատմելով՝ նա ընկավ, իսկ ապակին կոտրվեց։ Նրանք ստուգեցին զարկերակը։ Չգտան։ Հայելի դրեցին բերանի մոտ։ Գոլորշի չտեսան։ Ասում էին՝ մարմինը սառչում էր, գույնը փոխվում էր։

Բժիշկ չկանչեցին։

Նրանք նախապես պայմանավորվել էին, որ գերդոզավորումից մահվան դեպքում շտապօգնություն չեն կանչի։ Շտապօգնությունից հետո ոստիկանությունն էլ կարող էր գալ։ Մահացածին այլևս չէին փրկի, իսկ ողջերը խնդիր կունենային։ Այդպես էին մտածում։

Այդ պայմանավորվածությունը վեց ընկերների փոքր օրենքն էր։ Այն գործում էր պետական օրենքից արագ։ Բժիշկը նրանց համար փրկության հնարավորություն չէր, այլ ոստիկանություն տանող ճանապարհ։ Վախը դարձավ բժշկական որոշում, թեև նրանցից ոչ մեկը բժիշկ չէր։

Ընկերների հաշվարկով՝ մոտ երկու ժամ մնացել են նրա կողքին։ Հետո դուրս են եկել տնից։ Եվս երկու ժամ, նրանց խոսքով, շրջել են մոտակայքում։

Այստեղ փաստագրելի պատմությունն ընդհատվում է։ Սկսվում է Արթուրի վկայությունը։

Նա ասում է, որ վեր էր բարձրանում և կարծում էր՝ թմրանյութի ազդեցության տակ է։ Հետո ձայն է լսել։ Դեմք չի տեսել։ Ձայնն ասել է, որ նա մահացել է, և առաջարկել է ներքև նայել։

Ներքևում Արթուրը տեսել է իր մարմինը։

Հետո, նրա պատմելով, իր առջև բացվել է մեծ էկրան։ Էկրանին եղել է իր կյանքը։ Ոչ միայն այն, ինչ մարդիկ գիտեին։ Նա տեսել է նաև այն, ինչ արել էր գիշերով և թաքցրել բոլորից։ Դատավոր չէր եկել։ Արթուրն ասում է՝ ինքն էր իրեն դատում։

Նույն ձայնը նրան վերադարձի հնարավորություն է տվել։ Ոչ թե պարզապես ապրելու, այլ ուրիշ կերպ ապրելու։

Արթուրը պատմում է մի մեծ թունելի մասին։ Շարժումը եղել է արագ։ Վերադարձը՝ կոպիտ։ Նա իր մարմինը զգացել է սառը, կեղտոտ և օտար։ Սկզբում միայն առաստաղն է տեսել։ Չի կարողացել շարժվել։ Չգիտի՝ դա որքան է տևել։ Ընկերների ասած չորս ժամը նա չի ներկայացնում որպես բժշկական չափում։ Ասում է՝ գուցե կես ժամ էր, գուցե մեկ ժամ, գուցե ավելի։ «Դա բժիշկներին պետք է հարցնել»,— ասում է նա։ Բայց բժիշկ այնտեղ չի եղել։

Երբ կարողացել է կանգնել, դուրս է եկել բակ։ Ընկերները նրան տեսել են և վախեցել։

— Արթո՞ւր, դու ես։

— Ես եմ։

— Բայց դու մահացել էիր։

Նրանցից մեկը մտել է տուն՝ ստուգելու՝ մարմինը ներսո՞ւմ է։ Մյուսը ձեռք է տվել Արթուրին՝ հասկանալու՝ մարմի՞ն է, թե՞ հոգի։

Արթուրը պատմել է իր տեսածը։ Ընկերները ծիծաղել են։ Հետո հայհոյել են։ Նա խնդրել է իր ներկայությամբ այդպես չխոսել։ Նրանք ավելի բարձր են ծիծաղել։ Մինչև այդ Արթուրը նրանցից ավելի շատ էր հայհոյում։

Նրա խոսքով՝ այդ օրվանից այլևս թմրանյութ չի օգտագործել։ Չի ծխել, թեև օրական երեք տուփ էր ծխում։ Ալկոհոլ չի խմել։ Հայհոյանք չի օգտագործել։ Այս պնդումները նույնպես գալիս են իր պատմությունից։ Բայց դրանք արդեն այլ բնույթի պնդումներ են։ Դրանք վերաբերում են տարիներ շարունակ կրկնվող ընտրությանը, ոչ թե մի քանի անտեսանելի րոպեների։

Հրաշքի մասին կարելի է վիճել։ Կյանքի ընթացքի մասին՝ ավելի դժվար։

Արթուրը պատմում է նաև, որ 1995 թվականին աղոթքից և Քրիստոսի տեսիլքից հետո վերացել են երիկամների երկարատև ցավերը։ Բժշկական փաստաթուղթ չի ներկայացվում։ Նա ասում է, որ ցավը հետագայում երկու անգամ վերադարձել է և կրկին անցել։ Այդ փորձը նրա համար բժշկական դեպքից ավելի լայն իմաստ ունի։ Նա այն հասկանում է որպես խոստում, որ մարմինը և կյանքը այլևս նախկին տիրոջը չեն պատկանում։

1996 կամ 1997 թվականին՝ ստույգ տարեթիվը նա չի հիշում, ծանր հիպերտոնիա ունեցող մայրը գիշերը դադարել է արձագանքել։ Արթուրն ու եղբայրը՝ Արայիկը, կարծել են, որ նա մահացել է։ Սենյակում բժիշկ չի եղել։ Նրանք ծնկի են եկել, ձեռքերը դրել նրա վրա և աղոթել։ Մոտ քառասուն րոպե անց, Արթուրի պատմելով, մայրը շունչ է քաշել և նստել անկողնում։ Նա ասել է, որ տեսել է որդիներին, բայց նրանք իրեն չէին լսում։

Արթուրը սա անվանում է երկրորդ հարություն։ Առաջինը իրենն էր։

Լրագրողական լեզուն այստեղ պարտավոր է կանգ առնել։ Կարելի է գրել միայն այն, ինչ մարդիկ ասում են, որ տեսել են։ Բայց կարելի է նաև նկատել, թե ինչ է անում այդ պատմությունը պատմողի հետ։ Արթուրի համար կյանքը պարտք է։ Իսկ պարտքը նա վերադարձնում է այնտեղ, որտեղ մահվան մասին խոսում են առանց փոխաբերության։

Կարտոֆիլի հոտը

1998 թվականին Արթուրն ու կինը՝ Անահիտը, չորս օր գրեթե ոչինչ չէին կերել։ Անահիտը հղի էր և սովորում էր ինստիտուտում։ Տանը միայն ջուր կար։ Նույնիսկ շաքար չկար։

Արթուրը ծնկի էր եկել և աշխատանք էր խնդրում։ Նրա պատմելով՝ նորից լսել է այն ձայնը, որը ճանաչում էր։ Ձայնը հարցրել է՝ ի՞նչ ես ուզում։

Նա կարող էր փող խնդրել։ Փոխարենը մարդկանց հասնելու հնարավորություն խնդրեց։ Հետո վեր կացավ ու գնաց օգնելու մի ծեր կնոջ։ Պետք էր փայտ կտրել և բարձրացնել երրորդ կամ չորրորդ հարկ։

Նա ուժ չուներ։ Բայց գնաց։

Մուտքում տապակած կարտոֆիլի հոտ կար։ Հոտի մեջ հավի միս էր։ Չորս օր չկերած մարդը տարբերում էր երկուսը։

Ծեր կինը հրավիրեց սեղան նստել։ Արթուրը հրաժարվեց։ Ասում է՝ չէր ուզում ուտել առանց հղի կնոջ։ Հույս ուներ, որ կինը մի բաժին կփաթեթավորի տուն տանելու համար։ Նա չփաթեթավորեց։

Արթուրը վերադարձավ դատարկ ձեռքով։

Տասը րոպե չանցած՝ դուռը թակեցին։ Մի մարդ փող դրեց սեղանին ու հեռացավ։ Հետո եկան չորս հոգի՝ ութ տոպրակով։ Շաքար, կարտոֆիլ, ձեթ, մակարոն, այլ մթերք։ Հետո եկավ մի ամուսնական զույգ։ Նրանք էլ փող էին բերել։ Կինը առաջարկեց միասին գնալ իրենց տուն։ Ասաց՝ կարտոֆիլ ու հավի միս են գնել։

Այդ պահին Արթուրը լաց եղավ։

Սա նրա պատմության փոքր հրաշքներից է։ Այստեղ ոչ ոք մահացած չէր։ Ոչ մի մարմին չէր սառել։ Պարզապես մի տան մեջ ուտելիք չկար, իսկ հետո կար։

Անահիտը այդ տարիները հիշում է առանց զարդարանքի։ Ասում է՝ դժվար էր ապրել մի մարդու կողքին, որը ուշ գիշերով կարող էր դուրս գալ ուրիշին օգնելու և տան գործերն ու երեխաներին թողնել իրեն։ Մի օր խոհանոցում բողոքել է Աստծուն։ Հարցրել է՝ քաղաքում մի՞թե միայն Արթուրն է մնացել մարդկանց ցավերին արձագանքելու համար։

Նրա պատմելով՝ այդ պահին տեսել է արագ հոսող գետ, որը մարդկանց հոսքի է վերածվել։ Նրանք գնում էին դեպի կործանում։ Նա լսել է մի կոչ՝ որքան կարող եք, հանեք մարդկանց այդ հոսքից։

Այդ տեսիլքը նույնպես չենք կարող ստուգել։ Բայց Անահիտի խոսքը կարևոր է այլ պատճառով։ Նա ցույց է տալիս ծառայության գինը։ Արթուրի ընտրությունները միայն իրենը չէին։ Դրանք մտնում էին խոհանոց, երեխաների սենյակ, դատարկ պահարան։ Հավատը ընտանիքում նաև աշխատանքի բաժանում էր, հոգնածություն և երբեմն անարդարություն։

Անահիտն ասում է, որ ժամանակի հետ սովորել է մտածել նրա նման։ Բայց այդ նախադասության մեջ նախ կա «ժամանակի հետ»։ Հրաշքներն արագ են պատմվում։ Համատեղ կյանքը՝ դանդաղ։

Սև-սպիտակ էկրանը

1994 թվականին Արթուրը նստած էր սև-սպիտակ հեռուստացույցի առաջ։ Ալիքները փոխում էին աքցանով։ Երբ սարքը չէր աշխատում, հարվածում էին կողքին։

Էկրանին բանտարկյալներ էին։

Արթուրը մտածել է, որ ինքն ավելի վատ բաներ է արել, բայց ազատության մեջ է, իսկ նրանք փակված են։ Աղոթել է, որ մի օր կարողանա մտնել բանտ և պատմել իր կյանքը։

Հետո մոռացել է այդ աղոթքը։

Մի քանի տարի անց ավագ եղբայրը Հունաստանից եկավ՝ սեփական աչքով տեսնելու՝ արդյոք Արթուրը փոխվե՞լ է։ Նա երկար ժամանակ չէր հավատում հարազատների խոսքերին։ Կրկնում էր մի հայկական ասացվածք՝ կարմիր կովը կաշին չի փոխի։

Երբ տեսավ եղբորը, փոխեց կարծիքը։ Արթուրի պատմելով՝ ինքն էլ հավատաց և նրան հրավիրեց Հունաստան։

Այնտեղ Արթուրը աշխատեց։ Մի օր ավտոբուսում ոստիկանները ստուգեցին փաստաթղթերը։ Նա վստահ էր, որ դրանք օրինական են։ Ոստիկանները ասացին, որ կեղծ են։ Նրան ձեռնաշղթաներ հագցրին և տարան բանտ։

Աթենքի կենտրոնական բանտում, գիշերվա երեքին, նա ծնկի էր եկել և հարցրել՝ ինչո՞ւ է այստեղ։ Տանը փոքր որդի ուներ։ Եկել էր աշխատելու։ Իրեն հանցավոր չէր համարում։

Նրա պատմելով՝ խուցը լույսով է լցվել, և Քրիստոսն ասել է, որ սա իր վաղեմի աղոթքի պատասխանն է։

Սև-սպիտակ էկրանի մարդիկ հիմա պատի մյուս կողմում չէին։ Նրանք նույն միջանցքում էին։

Արթուրն ասում է, որ Հունաստանի բանտերում խոսել է հարյուրավոր կալանավորների հետ։ Հունարեն լավ չգիտեր։ Նրա պատմությամբ՝ մի բելառուս կալանավոր, որը ռուսերեն և հունարեն գիտեր, դարձավ թարգմանիչ։ Նամակներ էին գրում տարբեր լեզուներով և նետում կանանց բաժանմունք։ Կանայք պատասխանում էին՝ նորից գրեք, որևէ լավ բան ուղարկեք։

Այստեղ հրաշքը լեզու գտնելն էր։ Թուղթը անցնում էր այն տեղով, որտեղ մարդիկ չէին կարող անցնել։

2001 թվականին Արթուրը վերադարձավ Հայաստան։ Ասում է՝ գիշերվա երեքին նորից ձայն է լսել։ Հրամանը կարճ էր՝ սկսիր բանտային ծառայությունը։

Նա վախեցել էր։ Նախկին կյանքից իր մատնահետքերը և անունը ոստիկանությունում էին։ Ծառայության համար որևէ պաշտոնական փաստաթուղթ չուներ։ Բայց գնաց։

Հետագա տարիների թվերը նա մոտավոր է տալիս։ Հազարավոր բանտարկյալներ և աշխատակիցներ։ Հազարավոր աղոթքներ։ Այդ թվերը հարցազրույցում անկախ հաստատում չունեն։ Դրանցից ավելի խոսուն են առանձին դռները։

Պետությունը նրա պատմության մեջ հաճախ համազգեստով է երևում։ Հունաստանում ոստիկանները ձեռնաշղթա են հագցնում։ Հայաստանում բանտի աշխատակիցները զգուշացնում են, երբեմն գոռում, երբեմն էլ բացում դուռը։ Բժիշկը ստուգում է մարմինը։ Պահակը թվարկում է հանցանքը կամ ախտորոշումը։ Արթուրը ո՛չ պաշտոնյա է, ո՛չ բժիշկ։ Նրա դերը սկսվում է այն նեղ տեղում, որտեղ պատիժը դեռ կա, իսկ խնամքի հնարավորությունը երբեմն արդեն սպառված են համարում։

Երկաթե դռները

Մի բանտում Արթուրը հանդիպել է Դավիթ անունով մի դատապարտյալի։ Դավիթը երեք մարդու էր սպանել և, Արթուրի խոսքով, սպասում էր մահապատժի։ Նա հարցրել էր՝ Աստված կարո՞ղ է իրեն ներել։

Արթուրը պատասխանել էր՝ եթե ամբողջ սրտով ընդունես քո մեղքը, կարող է։

Նա Դավիթին կապույտ կազմով Նոր Կտակարան էր տվել։ Հետագայում ուրիշներն են Արթուրին պատմել, որ մահապատժից առաջ Դավիթը հեռուստատեսությամբ ներողություն է խնդրել սպանվածների ծնողներից, ցույց տվել գիրքը և ասել, որ փոխվել է։ Արթուրն ինքը այդ տեսագրությունը չի տեսել։ Նա պատմում է իրեն փոխանցված պատմությունը։

Այստեղ նույնիսկ հավատը չի ջնջում հանցանքը։ Երեք սպանված մարդիկ չեն վերադառնում։ Նրանց ընտանիքների ցավը չի վերանում։ Դավիթի վերջին խոսքերը, եթե փոխանցվել են ճիշտ, չեն դառնում արդարացում։ Դրանք միայն ցույց են տալիս մի ուշացած շարժում՝ մարդը վերջապես տեսնում է, թե ինչ է արել։

Այլ խցում մի տղամարդ սառչում էր շապիկով։ Արթուրը նրան տվեց սվիտերը։ Այդ մարդը խնդրեց մնալ և խոսել։

Արթուրն այդ օրը հասկացավ մի բան, որը հետո հաճախ է կրկնել․ քրիստոնեությունը նախ գործ է, հետո խոսք։ Դա նրա համոզումն է։ Բայց այդ համոզմունքը կրոնական բառապաշարից դուրս էլ պարզ է։ Սառած մարդուն քարոզից առաջ հագուստ է պետք։

2004 թվականի ապրիլին, հավանաբար 22-ին, Արթուրը եղել է Սևանի բանտում։ Նրա հիշողությամբ՝ բակում մոտ 850 կալանավոր կար։ Նա պատմել է իր կյանքի մասին։ Հետո ամբոխի մեջ մի մարդ է ընկել։

Արթուրի պատմելով՝ բանտի բժիշկը ստուգել է նրան, փորձել օգնություն ցույց տալ և ասել, որ մահացել է։ Մարդուն դրել են պատգարակի վրա։ Արթուրը խնդրել է աղոթել։ Բժիշկը պատասխանել է՝ արդեն մահացած է, բայց թույլ է տվել։

Արթուրը ձեռքերը դրել է նրա վրա և մոտ տասը րոպե աղոթել։ Ասում է՝ մարդը հանկարծ կենդանացել է։ Հետագայում իրեն հայտնել են նաև, որ նրա էպիլեպտիկ նոպաները դադարել են։

Այս դեպքը հաստատող բժշկական արձանագրություն հարցազրույցում չի ներկայացվում։ Չկա նաև բժշկի անունը կամ հիվանդության հետագա պատմությունը։ Կան Արթուրի հիշողությունը և նրա խոսքը, որ հարյուրավոր մարդիկ այնտեղ էին։

Բայց նույնիսկ այդ բազմության մեջ բոլորը չեն հավատացել։ Մի կալանավոր սկսել է ասել, թե դա բեմադրություն էր, իսկ ընկած մարդը՝ նախապես պայմանավորված մեկը։

Երկու տարի անց, Արթուրի պատմելով, նա մեկ այլ բանտում հանդիպել է այդ կասկածամիտ մարդուն։ Նա նստած էր նույն խցում մի երիտասարդի հետ, որը սպանության համար էր դատապարտված։ Արթուրը խոսում էր երիտասարդի հետ, բայց նա մերժում էր Քրիստոսին և ասում, որ ընդունում է միայն Արթուրին՝ որպես լավ մարդ։

Արթուրը նրան ասել է․ կարող ես նույնիսկ թքել դեմքիս, բայց ինձ մի ընդունիր նրա փոխարեն։

Այդ պահին մյուս կալանավորը միջամտել է։ Ասել է, որ ինքն էր Սևանում դեպքը բեմադրություն անվանողը։ Հիմա մեկ այլ բանտում իր հայտնվելը ընկալում էր որպես երկրորդ հնարավորություն։

Մի մարդ հավատաց։ Մյուսը՝ ոչ։

Այդ հակադրությունն ավելի ազնիվ է, քան զանգվածային դարձի պատմությունը։ Նույն տեսարանը տարբեր մարդկանց համար տարբեր բան է։ Մեկի համար՝ հրաշք։ Մյուսի համար՝ խաբեություն։ Երրորդի համար՝ հարց, որը դեռ պատասխան չունի։

Մի այլ օր Արթուրը պետք է մտներ քսանչորս խուց։ Քսանչորսերորդի մոտ պահակը կանգնեցրեց նրան։ Ներսում բաց տուբերկուլոզի վերջին փուլում գտնվող մի մարդ էր։ Պահակներն ասում էին՝ գուցե դուռը բացեն և արդեն դիակ գտնեն։ Խուց մտնելը վտանգավոր էր։

Արթուրը պահանջեց բացել դուռը։

Ներսում իր մանկության ընկերն էր։ Նա հազիվ էր խոսում։ Արթուրի պատմելով՝ նրա բերանից արյուն ու հյուսվածքի կտորներ էին դուրս գալիս։ Խնդրում էր չմոտենալ։

Արթուրը մոտեցավ և գրկեց նրան։

Նա պատմում է, որ մոտ քառասուն րոպե մնացել է խցում, խոսել, աղոթել և դուրս եկել։ Մի քանի ամիս անց, նրա խոսքով, ընկերը ապաքինվել է, ազատվել բանտից և սկսել եկեղեցի հաճախել։ Այստեղ նույնպես բժշկական նյութեր չկան։ Կա մի մարդու որոշումը՝ մտնել սենյակ, ուր ուրիշները չէին ուզում մտնել։

Հնարավոր է, որ հենց դա է Արթուրի պատմության ամենակայուն գիծը։ Նա իրեն վերադարձած մարդ է համարում։ Դրա համար գնում է նրանց մոտ, որոնց արդեն դուրս են գրել կյանքից։

Շեմքին կանգնած մարդը

2014 թվականի ձմռանը Արթուրն ու ընտանիքը ապրում էին Չեխովում։ Մի օր նա զանգեց Անահիտին փողոցից։

Հարցրեց․ եթե Աստված քեզ ասեր տուն բերել մի մարդու, որը կեղտոտ է, վատ հոտ ունի և ապրում է փողոցում, ի՞նչ կանեիր։

Անահիտը հասկացավ, որ հարցը տեսական չէ։ Մի փոքր անց դուռը թակեցին։ Արթուրի կողքին անտուն մարդ էր։

Նրան լողացրին։ Մազերը կտրեցին։ Նոր հագուստ գնեցին։ Արթուրը կնոջն ասաց․ տես՝ ինչ գեղեցիկ մարդ է։

Անահիտը ամբողջ գիշեր չքնեց։ Տանը անծանոթ տղամարդ կար։ Նրա վախը իրական էր։ Արթուրի վստահությունը նույնպես։

Դրանից աշխարհը չէր փոխվել։ Փողոցներում դեռ մարդիկ կային, որոնց ոչ ոք տուն չէր տանում։ Բանտերի դռները փակ էին։ Հիվանդությունները շարունակում էին սպանել։ Իսկ վկայության և ապացույցի միջև սահմանը չէր վերացել։

Բայց մեկ մարդ այդ գիշեր դրսում չէր քնել։

Արթուր Նիկողոսյանի կյանքը կարելի է լսել որպես հրաշքների երկար շարք։ Կարելի է նաև լսել որպես հետխորհրդային Հայաստանի մի ծանր կենսագրություն․ վաղ մահ, կախվածություն, պատերազմական տարիներ, արտագաղթ, աղքատություն, բանտ, կրոնական արթնացում և փրկության լեզվի որոնում։ Երկու ընթերցումներն իրար չեն չեղարկում։

Նա ասում է, որ մի անգամ վերադարձել է սառը մարմնի մեջ։ Դա հաստատելու համար հարցազրույցը բավարար չէ։

Բայց իր երկրորդ կյանքի մասին նա պատմում է ոչ միայն ձայներով։ Պատմում է առարկաներով։ Երկուլիտրանոց ապակե տարա։ Սև-սպիտակ հեռուստացույց։ Ութ տոպրակ ուտելիք։ Կապույտ Նոր Կտակարան։ Տաք սվիտեր։ Երկաթե դուռ։

Եվ մի ձեռք, որը դռան մոտ բռնում է նրա ձեռքը ու ասում․

— Մի գնացեք։