Ինչպես Ջորջ Դոքմեջյանը դարձավ Կալիֆորնիայի առաջին և միակ հայ նահանգապետը և ինչպես է նրա հիշատակը վառ պահում Հայոց եկեղեցին ԱՄՆ-ում

9 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2027, ԱՄՆ, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

Հուշանվերային թղթակալը փոքր էր։ Ձեռքի մեջ արագ ծանրանում էր։ Վրան Կալիֆորնիայի նահանգապետական կնիքի պատկերն էր։ Այդ նշանը տարիներ շարունակ նստել էր Սակրամենտոյի թղթերի վրա՝ բյուջեի, արգելանքի, դատավորի նշանակման, բանտի շինարարության, համալսարանի գումարի։ 2026 թվականի հունիսի 4-ի երեկոյան նույն նշանը հայտնվել էր Բըրբենքում՝ Սուրբ Ղևոնդյանց մայր տաճարի Զորայան թանգարանում։ Լույսի տակ։ Ծաղիկների մոտ։ Հին լուսանկարների և տեսանյութերի կողքին։ Հյուրերը վերցնում էին այն որպես հուշանվեր։ Առարկան իր չափից ծանր էր։ Այդպես է մնում պաշտոնը մարդուց հետո՝ փոքր, պինդ, սառը։

Դահլիճում կային դատավորներ, նախկին և ներկա պաշտոնյաներ, բարերարներ, համայնքային մարդիկ, քարոզարշավների հին դեմքեր։ Գլորիա Դոքմեջյանը եկել էր Լեսլիի և Անդրեայի հետ։ Նրա ներկայությունը փոխեց սրահի ձայնը։ Պատերին Կալիֆորնիայի երեսունհինգերորդ նահանգապետն էր։ Աթոռներին նստած էին մարդիկ, որոնք նրան հիշում էին առանց տիտղոսի։ Էկրանից խոսում էր Դոքմեջյանի ձայնը։ Չոր էր։ Չէր շտապում։ Չէր փնտրում գեղեցիկ նախադասություն։ Տեսախցիկի առաջ չէր փայլում։ Նայում էր այնպես, ինչպես նայում են մարդիկ, որոնք հավատում են ստորագրությանը և գիտեն դրա գինը։

Ծրագրի գրքույկի առաջին էջում գրված էր, որ երեկոն անցկացվում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Հյուսիսային Ամերիկայի Արևմտյան թեմի առաջնորդ Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանի հովանու ներքո։ Այդ տողը կարող էր մնալ արարողակարգ։ Սրահում այն դառնում էր հասցե։ Սուրբ Ղևոնդյանց մայր տաճարը թեմի կենտրոնական տաճարն է, Տերտերյանի նստավայրը։ Այդտեղ մոմի լույսի կողքին խոսվում է դպրոցի մասին։ Երգչախմբի ձայնի կողքին՝ լեզվի մասին։ Եկեղեցական օրացույցի կողքին այստեղ տեղ ունի բարերարի, ուսանողի, հանրային պաշտոնի և համայնքի կշռի մասին խոսակցությունը։ Տերտերյանի աշխատանքը վաղուց դուրս է եկել խորանի սահմաններից։ Նա պահում է այն, ինչ կարող է կորսվել անաղմուկ՝ հայերեն անունը երեխայի բերանում, դպրոցի դուռը, հիշողության կարգը, ավանդության շարունակությունը, համայնքի վստահությունը։ Նրա համար ավանդությունը փակված չէ ծեսի պատերի մեջ։ Այն նաև այն պահն է, երբ համայնքը չի ցրվում, մեկին ճանապարհ է տալիս, իր մարդուն հասցնում է այն սեղանին, որտեղ որոշում են ստորագրում։

Դոքմեջյանի անունը այդ երեկոյին հարմար էր հենց իր անհարմարությամբ։ Նրանով կարելի էր հպարտանալ։ Դա հեշտ էր։ Հայ ծնողների որդի, Կալիֆորնիայի նահանգապետ, ամերիկյան քաղաքականության մեջ բարձրագույն պաշտոնների հասած հայազգի գործիչներից մեկը։ Տերտերյանի ներկայությամբ հպարտությունը մենակ չէր մնում։ Դոքմեջյանը կշիռ ուներ։ Սակրամենտոյում։ Դատարաններում։ Բյուջեի սեղանին։ Կուսակցության ներսում։ Հակառակորդների համար։ Հայ համայնքի համար այդպիսի օրինակն ավելի խիստ է, քան պատին կախված լուսանկարը։ Լուսանկարը կարելի է լուսավորել և հանգիստ հեռանալ։ Օրինակը պահանջում է կազմակերպվել։

Երեկոն վարում էր Զ. Գրեգ Քահվաջյանը։ Նա տասը տարի աշխատել էր Դոքմեջյանի քարոզարշավներում, երդմնակալության հանձնախմբերում և նահանգապետական տարիների շուրջ։ Նրա դերը սրահում ավելի հին էր, քան հանդիսավարի աշխատանքը։ Նա միացնում էր հին մեքենայի մասերը։ Ով էր դուռ բացել։ Ով էր զանգել ընտրողին։ Ով էր գումար բերել։ Ով էր կանգնել անկյունում, երբ թեկնածուն խոսում էր։ Բարձր պաշտոնների պատմության մեջ այդ մարդիկ հաճախ չեն երևում։ Առանց նրանց թեկնածուն մնում է մենակ՝ լավ խոսքի և դատարկ օրացույցի հետ։

Այդ երեկո Արևմտյան թեմում ազդարարվեց նաև Ջորջ Դոքմեջյանի անվան կրթաթոշակային հիմնադրամի ստեղծումը։ Մարիա Մեհրանյանը ներկայացրեց հիմնադրամի նպատակը։ Այն պարզ էր գրված՝ օգնել Կալիֆորնիայի այն ուսանողներին, որոնք ընտրում են իրավունք, հանրային քաղաքականություն, համայնքային առաջնորդություն և քաղաքացիական մասնակցություն։ Գրքույկի վերջին էջում թվերը մեծ չէին՝ 5 000-ից 10 000 դոլար, խորհրդատվական ուղեկցում, առաջնորդության հմտությունների զարգացման հնարավորություն։ Այդ գումարով նահանգապետ չեն դառնում։ Այդ գումարով կարելի է պահել մեկ կիսամյակ։ Մեկ ուսումնական փորձաշրջան։ Մի քանի ամիս, երբ երիտասարդը չի թողնում հանրային ծառայության վատ վարձատրվող առաջին աստիճանը և չի գնում արագ փողի հետևից։ Մեծ պաշտոնի ճանապարհը հաճախ սկսվում է այսպիսի անհետաքրքիր վճարումներից։

Գրքույկում նվիրատուների անունները առանձին էջ էին զբաղեցնում։ Արշակ և Էլեոնոր Դիքրանյան հիմնադրամ, Դեյվիդ և Մարգարետ Մգրուբլյան, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամ, Քենեթ և Մերեդիթ Խաչիկյան, Ջեյմս և Քոնի Մելիքյան, Արման և Սյուզաննա Նարինյան, Չարլզ և Դեբորա Պուչիգյան, Գևորգ և Էլիզաբեթ Զորյան։ Հետո՝ մյուս անունները, ավելի փոքր խմբերով։ Հյուրընկալող հանձնախմբում կողք կողքի էին Տերտերյանն ու Քահվաջյանը, ակադեմիական և համայնքային գործիչներ, բարերարներ։ «Օրինակ» բառը շատ էր հնչում։ Այդ էջերն ավելի օգտակար էին, քան բառը։ Օրինակը անուն չէ։ Օրինակը ցանց է։ Ժամանակ է։ Փող է։ Կարգապահություն է։ Մեկ թեկնածուի կողքին տարիներով մնալու հոգնեցնող սովորություն է։

Սրահում մի պահ խոսքը կոպտացավ։ «Մերժել միջակությունը»։ «Ձգտել բարձր պաշտոնների»։ «Ինն թեկնածուի փոխարեն ունենալ մեկը»։ «Մեկին առաջ տանել»։ Այդ նախադասությունները շքեղ չէին։ Լավ էր, որ շքեղ չէին։ Հայկական հավաքները սիրում են փափուկ գովեստ։ Այստեղ խոսվեց խանգարելու մասին։ Իրար փակելու մասին։ Փոքր գործերի վրա կյանքը սպառելու մասին։ Դոքմեջյանի անունը թանգարանում պահելն ապահով է։ Նրա անունը քաղաքական ճանապարհ դարձնելը անհարմար է։ Քվեաթերթիկը չի հուզվում ընտանեկան հուշից։

Դոքմեջյանը ծնվեց 1928 թվականի հունիսի 6-ին Նյու Յորքի Մենանդսում։ Ծննդյան փաստաթղթերում նրա անունը գրված էր Քորկեն Ջորջ Դոքմեջյան կրտսեր։ Հայերեն հիշողության մեջ նա մնաց Գուրգեն։ Ամերիկյան քաղաքականության մեջ՝ Ջորջ։ Հայրը՝ Գուրգեն Ջորջ Դոքմեջյանը, Այնթապի կողմերից եկած գորգավաճառ էր։ Մայրը՝ Ալիս Գայրենը, կապված էր Կարինի՝ Էրզրումի հետ։ Ընտանիքում Հայոց ցեղասպանությունը հեռու պատմություն չէր։ Հոր քույրը սպանվել էր։ Քաղաքների անունները եկել էին տուն և մնացել այնտեղ։ Դոքմեջյանի մոտ այդ հիշողությունը բարձրաձայն ողբ չդարձավ։ Այն կարծրացավ կարճ բառերի մեջ՝ կրթություն, աշխատանք, կարգապահություն, պարտք։

1949-ին նա ավարտեց Սիենա քոլեջը՝ սոցիոլոգիայի աստիճանով։ 1952-ին ավարտեց Սուրբ Ջոնի համալսարանի իրավաբանական դպրոցը։ 1953-ից 1955 թվականներին ծառայեց ԱՄՆ բանակի իրավաբանական ծառայությունում, այդ թվում՝ Եվրոպայում։ 1955-ին տեղափոխվեց Կալիֆորնիա։ Քույրը՝ Աննա Աշջյանը, արդեն այնտեղ էր։ Լոնգ Բիչում նա հանդիպեց Գլորիա Սաթջյանին։ Գլորիան աշխատում էր բանկում։ Նրա ծնողներն էլ հայ ներգաղթյալներ էին։ Նրանք ամուսնացան 1957 թվականի փետրվարին։ Ծնվեցին Լեսլին, Ջորջը, Անդրեան։ Ընտանիքը պատմում էր մեղմ մարդու մասին։ Զուսպ։ Տանը՝ ուրիշ ձայնով։ «Երկաթե Դյուկ» մականունը տունը չէր տվել։ Դա քաղաքականության մականունն էր։

Լոնգ Բիչում նրա իրավաբանական գրասենյակը փոքր էր։ Ճանապարհը սկսվեց տեղական աշխատանքից։ 1962-ին նա ընտրվեց Կալիֆորնիայի նահանգային ժողովի անդամ՝ Լոնգ Բիչի շրջանից։ 1966-ին անցավ նահանգային Սենատ։ Այնտեղ նրա անունը կապվեց քրեական իրավունքի կոշտ գծի հետ։ «Զենք գործածիր՝ բանտ գնա» տրամաբանությունը վաղ նստեց նրա քաղաքական դեմքին։ Մահապատժի հարցը երկար մնաց նրա հետ։ 1972-ին Կալիֆորնիայի Գերագույն դատարանը մահապատիժը հակասահմանադրական ճանաչեց նահանգի սահմանադրության հիմքով։ Նոյեմբերին ընտրողները վերադարձրին դրա սահմանադրական հիմքը։ Դոքմեջյանը այդ պայքարի կենտրոնում էր։ Նա խոսում էր հանցագործության մասին և արագ հասնում զոհերի ընտանիքներին, դատավորներին, փողոցի անվտանգությանը, ընտրողի վախին։ Այդ լեզուն նրան տարավ գլխավոր դատախազի պաշտոն։ Հետո՝ նահանգապետարան։

1978-ին նա ընտրվեց Կալիֆորնիայի գլխավոր դատախազ։ Չորս տարի անց եկավ ընտրական գիշերը։ 1982 թվականի նոյեմբերի 2-ին Կալիֆորնիան նայում էր Թոմ Բրեդլիին։ Լոս Անջելեսի դեմոկրատ քաղաքապետը հարցումներում առաջ էր։ Գիշերվա կանխատեսումները շփոթեցրին շատերին։ Քվեների վերջնական հաշվարկը կտրեց աղմուկը։ Դոքմեջյանը ստացավ 3 881 014 ձայն։ Բրեդլին՝ 3 787 669։ Տարբերությունը 93 345 ձայն էր։ Մոտ 1,2 տոկոսային կետ։ Այդ բարակ գծով Կալիֆորնիան ստացավ իր առաջին հայազգի նահանգապետին։ Հանրապետականին, որը ութ տարի աշխատելու էր դեմոկրատական օրենսդիր մարմնի հետ՝ երբեմն համաձայնելով, հաճախ կտրելով, շատ անգամ արգելանք դնելով։

Այդ հաղթանակից առաջ նա անցել էր հանրապետականների ներքին պայքարով։ Մայք Քըրբը երիտասարդ էր, աղմկոտ, արդեն փոխնահանգապետ։ Հեռուստատեսության համար նա ավելի տեսանելի դեմք էր։ Դոքմեջյանը էկրանի համար չէր ստեղծված։ Շարժվում էր չափով։ Խոսում էր իրավաբանի նման։ Ուժը ուրիշ տեղ էր՝ Լոնգ Բիչի կապեր, քրեական արդարադատության կոշտ անուն, կուսակցական կարգապահություն, ընտրողին հասնող պարզ խոստում։ Նա նախ հաղթեց Քըրբին, հետո՝ Բրեդլիին։ Տնտեսական հոգնածություն կար։ Հանցավորության վախ կար։ Հարկերի նկատմամբ նյարդային վերաբերմունք կար։ Դոքմեջյանը այդ ամենը չզարդարեց։ Պահեց իր գիծը։ Երբեմն դա ձանձրալի համառություն էր թվում։ Քվեաթերթիկը ձանձրույթ չի չափում։

1983 թվականի հունվարի 3-ին նա Սակրամենտոյում երդվեց որպես նահանգապետ։ Ելույթը սկսեց հաշվեկշռից։ Նահանգը կանգնած էր մոտ 1,5 միլիարդ դոլարի պակասուրդի առաջ։ Կալիֆորնիան օրական մոտ 4 միլիոն դոլար ավելի էր ծախսում, քան հավաքում էր։ Պետությունը միլիարդավոր դոլարներ էր փոխառել ընթացիկ վճարումները կատարելու համար։ Այդ խոսքի մեջ հայ լինելը զարդ չէր։ Անձնական հատվածում նա հիշեց չորս մարդու, որոնք տարբեր ժամանակներում հեռացել էին Հայաստանից և եկել Ամերիկա։ Իր ծնողները։ Գլորիայի ծնողները։ Հետո նա վերադարձավ բյուջեին, հարկերին, աշխատանքին, փողոցների անվտանգությանը։ Ներգաղթյալի հաջողությունը նրա խոսքում հուզական զարդ չէր։ Դա հաշվեկշռի լեզվով ասված պարտք էր։

Առաջին ամիսները հանգիստ չտվեցին։ Վարչակազմը կտրում էր պայմանագրեր։ Սառեցնում էր աշխատանքի ընդունումները։ Սահմանափակում էր պաշտոնական ճանապարհորդությունները։ Բյուջեի լեզուն չոր էր։ Դրա տակ դպրոցական շրջաններ էին, համալսարանների վճարներ, հիվանդանոցներ, բանտերի նախագծեր, պետական աշխատողների սեղաններ։ Դոքմեջյանը սիրում էր թիվը փոքրացնել մինչև սուր ծայր՝ պակասուրդ, օրական ծախս, հարկերի բարձրացումից խուսափում, կրճատված գրասենյակային բյուջե։ Հակառակորդները այնտեղ տեսնում էին ծրագրերի սեղմում և վնաս։ Կողմնակիցները՝ կարգապահություն։ Սակրամենտոյում նրան արագ ճանաչեցին որպես դժվար բանակցող։ Ձայնը քիչ էր բարձրացնում։ Ստորագրության պայմանները հազվադեպ էր թուլացնում։

1985-ին նա արդեն խոսում էր վերականգնվող հաշվեկշռի մասին։ 1987-ին, երկրորդ երդմնակալության ժամանակ, կրթությունը անվանեց բյուջեի գլխավոր առաջնահերթություն։ Ցուցադրության կենսագրական պաստառները նրա տարիները սեղմում էին մի քանի թվի մեջ։ Մանկապարտեզից մինչև տասներկուերորդ դասարանների ֆինանսավորումը աճել էր 115 տոկոսով։ Բարձրագույն կրթության աջակցությունը՝ մոտ 90 տոկոսով։ Նույն տարիներին կային ուսանողական վճարների բարձրացումներ, համայնքային քոլեջի վճար մտցնելու առաջարկ, կրթության բարեփոխման կոշտ պահանջներ։ Դոքմեջյանի մոտ փողը հաճախ գալիս էր պայմանով։ Համակարգը պիտի ենթարկվեր կարգին։ Դասասենյակի դուռը և բյուջեի դուռը նա բացում էր նույն բառերով՝ կարգապահություն, հաշվետվություն, չափելի արդյունք։

Հանցագործության թեման նրա ամենակարծր ժառանգությունն է։ Նա խոստացել էր լինել Կալիֆորնիայի «թիվ մեկ հանցավորության դեմ պայքարողը»։ Տարիներ շարունակ կրկնվում էր նրա պարզ բացատրությունը՝ գլխավոր դատախազները դատավորներ չեն նշանակում, նահանգապետերը նշանակում են։ Նա գիտեր, թե իշխանությունը որտեղ է նստում։ Ութ տարվա ընթացքում նա նշանակեց մոտ հազար դատավոր։ 1986-ին Թոմ Բրեդլին նորից դուրս եկավ նրա դեմ։ Ընտրողները Դոքմեջյանին վերադարձրին պաշտոնին արդեն մեծ տարբերությամբ։ Նույն տարում Կալիֆորնիայի Գերագույն դատարանից հեռացվեց գլխավոր դատավոր Ռոուզ Բըրդը և ևս երկու դատավոր։ Կռվի առանցքում մահապատիժն էր։ Դոքմեջյանը բարձրացրեց Մալքոլմ Լուկասին, նշանակեց նոր դեմքեր, դատարանի կշիռը տարավ ավելի պահպանողական ուղղությամբ։

Բըրբենքի սրահում այդ դատական պատմությունը կենդանի անուն ուներ։ Մարվին Բաքսթերը, Դոքմեջյանի նախկին նշանակումների քարտուղարը, հետո Կալիֆորնիայի Գերագույն դատարանի դատավոր, խոսում էր ղեկավարի և ընկերոջ մասին։ Նրա կենսագրության մեջ էլ հայկական շերտ կար։ Բաքսթերի չորս տատն ու պապը ծնվել էին հայկական միջավայրում։ Ընտանիքի հին Բաղդասարյան ազգանունը Ֆրեզնոյի հակահայ մթնոլորտում դարձել էր Բաքսթեր։ Դոքմեջյանի նշանակումների ցանկում կար նաև Արմանդ Արաբյանը, հայազգի դատավոր, որին նա հասցրեց Կալիֆորնիայի Գերագույն դատարան։ Երբ երեկոյի մասնակիցներից մեկը հիշեցնում էր, որ Դոքմեջյանի օրոք հայերը բարձր պաշտոնների են հասել և դատավորներ են ունեցել, դրա տակ պարզ ընթացք էր աշխատում։ Ընտրովի պաշտոնը բացում է նշանակումների դուռը։ Նշանակումները տարիներով մնում են որոշումների տակ։

«Երկաթե Դյուկ» մականունը ամենածանր հնչում է բանտերի մոտ։ Դոքմեջյանի տարիներին Կալիֆորնիան սկսեց բանտերի մեծ ընդլայնում։ 1990-ին նա խոսում էր տասնյակ նոր բանտային հաստատությունների մասին։ Ցուցադրության պաստառները հիշեցնում էին 15 նոր պետական բանտ և հանցավորության 11 տոկոսով նվազում։ Նույն քարտեզի վրա կա ուրիշ թիվ։ Բանտարկյալների քանակը նրա կառավարման տարիներին կտրուկ աճեց։ Հետագա տասնամյակներում Կալիֆորնիայի բանտերը մտան գերբնակեցման և բժշկական խնամքի շուրջ դաշնային դատարանների երկար գործընթացների մեջ։ ԱՄՆ Գերագույն դատարանը հետո պահանջեց կրճատել բանտարկյալների թիվը։ Դոքմեջյանը այդ շղթայի միակ հեղինակը չէր։ Կալիֆորնիայի քրեական քաղաքականությունը մինչև նրա գալը արդեն խստանում էր, նրանից հետո էլ նույն գիծը շարունակվեց։ Նրա ութ տարիները այդ գծին տվեցին շինարարական ծավալ, դատական հետևողականություն և անուն։ Մականունը հիշատակի երեկոյի մեջ էլ անվնաս չի դառնում։ Այն պահում է զոհերի ընտանիքների ձայնը, ոստիկանների վստահությունը, դատախազների բառապաշարը, նոր բանտային մասնաշենքերը և այն մարդկանց լռությունը, որոնք տարիներ անց տեսան համակարգի չափն ու գինը։

Դոքմեջյանի հաջողության ցուցափեղկը կարելի է արագ հավաքել։ Երկու ժամկետ։ Հավասարակշռված բյուջեներ։ Կրթության ֆինանսավորման աճ։ Մոտ 2,7 միլիոն նոր աշխատատեղ, կենսագրական նյութերում հաճախ կլորացված՝ 2,8 միլիոն։ Գործարար միջավայրի բարելավման խոսք։ Պետական ծախսերի զսպում։ 1990-ին նա հայտարարում էր, որ գործազրկությունը 11 տոկոսից իջել է 5,3 տոկոսի, նահանգը պակասուրդից գնում է դեպի ավելցուկ։ Թվերը երկար են ապրում։ Վեճերը հնանում են, թվերը մնում են առաջին սյունակում։ Ավելի դժվար է այդ սյունակում դնել նրա՝ մեծ բեմից հրաժարվելը։ 1988-ին Ջորջ Բուշ ավագի քարոզարշավում Դոքմեջյանի անունը շրջանառվում էր փոխնախագահի հնարավոր թեկնածուների շարքում։ Հարավային Կորեայում առևտրային այցի ժամանակ նա նամակ ուղարկեց և խնդրեց իրեն հանել քննարկումից։ Կալիֆորնիան թողնելու դեպքում նահանգապետի աթոռն անցնելու էր դեմոկրատ փոխնահանգապետ Լեո Մաքքարթիին։ Դոքմեջյանը մնաց Սակրամենտոյում։ Վաշինգտոնի լույսերը գնացին ուրիշի վրա։ Նրա սեղանին շարունակեցին գալ Կալիֆորնիայի փաստաթղթերը։

1991-ի հունվարին Փիթ Ուիլսոնը մտավ նահանգապետի աշխատասենյակ, Դոքմեջյանը դուրս եկավ։ Մեծ վերադարձ չփորձեց։ Միացավ «Սիդլի և Օսթին» իրավաբանական ընկերության Լոս Անջելեսի գրասենյակին։ 2000-ին հեռացավ աշխատանքից՝ ընտանիքի հետ ավելի շատ ժամանակ անցկացնելու համար։ Ամերիկյան քաղաքականության մեջ այդպիսի լռությունը հազվադեպ է։ Ութ տարի ղեկավարել երկրի ամենամեծ նահանգներից մեկը, հրաժարվել փոխնախագահի հնարավորությունից, հետո չդառնալ մշտական հեռուստատեսային խոսող դեմք։ Լոնգ Բիչը նրան պահեց դատարանի շենքի անունով, քաղաքային արարողություններով, համալսարանական հիշատակումներով։ Նա մահացավ 2018 թվականի մայիսի 8-ին։ Պաշտոնական խոսքերը արագ գտան իրենց բառերը՝ ազնվություն, ծառայություն, հանրային անվտանգություն, կրթություն, հարկաբյուջետային կարգապահություն։ Ընտանեկան բառերը կարճ էին՝ Գլորիա, երեխաներ, հավատք, տուն։

Այդ կենսագրությունից հեշտ է անվտանգ փառաբանություն սարքել։ Բըրբենքի երեկոն ընտրեց ավելի գործնական շարժում։ Ցուցադրության բացումը կապվեց կրթաթոշակային հիմնադրամի մեկնարկի հետ։ Հին լուսանկարների կողքին դրվեց նոր ուսանողի ծախսը։ Պաշտոնական փաստաթղթերի կողքին՝ ճանապարհի առաջին գումարը։ Գլորիա Դոքմեջյանի խոսքը երեկոյի ամենահանգիստ կետն էր։ Նա շնորհակալություն հայտնեց ամուսնու հիշատակը պահելու համար և խոսեց նրա հավատքի, համեստության, ծառայության, ընտանիքի մասին։ Այդ պահին բյուջեն, դատարանը, բանտը, կուսակցական կռիվը հետ գնացին։ Սրահում մնաց մի կին, որը երկար տարիներ տեսել էր, թե ինչպես է պետական խստությունը տուն վերադառնում սովորական քայլերով։

Հետո խոսքը նորից եկավ երիտասարդներին։ Կոչը պարզ էր և անհարմար։ Հետաքրքրվեք քաղաքականությամբ։ Փոքր գործերի վրա մի սպառեք ձեր կյանքը։ Մի խանգարեք իրար։ Մեկ ուժեղ թեկնածու ունեցեք։ Նրան առաջ տարեք։ Տերտերյանի օրակարգում այդ կոչը գալիս է նույն տեղից, որտեղից լեզվի դասը, կիրակնօրյա պատարագը, համայնքային ճաշի երկար սեղանը։ Ավանդությունը երբեմն նյարդային կազմակերպչական աշխատանք է։ Գտնել մեկին։ Ճանապարհ տալ։ Չփոխարինել նրան ինն մանր հավակնությամբ։ Լոս Անջելեսի հայկական համայնքի համար այդ խոսքը մոտիկ տեղ է խփում։ Այստեղ կան եկեղեցիներ, դպրոցներ, մամուլ, իրավաբաններ, բարերարներ, քաղաքային պաշտոնյաներ, ընտրական փորձ։ Դոքմեջյանի աստիճանի ընտրովի գործադիր պաշտոն երկրորդ անգամ դեռ չկա։

Քաղաքականությունը սկսվում է ձանձրալի տեղերից։ Դպրոցական խորհուրդ։ Ուսումնական փորձաշրջան։ Շրջանային հանձնաժողով։ Դատական քարտուղարի աշխատանք։ Քաղաքային ընտրություն։ Դրամահավաքի սեղան։ Թեկնածու, որին իր մարդիկ ճանապարհի կեսին չեն թողնում։ Դոքմեջյանի անվան կրթաթոշակը այդ ձանձրույթի համար է։ Մինչև պաշտոնական լուսանկարը գալիս են թղթապանակներ, հեռախոսազանգեր, սխալ հասցեով ուղարկված նամակներ, ուշ երեկոյան դատարկ գրասենյակներ։ Այդտեղ է ստուգվում՝ համայնքի խոսքը կշի՞ռ ունի, թե՞ միայն ծափ։

Զորայան թանգարանի Դոքմեջյանի արխիվը հարմար ավարտ չունի։ Նա հայ էր և պետական իշխանության մեջ հայ լինելը շատ չէր ցուցադրում։ Նա հանրապետական էր և ղեկավարեց դեմոկրատական օրենսդիրի հետ։ Նա ավելացրեց կրթության փողը և կոշտ խոսեց վճարների մասին։ Նա խոստացավ անվտանգ փողոցներ և թողեց բանտային հսկայական ժառանգություն։ Նա նշանակեց դատավորներ, որոնց անունները երկար մնացին որոշումների տակ։ Նա խնայողության լեզվով մտավ իշխանություն և հեռացավ ավելցուկի պատմությամբ։ Այդ գծերը չեն դառնում մեկ մաքուր նկար։ Ցուցափեղկը դրա համար է լավ։ Ապակին փայլեցնում է առարկան։ Սառը եզրը մնում է սառը։

Երեկոյի վերջում մարդիկ դանդաղ են հեռանում նման սրահներից։ Լուսանկարները մնում են հեռախոսներում։ Ծաղիկները՝ սեղաններին։ Կարճ խոսքերը՝ տեսանյութերում։ Ամենախոսուն առարկան այն փոքր թղթակալն էր՝ նահանգապետական կնիքի պատկերով։ Սակրամենտոյում այդ նշանը ժամանակին նստել էր որոշման վրա։ Բըրբենքում պահում էր թուղթը, որտեղ գրված էին կրթաթոշակի չափը, ուղղությունները, նպատակը։ Դոքմեջյանի ամբողջ ճանապարհը սեղմվել էր այդ ծանր փոքրության մեջ՝ Գուրգեն անունով երեխա, Նյու Յորքի ներգաղթային տուն, Լոնգ Բիչի իրավաբանական գրասենյակ, Թոմ Բրեդլիի դեմ 93 345 ձայն, Ռոուզ Բըրդի դատական պատերազմ, մոտ հազար դատավոր, նոր բանտեր, կրթության գումարներ, Գլորիայի հանգիստ ձայնը։ Վերջում մնում էր մի թուղթ։ Դրա վրա դեռ ուսանողի անուն չկար։