Ալեքսանյանի դեմքը շատերը հիշեցին Նժդեհի դերից, բայց նրա վերջին տարիների ամենադժվար պատմությունը սեփական բեմի վարձը չվճարելու ու չկանչված մնալու մասին էր...

6 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

03։55-ին սիրտը կանգ առավ։ Լուրը այդպես հասավ հանրությանը՝ մեկ ժամով, մեկ բժշկական փաստով, մեկ ընկերոջ կարճ խոսքով։ Հարություն Բոգարյանը ասաց, որ Արտաշես Ալեքսանյանը երեք օր հիվանդանոցում էր։ Հուլիսի 6-ի լուսադեմն էր։ Հուլիսի 17-ին նա պիտի դառնար վաթսունհինգ։ Չհասավ տասնմեկ օր։

Մահվան բոթերը արագ են կլորացնում թվերը։ Այդ առավոտ մի քանի տեղ նրան արդեն գրեցին՝ 65 տարեկանում։ Թուղթը սիրում է կլոր թիվ։ Մարդու կյանքը՝ ոչ միշտ։ Ալեքսանյանի դեպքում այդ տասնմեկ օրը փոքր սխալ էր, բայց շատ հարմար էր նստում մի կենսագրության վրա, որտեղ շատ բան եկել էր մի քիչ ուշ, մի քիչ կողքից, մի քիչ այն ժամանակ, երբ բուն աշխատանքը արդեն փակ դռան հետևում էր մնացել։

Մահվանից մեկ տարի ու մի քանի ամիս առաջ նա կանգնած էր Կոնդի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու բակում։ 2025-ի մարտն էր։ Հրաժեշտ էին տալիս Արա Դեղտրիկյանին։ Ալեքսանյանի դեմքին նույն ծանրությունն էր, որով նրան տեսել էին էկրանին՝ զինվորականի, քրեական աշխարհի մարդու, կոշտ պաշտոնյայի կամ պատմական գործչի կերպարում։ Նա ասաց. «Եվս մի գույն պակասեց մեր քաղաքից»։ Հետո ձայնը կարծրացավ։ Դեղտրիկյանի նման արտիստին, ասաց, պետք էր ճանապարհել իր ծառայության վայրից՝ թատրոնից։ Հարցրին՝ գուցե պատճառը նրա իշխանաքննադատ խոսքն էր։ Ալեքսանյանը չշտապեց հարմար մեղադրանքի հետևից։ Ասաց՝ չգիտի, ինչով է պայմանավորված, բայց խոսքի ազատությունը մարդու ծառայությունից բաժանելն անճաշակ է։

Այդ օրը նա խոսում էր ուրիշի մասին։ Նրա սեփական կյանքը կանգնած էր նույն խոսքի ստվերում։ Պետությունից ստացած կոչում ուներ։ Պատերազմից՝ պարգևներ։ Բեմերի, ֆիլմերի, հեռուստասերիալների երկար ցուցակ։ Ուներ նաև փակված ստուդիա, չեկած հրավերներ, մի հարց, որը տարիների ընթացքում դարձավ ավելի կոպիտ՝ ինչու այստեղ աշխատելու համար միշտ ուրիշ բան էլ է պետք, բացի մասնագիտությունից։

Արտաշես Ալեքսանյանը ծնվել էր 1961-ի հուլիսի 17-ին Երևանում։ Դպրոցն ավարտել էր Լենինականում՝ ֆիզիկամաթեմատիկական թեքումով 33-րդ դպրոցում, 1978-ին։ Այդ փաստը տարօրինակ է թվում նրա հետագա դեմքի կողքին։ Դժվար է Ալեքսանյանին պատկերացնել տախտակի մոտ, թվերի ու բանաձևերի մեջ։ Հետո էկրանին նրա մարմինը ուրիշ գործ պիտի աներ։ Պիտի լցներ դադարները։ Պիտի կանգներ այնպես, որ տեսարանը լարվեր առանց բարձր ձայնի։

Դերասանություն մտնելու իր պատմությունը ինքն էր պատմում առանց մեծ բառերի։ Արթիկի մշակույթի տան մոտ ընկերոջ հետ աղմկել էին։ Ներսում փորձ էր։ Բեմադրիչը դուրս էր եկել, սաստել էր, հետո լսել ընկերոջ ձայնը և կանչել ներս։ Ալեքսանյանն էլ էր խնդրել մտնել։ Բեմադրիչը սկզբում «խուլիգան» էր ասել, հետո թողել էր։ Մարդու կյանքում երբեմն այդքան է պետք՝ մի բաց դուռ ու մի մարդ, որը վերջին պահին ասում է՝ մտիր։

Հետո արդեն Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնի ստուդիան էր։ Խորեն Աբրահամյանի դասարանը։ 1982-ից 1984։ Մինչ այդ նա հասցրել էր աշխատել ճանապարհաշինությունում։ Բանակից առաջ։ Այնտեղ տեքստ չկար, կար շինհրապարակ, փոշի, ասֆալտի հոտ, ձեռքերի աշխատանք։ Հետո բանակը։ Հետո բեմը։ Նրա կեցվածքի մեջ այդ նախաբեմական կյանքը մնաց։ Նա կարող էր կադրում քիչ բան անել։ Կանգնել։ Լռել։ Նայելը բավարար էր, որ տեսարանը սպասեր հրամանի կամ հարվածի։

1984-ին նա գնաց Մոսկվա՝ ՎԳԻԿ։ Արմեն Ջիգարխանյանի արվեստանոց։ Ուսման տարիներին նկարահանվեց Սվերդլովսկի կինոստուդիայում, հետո՝ «Ղազախֆիլմում»։ 1988-ին վերադարձավ Երևան և դարձավ Սունդուկյանի թատրոնի դերասան։ Շուտով արդեն օտար նկարահանման հրապարակներ կային, պատմական հագուստներ, լեզուներ, տարբեր վարձատրություններ, տարբեր վերաբերմունքներ։ «Երեք թագավորների կռիվը» այդ փորձերից մեկն էր։ Ալեքսանյանը հետո պատմում էր, որ նկարահանման հրապարակում Օմար Շարիֆը հարցրել էր իր ազգությունը։ Պատասխանել էր՝ հայ եմ։ Այդ փոքր դրվագը նա պահել էր հիշողության մեջ։ Ոչ որպես փայլուն անեկդոտ։ Որպես այն պահերից մեկը, երբ օտար մեծ տարածքում մարդը ստիպված է մեկ բառով ներկայացնել իրեն։

«Ինկած բերդի իշխանուհին» նրան բերեց տարվա լավագույն դերասանի կոչում։ Նրա առնական ներկայությունը դեռ չէր կարծրացել այն նույնանման հեռուստատեսային կերպարների մեջ, որոնցով հետո շատերը պիտի ճանաչեին նրան։ 1991-ին եկավ ուրիշ ճանապարհ։ Նա գնաց Արցախ։

Պատերազմի մասին երկար չէր խոսում։ Հարցնում էին, պատասխանը կարճ էր՝ ժամանակի թելադրանքն էր, գնացինք հայրենիքի համար կռվեցինք։ Մի քանի պատմություն դուրս էր գալիս այդ փակ դռնից։ Ասել էր, որ գնացել է առանց ծնողներին ասելու։ Հիշել էր ջուրը, ճահիճը, կրակոցը, ուժի վերջանալը։ Պատմել էր պահի մասին, երբ ադրբեջանցիների ձեռքում էին հայտնվել, հետո մեքենան ընկել էր փոսը, ինքը նետվել էր ջրի մեջ, ճահիճը քաշել էր, ինքը վերջին ուժով փորձել էր դուրս գալ։ Այդ պատմության մեջ հերոսական փայլ չկա։ Ցեխ կա։ Ջուր։ Շունչը պահող մարդ։

2016-ի ապրիլին նա նորից գնաց Արցախ՝ ընկերների հետ։ Դիրքերում արդեն ուրիշ տղաներ էին կանգնած։ Իր ծանոթների որդիները։ Նրանց մասին խոսելիս հիշում էր հանգիստ ձայնը, կրթված ու պատրաստ կերպարը։ Լուսանկարներ քիչ էին։ Ինքը բացատրում էր շատ կարճ՝ դիրքեր սելֆի անելու չէին գնացել։ Հետո ավելացնում էր, որ ծնվել է քսաներորդ դարում և դժվար է օգտվում քսանմեկերորդ դարի տեխնիկայից։ Այդտեղ հարմար համեստություն չէր խաղում։ Ուղղակի չէր ուզում, որ դիրքը դառնա ֆոն։

Պատերազմից հետո նրա ճանապարհը ուղիղ չգնաց։ 1992-ից 1994-ին Մհեր Մկրտչյանի անվան արտիստական թատրոնն էր։ Հետո՝ Լենֆիլմը, հայկական հեռուստաալիքներ, նորից Սունդուկյան, հետո՝ Չեխիա։ 1998-ից 2001-ին աշխատեց Չեխիայի Մայր թատրոնում որպես բեմադրիչ։ Այնտեղ բեմադրեց Շեքսպիրի «Մակբեթը», Լոպե դե Վեգայի «Շունը դեզի վրա», Գոգոլի «Ռևիզորը», Բրանդոն Թոմասի «Չարլիի մորաքույրը», Ռիչարդ Կալինովսկու «Գազանը լուսնի վրա»։ Այդ տարիները հետո նրա համար չափման գիծ դարձան։ Դրսում փող էին տալիս, որ իրենց թատրոնում ներկայացում դնի։ Երևանում հարցնում էին՝ փող ունե՞ս, որ բեմադրես։

Այդ նախադասությունը վատ է նստում հոբելյանական կենսագրության մեջ։ Այնտեղ գրում են՝ աշխատել է, բեմադրել է, նկարահանվել է, արժանացել է։ Ալեքսանյանի կյանքում այդ բայերի կողքին երկար կանգնած էր ուրիշ բայ՝ սպասել։ Սպասել առաջարկի։ Սպասել հրավերի։ Սպասել դերի։ Սպասել բեմի։ Սպասել զանգի, որը կարող էր չգալ։

2002-ին Ալեքսանդր Սոկուրովի «Ռուսական տապանը» նրան տարավ Էրմիտաժի միջանցքներ։ Մեկ երկար կադր։ Հարյուրավոր դերասաններ։ Պատմություն, որը անցնում է սրահից սրահ։ Ալեքսանյանը այդ մեծ կառուցվածքի մեջ գլխավոր անուն չէր, բայց նրա ճանապարհին այդպիսի նշաններ կային՝ ռուսական կինո, հայկական պատմական դրամա, հեռուստասերիալ, բեմական դասականություն, բարեգործական ներկայացում, սատիրա։ Նա հեշտությամբ չէր տեղավորվում մեկ դարակում։ Հեռուստատեսությունը, իհարկե, իր գործն արեց։ Նրա դեմքը պահեց կոշտ մարդկանց համար։ Սպառնալիքի, հրամանի, ծանր գաղտնիքի համար։ Մարդիկ նրան տեսնում էին ու կարծում, որ այդպիսին է նաև ինքը։ Նա դրա մասին խոսում էր պարզ՝ մարդիկ նայում են ֆիզիկային։ Հետո ասում էր՝ ինքը նույն հայ մարդն է, դերերն են տարբեր։

«Դերասան» բառը հաճախ չէր սիրում։ Ուղղում էր՝ «արտիստ»։ Դա քմահաճ լեզվական ճշտում չէր։ Նրա համար մասնագիտությունը ավելի լայն էր, քան կադրում կանգնելու տեխնիկան։ Արտիստը պիտի տեսներ մարդուն։ Հիշեր նրա անհարմարությունը։ Գտներ, թե որտեղ է կերպարը սուտ ասում, որտեղ՝ լռում, որտեղ՝ մի քայլ պակաս անում։

2013-ի հունվարի վերջերին «Գարեգին Նժդեհ» ֆիլմի շուրջ աղմուկ կար։ Ալեքսանյանը մարմնավորում էր Նժդեհի տարեց շրջանը։ Շանթ Հովհաննիսյանը՝ երիտասարդը։ Մամուլի ասուլիսում խոսում էին սցենարի, Նժդեհի գրվածքների, կենսագրական գրքերի, պատմական ֆիլմի վտանգների մասին։ Ալեքսանյանին ուղղված կասկածը ավելի ուղիղ էր։ Հեռուստադիտողը նրան տեսել էր բացասական կերպարներով։ Նույն դեմքը հիմա պիտի դառնար Նժդեհ։ Նա պատասխանել էր մասնագիտության լեզվով՝ այսօր Նժդեհ է, վաղը կարող է լինել Տիգրան Մեծ, հետո՝ ոստիկան կամ գող։

Ֆիլմից հետո նա պատմում էր կանգնած ծափերի մասին։ Մի փոքր դրվագ էլ կար, որն ավելի երկար մնաց։ Երեխաները բակում ձնագնդի էին խաղում։ Տեսան նրան ու բացականչեցին՝ Գարեգին Նժդեհ։ Ալեքսանյանի համար դա գործի պարզ ավարտ էր։ Դահլիճի խոսքերից, պաշտոնական գնահատականներից, պատմական ծանրությունից դուրս՝ բակում խաղացող երեխաները դերասանին կանչեցին հերոսի անունով։

Նույն շրջանում նա արդեն հանրային խոսքի մարդ էր։ 2013-ի նախագահական ընտրության ժամանակ կանգնեց Սերժ Սարգսյանի կողքին։ Ասում էր՝ ճանաչում է Ղարաբաղյան պատերազմից, մարտական ընկեր է համարում, փոխարինող չի տեսնում։ Այդ խոսքում ընտրական ծրագիր քիչ էր։ Շատ էր անձնական հիշողությունը։ Մարդու մասին դատում էր պատերազմում տեսածով, աչքերի մեջ նայած լինելու զգացողությամբ։ Տարիներ անց նրա անունը հայտնվեց «Մեր տունը Հայաստանն է» դաշինքի ցուցակում՝ 2021-ի արտահերթ ընտրությունից առաջ, առաջին քսանյակում, տասնմեկերորդ տեղում։ Քաղաքական բեմը նրան երկար չպահեց։ Նրա կենսագրության մեջ քաղաքականությունը ավելի վաղ էր նստել՝ պատերազմում, Նժդեհի դերում, Վահրամ Սահակյանի «Ժանգոտ բանալի» ներկայացման մեջ, իր կտրուկ հարցազրույցներում։

2017-ին նա ասում էր այն, ինչ արվեստի մարդիկ հաճախ ասում են կուլիսներում ու հազվադեպ՝ ուղիղ խոսափողի առաջ։ Հայաստանում պետք է ունենաս բարեկամ, փեսա, աներ, քեռի։ Այդպես էր բացատրում չկանչված մնալը։ Ասում էր՝ առաջարկներ չի ստանում, թատրոնում բոլոր տեղերը զբաղված են, ռեժիսորները շատ են, արտիստները՝ նույնպես։ Իր թատրոն-ստուդիան արդեն փակել էր։ Վարձը սեփական գրպանից վճարելու ուժ չէր մնացել։

Ստուդիայի մասին քիչ են հիշում։ Այն հիմնադրել էր 2011-ին։ Դասավանդում էր նաև Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարանի մշակույթի ֆակուլտետում։ Այնտեղ գործը ուրիշ էր՝ ոչ ծափ, ոչ կարմիր գորգ, ոչ հրապարակային խոսք։ Փորձ։ Սխալ շեշտ։ Կրկնվող շարժում։ Ուսանող, որը դեռ չգիտի ինչ անել ձեռքերի հետ։ Ստուդիան երիտասարդների, ուսանողների, բարեգործական ներկայացումների տեղ էր։ Նա բեմադրել էր «Հայերի դատը մարդկության դատն է» ռազմահայրենասիրական ներկայացումը, տարել մարզեր, Վանաձորի «Հույսի տուն», ուրիշ վայրեր։ Խոսում էր ուսանողների մեջ հայրենասիրական ոգի սերմանելու մասին։ Այդ բառերը կարող էին հնչել շատ հեշտ ու դատարկ։ Նրա կողքին կանգնած էր չոր թիվը՝ վարձը։ Փողը չեղավ։ Դուռը փակվեց։

2015-ին գողերը մտան նրա Նոր Նորքի բնակարան։ Կոտրել էին ճաղավանդակները, բացել դուռը, տարել ոսկյա իրեր, հեռուստացույց, ուրիշ ունեցվածք։ Ալեքսանյանը խոսում էր նաև կրծքանշանների մասին։ Մեդալը, պարգևը, պետության տված մետաղը, որը պաշտոնական կենսագրության մեջ փայլում է անվան կողքին, այդ օրը հայտնվել էր գողացված իրերի ցուցակում։ Տանը այն ուներ տեղ, քաշ, գին։ Կոտրված ճաղավանդակից հետո կարող է ընկնել նույն պարկի մեջ, որտեղ հեռուստացույցն է։

2017-ին նա ստացավ Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչում։ Նույն տարվա հարցազրույցներում խոսում էր դեր չունենալու մասին։ Կոչումը եկավ պետության լեզվով՝ հրամանագիր, անվանում, հանդիսավորություն։ Չկանչվածությունը եկավ իր լեզվով՝ առաջարկ չկա, թատրոնում տեղ չկա, բոլորը զբաղված են։ Այդ երկու նախադասությունները իրար չջնջեցին։ Դրանք մնացին կողք կողքի։

2020-ին, համավարակի փակ օրերին, նա ասաց, որ դեկտեմբերից գործազուրկ է։ Թատրոնները փակ էին։ Նկարահանումները կանգնած էին։ Ռեստորանները, դահլիճները, հանդիպումները՝ նույնպես։ Աշխարհի կես մամուլը մի բան էր ասում, մյուս կեսը՝ ուրիշ բան։ Ինքը կարճ ասում էր՝ Նոստրադամուս չէ։ Այդ խոսքի տակ առօրյան էր։ Զանգ չկա։ Նկարահանում չկա։ Բեմ չկա։ Եկամուտ չկա։ Էկրանի խիստ դեմքը շարունակում էր ապրել հին սերիալներում ու համացանցում մնացած կադրերում։ Տանը այդ դեմքը սպասում էր հեռախոսի ձայնին։

Նա չէր հեռացել էկրանից։ «Մի վախեցիր», «Poker.am», «Գարեգին Նժդեհ», «Մեդալի հակառակ կողմը», «Հատուկ նշանակության ջոկատ», «Սարը ամպերի մեջ», «Կույր աշխարհ», «Վերջին զանգ» և ուրիշ ֆիլմեր ու հեռուստասերիալներ պահում էին նրա ձայնը շրջանառության մեջ։ Դերացանկը երկար էր։ Երբեմն անհավասար։ Երբեմն արագ ծնված ու արագ մաշվող հեռուստատեսային արտադրության մեջ։ Նա ժանրային խանդ չուներ։ Հարցրին՝ կինո՞ն, սերիա՞լը, թե՞ թատրոնն է հարազատ։ Պատասխանեց՝ «Ո՞ր մատս կտրեմ, որ ցավ չտա»։ Պարզ նախադասություն էր։ Մասնագիտական։ Աշխատանքը չէր դնում բարձր ու ցածր դարակների մեջ։ Որտեղ կանչում էին, աշխատում էր։ Երբ չէին կանչում, ասում էր այդ մասին։ Երբեմն կոշտ։ Երբեմն իր վրա ծիծաղելով։ «Միգուցե շատ վատ արտիստ եմ», ասում էր նա այն տոնով, որով մարդը նախադասությունը թողնում է սեղանին ու սպասում, թե դիմացինը կհասկանա՞ հակառակ իմաստը։

Վերջին տարիների հարցազրույցներում Ալեքսանյանը շատ էր հետ գնում։ ՎԳԻԿ։ Ջիգարխանյան։ Պատերազմի ճանապարհներ։ Չեխիայի բեմեր։ Ընտանիք։ Սեր։ Կինո։ Երբեմն ձայնը փափկում էր։ Ասում էր՝ կնոջ սիրտը ժամանակ առ ժամանակ պետք է նորից շահել։ Նույն զրույցում կարող էր վերադարձնել կոշտ նախադասությունը՝ ռեժիսորը վախենում է մրցակցությունից, թատրոնը փակ է, փող չկա։ Նրա մեջ իրար կողքի ապրում էին 1990-ականների կռվի լեզուն, սովետական դերասանական դպրոցի կարգապահությունը, հայկական հեռուստատեսության աղմուկը և հետխորհրդային արտիստի նյութական խոցելիությունը։ Դրանք հարթ չէին նստում։ Դրա համար էլ նրա լավագույն դրվագներից մի քանիսը մնացին ոչ ֆիլմերում, այլ խոսքի արանքներում՝ հարցազրույցի կեսին, եկեղեցու բակում, հիվանդանոցից հետո տարածված առավոտյան լուրում։

Կոնդի եկեղեցու բակում նա ուրիշ արտիստի մասին ասաց մի բան, որը հիմա չի թողնում հանգիստ անցնել իր մահվան լուրի կողքով։ Ծառայել է երկրին, թատրոնին, մշակույթին, արվեստին։ Այդ բառերը նրա բերանում կենաց չէին։ Նա գիտեր, թե ինչպես են նույն բառերը դառնում մեդալ, կոչում, ծափ, հետո՝ չբացված դուռ, չվճարված վարձ, չստացված դեր, չհնչած հրավեր։ Գիտեր նաև, որ այդ ամենի մասին գեղեցիկ խոսելը հեշտ է։ Ինքը հաճախ խոսում էր ոչ գեղեցիկ։ Ուղիղ։ Երբեմն կոպիտ։ Երբեմն այնպես, որ նախադասության ծայրը մնում էր օդում։

Հուլիսի 6-ի առավոտյան այդ լեզուն կանգ առավ բժշկական կարճ փաստի առաջ։ Սիրտը կանգ է առել։ Դրա կողքին հերթով կանգնեցին անունները՝ Սունդուկյան, Խորեն Աբրահամյան, Արմեն Ջիգարխանյան, ՎԳԻԿ, Լենֆիլմ, Էրմիտաժ, Նժդեհ, Արցախ, Չեխիա, Մհեր Մկրտչյանի թատրոն, Նոր Նորքի կոտրված ճաղավանդակներ, փակված ստուդիա, չեկած զանգեր, Կոնդի եկեղեցու բակ։ Հուլիսի 17-ը դեռ օրացույցում էր։ Տասնմեկ օր հեռու։ Այլևս անօգուտ ամսաթիվ։ Առավոտյան լուրի մեջ հրաժեշտի վայրի մասին հաստատուն նախադասություն դեռ չկար։ Մնում էր իր ասածը՝ ուրիշի համար, բայց հիմա նաև իր անվան մոտ. ծառայած մարդուն թատրոնից պիտի ճանապարհել։