Իրատեսակա՞ն է արդյոք Հայաստանի անդամակցումը ԵՄ-ին

9 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2026 թվականի հուլիսի 6-ին Եկատերինբուրգի սեղանին եվրոպական դրոշ չկար։ Նիկոլ Փաշինյանը նստել էր Միխայիլ Միշուստինի դիմաց և ռուսերեն խոսում էր կուտակված հարցերի մասին։ Պետք էր «ժամացույցները համադրել»։ Պետք էր պահել ու զարգացնել տնտեսական կապերը։ Պետք էր շարունակել աշխատանքը Եվրասիական տնտեսական միությունում։ Այդ բառերը հնչում էին հանգիստ։ Այդ բառերը պատահական չէին։

Չորս օր առաջ Երևանում Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահը Հայաստանի համար բերել էր լրացուցիչ 52 միլիոն եվրոյի, արտահանման գրեթե 80 տոկոսի մաքսատուրքերը հանելու և ռուսական շուկայում դժվարության հանդիպած ապրանքների համար եվրոպական շուկայի դուռ բացելու լեզուն։ Հուլիսի 4-ին Սահմանադրական դատարանը մերժել էր հունիսի ընտրությունների արդյունքը չեղարկելու պահանջը։ Երկու օր անց վարչապետը արդեն Եկատերինբուրգում էր։ Կադրում չկար այն օրենքը, որը 2025-ի ապրիլին ստորագրվել էր Երևանում։ Բայց այն նստած էր սեղանի վրա՝ անտեսանելի։ Այն կար ռուսական վարչապետի դիմաց ասված յուրաքանչյուր զգույշ նախադասության մեջ։ Կար նաև հայ արտահանողի հաշվարկի մեջ։

Հարցը Հայաստանում կարճ է հնչում՝ Հայաստանը ԵՄ մաս դառնալու իրական շանս ունի՞։ Փաստաթղթերում այն այդքան կարճ չի շարժվում։

Առաջին տեսանելի հետքը Բրյուսելում չէր։ Այն Երևանի պաշտոնական գրանցամատյանում էր՝ մեկ էջանոց օրենք։ 2025 թվականի ապրիլի 4-ին նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը ստորագրեց «Եվրոպական միությանը Հայաստանի Հանրապետության անդամակցելու գործընթացի մեկնարկի մասին» օրենքը։ Տեքստի ծանրությունը դրված էր մի նախադասության վրա։ Հայաստանը, ժողովրդավարական ինստիտուտները զարգացնելու, բարեկեցությունը բարձրացնելու, անվտանգությունը, դիմակայունությունը և օրենքի գերակայությունը ամրապնդելու նպատակով, հայտարարում է ԵՄ-ին անդամակցելու գործընթացի մեկնարկը։

«Հայտարարում է» բառը բարձր է հնչում։ Իրավական մեքենայի մեջ այն քիչ է շարժում։ Այդ թուղթը ԵՄ խորհրդին հասցեագրված անդամակցության դիմում չէր։ Դրան կցված չէր Եվրահանձնաժողովի կարծիք հայցող նամակ։ Չկային թեկնածուի կարգավիճակի խնդրանք, բանակցային գլուխների օրացույց, կառավարության ճանապարհային քարտեզ։ Օրենքը ուժի մեջ մտավ ապրիլի 17-ին՝ Հայաստանի ներքին իրավական տարածքում։ Բրյուսելի դուռը այդպես չի բացվում։ Այն բացվում է այն ժամանակ, երբ քսանյոթ կառավարություն ստիպված են լինում պատասխանել պաշտոնական դիմումի։ Այդ դիմումը դեռ չկա։

Օրենքի ճանապարհը սկսվել էր ավելի աղմկոտ տեղից։ 2023 թվականի հոկտեմբերին Փաշինյանը Եվրոպական խորհրդարանի ամբիոնից խոսեց Հայաստանի մասին, որը ուզում է Եվրոպային լինել այնքան մոտ, որքան Եվրոպան դա կհամարի իրագործելի։ 2024 թվականի ապրիլի 5-ին Բրյուսելում նա նստեց Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահի, Միացյալ Նահանգների պետքարտուղարի և Եվրամիության արտաքին քաղաքականության ղեկավարի հետ։ Լուսանկարում կար անվտանգություն, դիմակայունություն, տնտեսական աջակցություն, բարեփոխում։ Անդամակցության բառը պաշտոնական տեքստերի կենտրոնում չէր։

Երևանում այդ բաց տեղը վերցրեց «Եվրաքվեն»։ Ստորագրությունները հավաքվեցին։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հաստատեց բավարար քանակը։ Նախագիծը մտավ Ազգային ժողով փողոցից, գրասենյակներից, բակերից եկած ստորագրությունների ճանապարհով։ Այդպիսի ճանապարհով խորհրդարան հասած նախագիծը միշտ ուրիշ ձայն ունի։ Այն չի սկսվում նախարարության կաբինետում։ Այն գալիս է թղթապանակներով, ստորագրողների անուններով, երբեմն՝ վատ լցված տողով, երբեմն՝ շատ կոնկրետ պահանջով։

2025 թվականի հունվարի 9-ին կառավարությունը արդեն քննարկում էր նախագիծը։ Արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը խոսեց ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների արագացած շարժից՝ քաղաքացիական դիտորդական առաքելություն, վիզաների ազատականացման երկխոսություն, անվտանգության նոր գործիքներ, տնտեսական դիմակայունության ծրագրեր։ Փաշինյանը նույն սեղանի շուրջ դրեց ավելի կոշտ նախադասություն։ Եթե օրենքը ընդունվի, Հայաստանը պետք է ԵՄ-ի հետ քննարկի ճանապարհային քարտեզը։ ԵՄ անդամ դառնալու որոշումը պետք է անցնի հանրաքվեով։

Այդ պահին կարգախոսը մտավ ընթացակարգի մեջ։ Օրենքը կարող էր սկսել։ Քաղաքացու քվեն, մի օր, պետք է փակեր կամ բացեր վերջին դուռը։ Այդ երկու կետերի արանքում մնաց ամենածանր տարածքը։

Մարտի 26-ին Ազգային ժողովի քվեատախտակին գրվեց՝ 64 կողմ, 7 դեմ։ Փաստաթուղթը փոքր էր։ Դահլիճի ձայնը մեծ էր։ Իշխանական խմբակցությունը այն ներկայացնում էր որպես քաղաքացիների եվրոպական ձգտումների արձանագրում։ Դեմ քվեարկողները խոսում էին Մոսկվայի հետ նոր բախման, տնտեսության համար ծանր հարվածի, վտանգավոր արագության մասին։ Այդ խոսքերը դահլիճում արագ են մաշվում։ Դրսում դրանք ստանում են հասցեներ՝ Վերին Լարսի հերթ, ռուսական շուկա գնացող ծիրանի արկղ, գազի հաշիվ, անվտանգության պայմանագիր, սահմանային գյուղի գիշերային լռություն։

Բրյուսելը քվեարկությունից հետո չփոխեց հիմնական բառերը։ ԵՄ պաշտոնական լեզուն Հայաստանի մասին ջերմացավ, բայց չշտապեց։ Այն խոսում էր Հայաստանի ժողովրդի եվրոպական ձգտումների, ոլորտային ինտեգրման, կանոնների մոտարկման, դիմակայունության, ժողովրդավարական բարեփոխումների, խաղաղության գործընթացի և կապուղիների մասին։ Հիմնական երեք բառերը չեկան՝ դիմում, թեկնածու, բանակցություն։

Եվրամիության պայմանագրի 49-րդ հոդվածում իրավունքը գրված է պարզ։ Եվրոպական պետությունը կարող է դիմել, եթե հարգում է ազատությունը, ժողովրդավարությունը, մարդու իրավունքները, օրենքի գերակայությունը։ Հետո գալիս է մեքենան։ Դիմում ԵՄ խորհրդին։ Եվրահանձնաժողովի կարծիք։ Անդամ պետությունների համաձայնություն։ Թեկնածուի կարգավիճակ։ Բանակցային գլուխներ։ Օրենքների և ինստիտուտների երկար փոփոխություն։ Անդամակցության պայմանագիր։ Եվրոպական խորհրդարանի համաձայնություն։ Քսանյոթ վավերացում։ Հայաստանի ներսում՝ հանրաքվե, որի մասին վարչապետը արդեն ասել էր։ Առաջին պաշտոնական լծակը Երևանը դեռ չի քաշել։

Հայաստանի եվրոպական պատմությունը դատարկ էջից չէր սկսվել։ 2017-ին ստորագրվեց Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը։ 2021 թվականի մարտի 1-ից այն լիարժեք ուժի մեջ էր։ Այդ փաստաթուղթը տարիներ շարունակ ստիպեց Հայաստանի պետական մեքենային աշխատել ԵՄ կանոնների հետ։ Դատական համակարգ։ Կոռուպցիայի դեմ պայքար։ Մրցակցություն։ Հանրային գնումներ։ Սննդի անվտանգություն։ Տվյալների պաշտպանություն։ Շրջակա միջավայր։ Էներգետիկա։ Տրանսպորտ։ Քարոզարշավում այս բառերը սառը են։ Անդամակցության ճանապարհին դրանք նույնքան ծանր են, որքան սահմանների մասին նախադասությունները։ Եվրոպական ուղին սկսվում է աշխատասեղանի վրա, որտեղ հայերեն օրենքը համեմատվում է ԵՄ կանոնի հետ։ Հետո այն իջնում է տեղեր՝ դատավորի նշանակման մրցույթ, մաքսային հայտարարագրի ձև, լաբորատոր սարքի չափաբերման արձանագրություն։

2024-ի սեպտեմբերին սկսվեց վիզաների ազատականացման երկխոսությունը։ Երևանում այդ բառը լսելի էր։ Օդանավակայան։ Հերթ։ Անձնագիր։ Հրավեր։ Մերժված դիմում։ Շենգենի պատուհանի առաջ սպասող ընտանիք։ Բրյուսելում դա ստուգաթերթ էր՝ փաստաթղթերի անվտանգություն, միգրացիոն կառավարում, ապաստան, սահմանային վերահսկում, կոռուպցիայի դեմ գործիքներ, մարդու իրավունքների երաշխիքներ։ Քաղաքացին լսում էր հեշտ շարժի խոստում։ Եվրոպական կողմը բացում էր ֆայլ, որտեղ յուրաքանչյուր բաժին վերջանում էր ստուգվող գործողությամբ։ Դա անդամակցություն չէր։ Դա պետության ներսը չափելու եվրոպական եղանակ էր։

Անվտանգության մեջ Եվրոպան Հայաստան մտավ նախ դիտորդի տեսքով։ 2023-ին տեղակայված քաղաքացիական առաքելության սպիտակ մեքենաները սկսեցին շարժվել սահմանամերձ ճանապարհներով։ Այդ ճանապարհներին նախկինում ավելի ծանր էր ռուսական ներկայության ստվերը։ 2024-ին Հայաստանի հարաբերությունները Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության հետ սառեցված վիճակ ստացան։ Երևանը բաց խոսեց 2021-ի և 2022-ի ադրբեջանական հարձակումների ժամանակ դաշնակցային մեխանիզմների անգործությունից։ Լեռնային Ղարաբաղում ռուսական խաղաղապահների չկատարած գործառույթների հիշողությունը դեռ թարմ էր։ 2023-ի սեպտեմբերյան ռազմական գործողությունից և հայերի զանգվածային տեղահանումից հետո Մոսկվայի անվտանգության խոստումը կորցրել էր նախկին ձայնը։ Եվրոպական դիտորդը սահմանին զինվորական ուժ չէր բերում։ Նա բերում էր միջազգային աչք։ Ուշացած էր։ Անբավարար էր։ Տեսանելի էր։

2026 թվականի մայիսի 5-ին Երևանը ընդունեց Հայաստան–ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։ Քաղաքում դրոշներ կային։ Լուսանկարներում՝ հաշվարկված ժպիտներ։ Եվրոպական խորհրդի և Եվրահանձնաժողովի ղեկավարները Փաշինյանի հետ խոսեցին կապուղիներից, էներգետիկ անվտանգությունից, թվային համագործակցությունից, սահմանային կառավարումից, վիզաներից։ Փաստաթղթերում հայտնվեցին կապուղիների գործընկերություն, մի քանի ոչ պարտադիր մտադրության նամակ, Ֆրոնտեքսի հետ աշխատանքային պայմանավորվածություն, վիզաների գործընթացի վերաբերյալ զեկույց։ Եվրոպական խաղաղության գործիքից Հայաստանին հատկացված գումարը հասավ 30 միլիոն եվրոյի՝ զինված ուժերի լոգիստիկ և քաղաքացիական պաշտպանության կարողությունների համար։ Դիմակայունության և աճի ծրագիրը խոստանում էր 270 միլիոն եվրո 2024-2027 թվականներին։ Եվրոպական ներդրումային փաթեթի լեզվում շրջանառվում էր 2,5 միլիարդ եվրոյի ակնկալիք։ Տեքստի մեկ հատվածում ԵՄ-ն արձանագրում էր Հայաստանի ժողովրդի եվրոպական ձգտումները՝ կապված 2025-ի մարտին ընդունված օրենքի հետ։ Նույն տեքստում չկար մի նախադասություն․ Հայաստանը թեկնածու երկիր է։ Այդ չգրված տողը հնչում էր բարձր։

Մոսկվայում եվրոպական զգուշավորությունը կարդում էին առանց զարդերի։ 2026 թվականի ապրիլի 1-ին Վլադիմիր Պուտինը Հայաստանի ընտրության մասին խոսելիս վերադարձավ մաքսային միության կոշտ կանոնին։ Չի ստացվի միաժամանակ լինել Եվրամիության մաքսային տարածքում և նույն կարգավիճակով մնալ Եվրասիական տնտեսական միությունում։ Երևանում դա նորություն չէր։ Ժամանակն էր կարևոր։ Հայաստանը արդեն օրենքով հայտարարել էր եվրոպական գործընթացի մեկնարկը և գնում էր ընտրությունների։ Ռուսական կողմը հարցը հանեց ռոմանտիկ բառերից ու տարավ ապրանքի սահման՝ մաքսատուրք, ծագման վկայական, սակագին, գազի պայմանագիր։ Մայիսի վերջերին ԵԱՏՄ-ում արդեն խոսում էին Հայաստանի եվրոպական օրենքի հետևանքների մասին՝ փորձագիտական զեկույցի և հնարավոր կարգավիճակային հետևանքների լեզվով։ Մինչև տարվա վերջ պետք է հաշվվեր այն, ինչ ելույթներում հաճախ մնում է օդում՝ ինչ է նշանակում ԵՄ գնալու հայտարարված ուղղությունը այն երկրի համար, որը 2015-ից նստած է ԵԱՏՄ մաքսային սեղանի շուրջ։

Թվերը այդ սեղանին ծանր են։ 2025-ին Ռուսաստանի բաժինը Հայաստանի արտաքին առևտրում մոտ էր 35 տոկոսին։ ԵՄ-ի բաժինը մոտ երեք անգամ փոքր էր։ Հայաստանի գազի զգալի մասը գալիս էր Ռուսաստանից։ Ռուսական շուկան շատ հայկական ընկերությունների համար սովորած ուղղություն էր՝ լեզու, բեռնափոխադրման ճանապարհ, միջնորդ, ավանդական պահանջարկ, երբեմն նաև անթափանց կախվածություն։ ԵՄ շուկան մեծ է, հարուստ, 450 միլիոն սպառողով։ Նրա դարպասը բացվում է ուրիշ բանալիներով՝ սանիտարական կանոն, պիտակի լեզու, լաբորատոր վկայական, հետագծելիություն, պայմանագրային կարգապահություն, ապահովագրություն, փոքր արտադրողի համար թանկ համապատասխանություն։

2026-ի գարնան վերջում և ամռան սկզբին ռուսական վերահսկող մարմինները սկսեցին սահմանափակել կամ խստացնել հայկական մրգի, բանջարեղենի, ձկան, ալկոհոլի, ծաղիկների և հանքային ջրի մուտքը։ Եվրոպական հարցը իջավ պահեստների մեջ։ Այն դրվեց արկղերի վրա, որոնց մեջ ապրանքը կարող էր փչանալ ավելի արագ, քան կձևակերպվեր նոր շուկայի թուղթը։

Հուլիսի 2-ին Երևանում Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահը բերեց փրկօղակի լեզու։ Լրացուցիչ 52 միլիոն եվրո։ Մաքսատուրքերի ազատում հայկական արտահանման գրեթե 80 տոկոսի համար։ Հատկապես այն ապրանքների համար, որոնք Ռուսաստանում բախվում էին կամ կարող էին բախվել սահմանափակումների։ Նախադասությունները լավ էին հնչում պաշտոնական սրահում։ Արտադրողի համար դրանք ավարտված լուծում չէին։ Մաքսատուրքի զրոյացումը չի փոխարինում շուկայի ճանաչելիությանը, բեռնափոխադրման նոր շղթային, եվրոպական գնորդի պահանջին և տարիներով կառուցված վաճառքի կապին։ ԵՄ-ն պատուհան էր բացում։ Ռուսական շուկան դուռ էր սեղմում։ Հայկական տնտեսությունը կանգնած էր միջանցքում՝ ձեռքին սերտիֆիկատների կիսատ փաթեթ։

Հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունը այդ միջանցքին քաղաքական չափ տվեց։ Քվեարկությունը անցավ պատերազմների, Արցախի կորստի, անվտանգության համակարգի քանդված վստահության, Մոսկվայի հետ սառնության և Բրյուսելի հետ արագացող կապերի միջով։ Քաղաքացիական պայմանագիրը պահեց մեծամասնությունը՝ մոտ 50 տոկոս ձայներով և 64 մանդատով։ Ընդդիմադիր ուժերը վիճարկեցին արդյունքները, խոսեցին ընտրական խախտումներից և արտաքին միջամտությունից։ Միջազգային դիտորդների լեզուն ավելի չոր էր․ ընտրողը ունեցել է իրական ընտրություն, քարոզարշավը կոշտ էր, անհավասար երանգներով, վարչական և քաղաքական ճնշումների մասին պնդումները մնացել էին արձանագրությունների մեջ։ Հուլիսի 4-ին Սահմանադրական դատարանը մերժեց արդյունքը չեղարկելու պահանջը։ Երկու օր անց Փաշինյանը Եկատերինբուրգում էր։ Եվրոպական մանդատի մասին խոսքերը մնացել էին Երևանում։ Ռուսական վարչապետի դիմաց նա խոսում էր ԵԱՏՄ-ում աշխատանքը շարունակելուց։ Քվեաթերթիկը ԵՄ անդամակցության հանրաքվե չէր։ Այն իշխանությանը քայլելու իրավունք թողեց։ Վերջնական այո չտվեց։

Հայաստանի եվրոպական շանսը այստեղ դուրս է գալիս գեղեցիկ բառերից։ Եթե Երևանը վաղը դիմում ուղարկի ԵՄ խորհրդին, այդ թուղթը ինքն իրեն բանակցային սեղան չի դառնա։ Պետք է քսանյոթ մայրաքաղաքների համաձայնություն։ Մեկ մայրաքաղաքը կարող է երկար պահել ամբողջ գործը՝ իր ներքին հաշվարկով, տարածաշրջանային շահով կամ ընդլայնումից հոգնած ընտրողով։ ԵՄ-ն արդեն ունի Ուկրաինա, Մոլդովա, արևմտյան Բալկաններ, Վրաստանի բարդ ընթացք, Թուրքիայի սառած թեկնածություն։ Հայաստանի ֆայլը փոքր է և դժվար։ Պատերազմից դուրս եկած երկիր։ Ժողովրդավարական փորձառությամբ։ Ռուսաստանի անվտանգության համակարգից հեռացող։ Իրանի և Թուրքիայի միջև սեղմված։ ԵՄ-ի հետ ցամաքային սահման չունեցող։ Բրյուսելում եզակի փաստը միշտ արագ ճանապարհ չի տալիս։ Երբեմն այն ավելացնում է հարցերի քանակը։

Քարտեզը առաջին հարցն է տալիս։ Հայաստանը կարող է դիմել որպես եվրոպական պետություն՝ պատմական, քաղաքական և ինստիտուցիոնալ ինքնորոշմամբ։ ԵՄ պայմանագրում աշխարհագրական գիծը մաթեմատիկական չէ։ Անդամակցությունը պահանջում է շուկայի ֆիզիկական կապ, վստահելի սահմանային կառավարում, կայուն ճանապարհներ։ Այսօր Հայաստանի դեպի ԵՄ հիմնական ուղին անցնում է Վրաստանով և Սև ծովով։ Մնացած ուղիները դեռ ապագայի թղթի վրա են՝ Թուրքիայի հետ փակ սահմանի բացում, Հայաստանի և Ադրբեջանի խաղաղության փաստաթուղթ, ճանապարհների իրական աշխատանք։ 2025-ի օգոստոսին խաղաղության տեքստի նախաստորագրման և քաղաքական հայտարարության մասին խոսքերը Բրյուսելում ընդունվեցին որպես մեծ շարժ։ Սահմանին ապրող մարդը դա չափում է այլ կերպ՝ կրակոցի ձայնով, ճանապարհի բաց կամ փակ լինելով, վարելահողի հեռավորությամբ, դիրքի տեղով։

Մաքսային գիծը տալիս է երկրորդ հարցը։ ԵԱՏՄ-ն Հայաստանի համար հապավում չէ։ Այն կանոն է մաքսակետում։ Աշխատուժի շարժ է։ Ռուբլու և դրամի արանքում կառուցված ընտանեկան բյուջե է։ Բեռնափոխադրողի սովորած ուղի է։ Ներմուծողի հաշվարկ է։ Վերաարտահանման եկամուտ է։ Գազի պայմանագիր է։ Ռազմավարական ձեռնարկությունների հին սեփականատերեր են։ ԵՄ մաքսային տարածքին լիարժեք մոտենալը պահանջելու է այս համակարգի վերաձևում կամ լքում։ Այդ պահին եվրոպական խոստումը հանդիպելու է մարդկանց, որոնք միջազգային պայմանագրերի հոդվածներ չեն կարդում, բայց ամսվա վերջում հաշիվ են տեսնում։ Քաղաքական կամքը կերևա այն սեղանին, որտեղ կդրվեն կորստի փոխհատուցումը, նոր շուկայի բացումը, էներգիայի նոր աղբյուրները և սոցիալական հարվածը պահելու կարողությունը։

Երևանի ներսում երրորդ հարցն է կանգնած։ ԵՄ անդամակցության քննությունը հաճախ ամենաանփայլ սենյակներում է։ Դատական համակարգի անկախությունը երևում է դատավորի նշանակման մեջ, գործի բաշխման մեջ, քաղաքական զանգի բացակայության մեջ։ Կոռուպցիայի դեմ պայքարը երևում է մրցույթի փաստաթղթում, հարկային գործի ընթացքի մեջ, պետական գնումների հաղթողի կապերում։ Մրցակցությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ հին մենաշնորհը կորցնում է իր հեռախոսային արտոնությունը։ Մարդու իրավունքները երևում են ոստիկանի ձեռքի շարժման, կալանքի միջնորդության, խափանման միջոցի ընտրության, դատավարության տևողության մեջ։ Հայաստանի իշխանությունը Եվրոպայի հետ խոսում է ժողովրդավարության լեզվով։ ԵՄ-ի հետ իրական բանակցության մեջ այդ լեզուն վերադառնալու է վարչական միջանցքներով և գործ է պահանջելու։ Ստուգվող գործ։

Բրյուսելը Հայաստանի հետ հիմա աշխատում է փոքր քայլերով։ Վիզաների երկխոսություն՝ քաղաքացիների շարժի համար։ Քաղաքացիական առաքելություն՝ սահմանային ռիսկը տեսնելու համար։ Եվրոպական խաղաղության գործիք՝ բանակի ոչ մահաբեր կարողությունների համար։ Դիմակայունության և աճի ծրագիր՝ բյուջեի ու տնտեսության համար։ Կապուղիների գործընկերություն՝ ճանապարհների, էներգիայի և թվային ենթակառուցվածքի համար։ Դրանք անդամակցության փոխարինիչներ չեն։ Դրանք պտուտակներ են։ Բրյուսելը դրանցով փորձում է Հայաստանը ամրացնել իր համակարգին՝ մեծ հարցը բացելուց առաջ կամ այն երկար փակ պահելու ընթացքում։ Երևանը դրանք ներկայացնում է որպես ուղղության հաստատում։ Մոսկվան կարդում է որպես հեռացում։ Գործարարը կարդում է կարճ՝ ո՞ր շուկան է բաց, ո՞ր բանկն է փոխանցում անում, ո՞ր սահմանին է կանգնելու բեռնատարը։

Դիմում չուղարկելը Երևանին ժամանակ է տալիս։ Տալիս է նաև խուսափելու տեղ։ Դիմումը կփակի հաճելի անորոշության մի մասը։ Դրանից հետո եվրոպական մայրաքաղաքները պետք է պատասխանեն՝ պատրաստ են Հայաստանի հարցը դնել ընդլայնման սեղանին, թե պահելու են այն մերձեցման լեզվի մեջ։ Ռուսաստանը այդ դիմումը կկարդա որպես սահմանագիծ։ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ գործընթացները նոր հաշվարկ կստանան։ Իրանը այն կդնի իր անվտանգային քարտեզի վրա, որտեղ Հարավային Կովկասի սահմաններն ու ճանապարհները կենսական հարց են։ Հայաստանի ներսում հանրաքվեն կբացի այն վեճը, որը խորհրդարանական ընտրությունը ամբողջությամբ չբացեց՝ ինչ գնով, ինչ ժամկետում, ում հաշվին, ինչ երաշխիքով։

«Շանս» բառը այստեղ պետք է կարդալ սառը։ Դուռը իրավականորեն փակ չէ։ Բրյուսելը ընդունել է Հայաստանի եվրոպական ձգտումները և խորացրել կապը այն չափով, որը մի քանի տարի առաջ Երևանում անհավանական կհնչեր։ Հայաստանը ունի գործող համաձայնագիր ԵՄ-ի հետ։ Արևմտյան անվտանգության գործիքները մտնում են սահմանային և պաշտպանական առօրյա։ Ռուսական անվտանգության հին կառուցվածքը կորցրել է վստահության մեծ մասը։ Այդքանը բավական է, որ հայկական անդամակցության հարցը Բրյուսելում չհնչի որպես էկզոտիկ ցանկություն։ Դա բավարար չէ բանակցային գործընթաց սկսելու համար։

Եվրոպական ճանապարհի կողմնակիցները երբեմն խոսում են պատմական վերադարձի լեզվով։ Հրապարակում այդ լեզուն աշխատում է։ ԵՄ գրասենյակներում արագ լռում է։ Այնտեղ հարցնում են՝ դատարանը անկախ է՞, պետական մարմինը կանխատեսելի՞ է, սահմանը կառավարվո՞ւմ է, շուկան բաց է՞ մրցակցության համար, փոքրամասնության իրավունքը պաշտպանվա՞ծ է, տվյալների բազան անվտանգ է՞, սննդի լաբորատորիան ճանաչելի չափանիշով է աշխատո՞ւմ, կոռուպցիոն գործը հասնո՞ւմ է դատավճռի, թե մնում ընթացակարգի մթության մեջ։ Միություն մտնող պետությունը մտնում է միասնական շուկա, դատական համագործակցություն, սահմանային վստահություն և բյուջետային փոխանցումներ։ Եթե համակարգը չի վստահում դիմող պետության կնիքին, միացումը կանգնում է հենց կնիքի վրա։

Հայաստանի ընդդիմությունը այստեղ տեսնում է իշխանության խաղը։ Եվրոպական խոստումով պահել ներքին օրակարգը, գնալ Ռուսաստանի հետ վտանգավոր սառնության եզրով, վերջում մնալ առանց անդամակցության և առանց անվտանգության նոր երաշխիքի։ Այդ քննադատության մեջ կա հաշվարկ։ Տնտեսության և անվտանգության հին կախվածությունները շատ կոնկրետ են։ Բրյուսելի խոստումները երկար են և պայմանական։ Այդ քննադատության մեջ կա նաև հարմար լռություն։ Հին անվտանգային համակարգը արդեն փորձարկվել է Հայաստանի ամենացավոտ պահերին և տվել է այն լռությունը, որի մեջ ձևավորվեց եվրոպական շրջադարձի պահանջը։ Իշխանությունն էլ եվրոպական ուղղությունը ներկայացնում է որպես ինքնիշխանության մեծացում, բայց հաճախ բարձրաձայն չի հաշվում դրա գինը՝ ԵԱՏՄ-ի հնարավոր լքում, ռուսական շուկայի կորուստ, էներգետիկ կախվածության վերակազմում, վարչական համակարգի կոշտ եվրոպականացում, հանրաքվեի ռիսկ։ Չասված տողերը դուրս են գալիս պահեստներում, սահմաններին և փակ հանդիպումներից հետո հրապարակվող կարճ հաղորդագրություններում։

Եկատերինբուրգը լավ տեսարան էր այդ չասված տողերի համար։ Փաշինյանը այնտեղ չհրաժարվեց եվրոպական օրենքից։ Ռուսական սեղանի մոտ նա խոսեց այն բառերով, որոնք պետք են շուկան չկորցնելու, գազի հարցը չսրելու, ԵԱՏՄ-ում ընթացիկ կապերը պահելու համար։ Մոսկվան այդպիսի պահերը լավ է հասկանում։ Կախվածությունը տեսանելի ձև ունի՝ ժպիտ, ձեռքսեղմում, տնտեսական ցուցահանդեսի պաշտոնական կադր։ Հետո գալիս է մաքսային վերահսկողության մեկ հրահանգ, որը կարող է հարվածել հայկական գյուղմթերքին ավելի արագ, քան որևէ ռազմավարական օրակարգ կհասնի գործարան կամ այգի։ Բրյուսելը նույն շաբաթ Երևանին տալիս էր փող և շուկայի խոստում։ Անդամակցության արագացված ուղեգիր չէր տալիս։ Հայաստանը փորձում էր պահել երկու ժամացույց՝ ռուսական կախվածության կարճ ժամը և եվրոպական փոխակերպման երկար տարին։

Դրանք նույն արագությամբ չեն աշխատում։ Ռուսական շուկան կարող է փակվել մեկ հրահանգով։ ԵՄ շուկա մտնելը կարող է պահանջել ամիսների լաբորատոր աշխատանք, պայմանագրեր, սերտիֆիկատներ, նոր փաթեթավորում, նոր լոգիստիկա։ Ռուսական գազի գինը կարող է փոխվել քաղաքական սառնությունից հետո։ Էներգետիկ դիվերսիֆիկացիան պահանջում է տարիներ, կապուղիներ, ներդրումներ, Իրանի, Վրաստանի, ԵՄ-ի և մասնավոր ընկերությունների դանդաղ համաձայնություններ։ Վիզաների ազատականացումը քաղաքացու կյանքում շատ կոնկրետ կարող է երևալ։ Ստուգաթերթը երկար է։ Մեկ չարված կետ կարող է հետ պահել ամբողջ փաթեթը։ Անդամակցության բանակցությունները, եթե բացվեն, կշարժվեն նույն դանդաղությամբ՝ գլուխ առ գլուխ, օրենք առ օրենք, զեկույց առ զեկույց։ Հայաստանին հարցը հաճախ տրվում է սրտով։ Պատասխանը գրվում է վարչական ձեռագրով։

«Իրական շանս» արտահայտությունը Հայաստանում հաճախ սխալ տեղում է փակցվում։ Եվրոպացի պաշտոնյայի ժպիտը, ամերիկյան աջակցությունը, ռուսական զայրույթը կամ երևանյան հանրահավաքի կարգախոսը դրա չափման միավորը չեն։ Չափը երևում է այն օրը, երբ Երևանը պաշտոնապես դիմում կուղարկի։ Այն գիշերը, երբ կառավարությունը կհաշվի ԵԱՏՄ-ից հեռանալու իրավական և տնտեսական հետևանքները։ Այն պահը, երբ արտահանողը առաջին մեծ խմբաքանակը ռուսական շուկայի փոխարեն կուղարկի ԵՄ և վնասով դուրս չի գա։ Այն դատական գործը, որտեղ իշխանության համար անհարմար մարդը կստանա իրավական պաշտպանություն՝ առանց քաղաքական վրեժի կամ անձեռնմխելիության հոտի։ Այն սահմանային հանգստությունը, որը եվրոպական մայրաքաղաքներին թույլ կտա հավատալ, որ Հարավային Կովկասի այս փոքր պետությունը իր հետ չի բերելու մշտական ռազմական ճգնաժամ։ Այն հանրաքվեն, որտեղ քաղաքացին պետք է ընտրի հեշտ ճանապարհորդության խոստման հետ նաև տնտեսական և անվտանգային մի ամբողջ համակարգից դուրս գալու հնարավոր գինը։

Պատասխանը անհարմար է։ Հայաստանը ԵՄ մաս դառնալու իրական հնարավորություն ունի։ Իրավական դուռը կա։ Քաղաքական կապը խորացել է։ Հայաստանի ներկա ուղղությունը Բրյուսելում դատարկ ցանկություն չի համարվում։ Հայաստանը դեռ չունի անդամակցության իրական ընթացք։ Չկա դիմում։ Չկա թեկնածուի կարգավիճակ։ Չկան բանակցություններ։ Չկա ԵԱՏՄ-ի հետ խզման կամ վերաձևման որոշում։ Չկա տնտեսության և էներգետիկայի փոխարկման ամբողջական ծրագիր։ ԵՄ-ի ներսում Հայաստանի ընդլայնման շուրջ համաձայնություն չի ձևավորվել։ Այս միջակայքում է ապրում հայկական եվրոպական երազը։ Այն բավական իրական է, որ Մոսկվան ցավոտ արձագանքի։ Այն բավական անավարտ է, որ Բրյուսելը պահի «ձգտումների» և «մերձեցման» լեզվի մեջ։

Երևանի պաշտոնական գրանցամատյանի էջը հանգիստ է։ Օրենքը չի շարժվում։ Չի բացատրում իրեն։ Նրա վրա մնում է նախագահական ստորագրության ամսաթիվը՝ 2025 թվականի ապրիլի 4։ Մնում է ուժի մեջ մտնելու օրը՝ ապրիլի 17։ Կողքին դեռ չկա ԵՄ խորհրդին հասցեագրված պաշտոնական դիմումի հրապարակված պատճենը։ Քաղաքի մի ուրիշ տեղում արտահանողը ստուգում է պիտակի լեզուն, սերտիֆիկատի կնիքը և բեռնատարի ուղղությունը։ Այդ երեք փոքր բաների մոտ մեծ խոսքը կորցնում է ձայնը։ Մնում է թղթի խշշոցը, պահեստի սառը լույսը և մեկ նախադասություն, որը դեռ սպասում է հաջորդ թղթին։