Լևոն Կիրակոսյանի կյանքը. ինչպես խորհրդային գրաքննիչը սկսեց ուսանողներին սովորեցրել գրել երկրի քաղաքացու համար

13 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

2009 թվականի հունվարի 15-ին Լևոն Կիրակոսյանը Երևանի մամուլի ակումբում քննարկում էր առաջիկա ծրագրերը։ Հաջորդ օրը հանկարծամահ եղավ։ Ութսուն տարեկան էր։

«Գոլոս Արմենիի» խմբագրությունում մնացել էր նրա հարցազրույցը՝ վերցված 2008-ի դեկտեմբերի վերջին, ութսունամյակի օրերին։ Հարցազրուցավարը հենց սկզբում նրան «նախկին լրագրող» էր անվանել։ Կիրակոսյանը ընդհատել էր․ «Լրագրողը նախկին չի լինում»։ Զրույցը տպվեց փետրվարի 12-ին։ Վերջում խմբագրության շնորհավորանքն էր։ Այդ պահին այն արդեն հասցեատեր չուներ։

Կիրակոսյանը ծնվել էր 1928 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, Երևանում։ Պատերազմի տարիներին դեռ պատանի էր։ Սովորեց Երևանի հրետանային դպրոցում, ապա՝ Թբիլիսիի հրետանային ուսումնարանում։ Խորհրդային բանակում ծառայեց մինչև 1950 թվականը։ Զորացրվելուց հետո վերադարձավ Երևան և արտահաստիքային աշխատանքի անցավ հանրապետական ռադիոյի վերջին լուրերի խմբագրությունում։ Նույն տարիներին էքստեռն կարգով ավարտեց Երևանի ռուսական մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։ Նրա առաջին ռադիոնյութը Երևանի նոր հիպոդրոմի շինարարության մասին էր։ Տասնամյակներ անց մեկ փաստ հիշում էր առանց տատանվելու․ հանրապետությունում այդ շինարարության մասին առաջինը հայտնել էր ինքը։

1952-ին աշխատանքի անցավ երիտասարդական «Ստալինեց» թերթում։ Շուտով թերթը վերանվանվեց «Կոմսոմոլեց»։ Երկու տարի անց Կիրակոսյանը դարձավ պատասխանատու քարտուղար։ Հայաստանի կոմերիտմիության Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գեորգի Տեր-Ղազարյանցը նշանակման օրը կատակով զգուշացրել էր․ խմբագիրը խմբագիր է, պատասխանատու քարտուղարը թերթում ամեն ինչի համար է պատասխան տալիս։ Համարի ամբողջ ծանրությունն անցնում էր նրա սեղանով՝ նյութերի հերթականությունը, վերնագրերը, ժամկետը, տպարան գնացող վերջին տարբերակը։

1956-ին խմբագրությունը նրան ուղարկեց Վլադիվոստոկ մեկնող հայ շինարարների մեծ խմբի հետ։ Ճանապարհը գրեթե կես ամիս տևեց։ Սկզբում «Կոմսոմոլեցը» տպեց նրա ճանապարհային նամակները։ Հետո Վլադիվոստոկից եկան ակնարկները այն մարդկանց մասին, որոնք Հեռավոր Արևելքում արդեն մեկ տարի էին աշխատում։

1960 թվականի դեկտեմբերին Կիրակոսյանը տեղափոխվեց «Կոմունիստ»՝ հանրապետության ռուսալեզու պաշտոնաթերթ։ Խմբագրությունը Երևանի քաղաքային խորհրդի շենքի հարևանությամբ էր՝ մամուլի խմբագրություններով լի շենքի երկրորդ հարկում։ Մինչև 1969 թվականը նա վարեց գրականության և արվեստի բաժինը, հետո դարձավ խմբագրի տեղակալ։ Ամեն օր տեղական նյութերի կողքին պետք էր տեղ թողնել Մոսկվայից եկած պարտադիր հրապարակումների համար։ Հանրապետական թերթերը «Պրավդայի» ու «Իզվեստիայի» նյութերը վերատպում էին հաջորդ օրը։ Գրքերի, ներկայացումների ու գրողների մասին նյութերը նույն համարում հայտնվում էին վերևից իջած տեքստերի կողքին։ Կիրակոսյանը այդ խմբագրությունում աշխատեց քսան տարի։

Խմբագրական աշխատանքին զուգահեռ զբաղվում էր գրականությամբ։ 1968-ին Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում պաշտպանեց Ավետիք Իսահակյանի հրապարակախոսությանը նվիրված թեկնածուական ատենախոսությունը։ Արխիվային քարտում մնացել են թեման, մասնագիտության համարը, քսանչորս էջանոց սեղմագիրը և Երևանի պետական համալսարանի անունը՝ որպես առաջատար կազմակերպություն։

1972-ին լույս տեսավ «Բանաստեղծը, իրադարձությունները և ճակատագրերը» գիրքը։ 1975-ին՝ պատերազմական արձակի մասին «Մարդը և սխրանքը»։ Հետո հրատարակվեցին ժամանակակից հայկական արձակի հերոսին ու անձի հայեցակարգին նվիրված ուսումնասիրությունները։ 1982-ին Կիրակոսյանը պաշտպանեց դոկտորական ատենախոսությունը։ Լույս տեսան «Ժամանակի գծերը» ժողովածուն և Վահան Տերյանի հրապարակախոսությանը նվիրված «Բեկման պահին» գիրքը։ 1988-ին Մոսկվայում հրատարակված «Բանակը և գրականությունը» ժողովածուում նրա «Պատերազմը, որը միշտ քեզ հետ է» ուսումնասիրությունը տպվեց Յուրի Բոնդարևի, Օլես Գոնչարի, Իվան Ստադնյուկի և Դմիտրի Վոլկոգոնովի նյութերի կողքին։

1980-ին նրան տեղափոխեցին Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմ։ Պաշտոնի անունը երկար էր՝ պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, մամուլի և զանգվածային լրատվության միջոցների գծով։ Նրա պատասխանատվության տակ էին հանրապետության թերթերը, ռադիոն, հեռուստատեսությունը, հրատարակչությունները, տպարանները, Մամուլի հարցերի կոմիտեն և հեղինակային իրավունքի գործակալությունը։ Այդ նույն ցուցակում էին գրաքննությունն ու Գլավլիտը։

Վերջին հարցազրույցում այդ երկու բառերն էլ հնչեցին՝ գրաքննություն, Գլավլիտ։ Մի քանի հարց անց Կիրակոսյանն ասաց՝ լավ լրագրողը հավատարիմ է երկրի քաղաքացիներին։ Հաջորդ հարցին անցան։ Բացատրություն չեղավ։

1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ից հետո նա հաճախ ճանապարհին էր՝ դեպի երկրաշարժի գոտի։ Առաջին ամիսներին «Արմենպրեսի» և հեռուստատեսության աշխատակիցների, խորհրդային ու արտասահմանյան թղթակիցների խմբերի հետ տասնյակ անգամ գնաց աղետի վայրեր։ Իր գործը ձևակերպում էր պաշտոնական լեզվով՝ ապահովել աղետի ծավալի և վերականգնման ընթացքի լայն ու օբյեկտիվ լուսաբանումը միութենական և արտասահմանյան մամուլում։ Կենտկոմում նրա վերջին տարիներին սկսվեց նաև Ղարաբաղյան հակամարտությունը։ Վերջին հարցազրույցում երկրաշարժի գոտի կատարած ուղևորությունների մասին երկար չխոսեց։ Ասաց միայն՝ տասնյակ։

1991-ին Կիրակոսյանը դուրս եկավ Կենտկոմից։ Վաթսուներկու տարեկան էր։ Սկսեց դասավանդել Երևանի պետական համալսարանում և դարձավ մոսկովյան «Վեկ» մեծադիր թերթի Հայաստանի սեփական թղթակիցը։ Առաջին նյութը վերնագրեց «Ճեղք շրջափակման մեջ»։ Գնաց Սադախլո–Բագրատաշեն շուկա՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի սահմանների հանգույցում ձևավորված առևտրային տարածք։ Հայաստանի քաղաքներից ու շրջաններից այնտեղ ամեն օր հարյուրավոր մարդիկ էին հասնում՝ մեծածախ կամ մանրածախ ապրանքի հետևից։ Անկախության շրջանի նրա առաջին թղթակցությունը գրվել էր բեռների, գների ու երկար ճանապարհի մասին։

Մինչև 1996 թվականը նա «Վեկին» նյութ էր ուղարկում գրեթե ամեն շաբաթ։ Սննդի պակաս։ Էլեկտրականության անջատումներ։ Մութ բնակարաններ։ Բանկային խարդախություններ։ Արտագաղթ։ Ժողովրդագրական ճգնաժամ։

1994-ի հոկտեմբերին Կիրակոսյանը հարցազրույց վերցրեց փոխնախագահ Գագիկ Հարությունյանից «Քրիստոնյա Հայաստան–1700» պետական ծրագրի մասին։ Տարեդարձին դեռ յոթ տարի կար։ Նույն շաբաթաթերթում տեղ էին գտնում սահմանային շուկան ու պետական հանձնաժողովի աշխատասենյակը։ Կյանքի վերջին զրույցում նա հիշեց նաև 1994-ի վերջին փակված ընդդիմադիր պարբերականները և «Գոլոս Արմենիի» դեմ դատական գործը։ Մամուլի ազատության մասին խոսելիս թվարկեց փակված խմբագրությունները, դատական գործը և այն գործընկերներին, որոնք հրապարակավ պաշտպանել էին թերթը։

Լսարանում Կիրակոսյանը հաճոյախոսություններ չէր անում։ Ասում էր՝ լրագրության ֆակուլտետի դժվարությունը սկսվում է ընդունելությունից։ Այդ մասնագիտությունն ընտրող երիտասարդներից շատերը բավարար կարողություն չունեն այդ աշխատանքի համար։ Նրա չափանիշը ձևական հաշվետվության մեջ չէր տեղավորվում։ Ուսանողի նյութը պետք է հասներ թերթի էջ, ռադիոյի կամ հեռուստատեսության եթեր։ Վատ նյութը համալսարանական գնահատականով չէր փրկվում։

1991-ից նա դասավանդեց Երևանի պետական համալսարանում։ 1999-ից՝ Ռուս-հայկական համալսարանի լրագրության ֆակուլտետում, որի հիմնադիրներից էր։ Հետագայում դարձավ համալսարանի առաջին պատվավոր պրոֆեսորը։ Դասավանդեց մինչև կյանքի վերջին օրերը։

Լրագրողի համար Կիրակոսյանը երեք հատկություն էր առանձնացնում։ Բարություն։ Անմիջականություն։ Զարմանալու ունակություն։ Այդ մասին խոսելիս հիշում էր սիրելի թոռանը՝ Լևոնին։ Տղան Հերակլեսի սխրանքների մասին պատմություն էր խնդրել։ Պապը վերցրել էր «Աշխարհի ժողովուրդների առասպելները» հաստ հատորը և բացել այն էջը, որտեղ անտիկ մերկ քանդակի լուսանկարն էր։ Երեխան հարցրել էր՝ ինչո՞ւ Հերակլեսը ներքնազգեստ չունի։ Կիրակոսյանը մի պահ մտածել էր ու պատասխանել․ «Պատռվել է սխրանքների ժամանակ»։

Հետո այդ հարցն էր հիշում, երբ խոսում էր լրագրությունից։ Երեխան նկատել էր մանրուքը։ Մեծահասակը նույն էջին նայել էր ու չէր կանգնել դրա վրա։

Մահվանից հետո ընտանիքը և Ռուս-հայկական համալսարանի հրատարակչությունն ավարտեցին նրա ձեռագիրը։ 2009-ին լույս տեսավ 354 էջանոց «Լրագրության բանաձևերը, կամ լրագրություն բոլորի համար» ուսումնական ձեռնարկը։ Այն միավորում էր Կիրակոսյանի երեք դասընթացները՝ լրագրության հիմունքներ, լրագրողի ստեղծագործական աշխատանքի հիմունքներ, զանգվածային լրատվության հետազոտության մեթոդաբանություն։

Գլուխների վերնագրերը գործնական էին՝ հայկական մամուլը փոփոխվող աշխարհում, թերթի համարի ծնունդը, մտահղացումից մինչև իրականացում, տեղեկատվական ու վերլուծական ժանրեր, հրապարակախոսության կոորդինատներ, մամուլի ճշմարտությունն ու ազատությունը։ Բաժինների վերջում կային ինքնաստուգման հարցեր, ստուգողական աշխատանքներ և առաջադրանքներ։ Հեղինակը չհասցրեց գիրքը ձեռքը վերցնել։

2025 թվականի հունիսի 25-ին հաստատված Ռուս-հայկական համալսարանի «Լրագրության տեսության հիմունքներ և մասնագիտության ներածություն» ծրագրում Կիրակոսյանի գիրքը դեռ առաջարկվող գրականության ցանկում էր։ Գիրքը նշված էր անցումային շրջանի մամուլի, լրագրության գործառույթների, լրագրողի սոցիալական դիրքի, մամուլի ազատության, իրավունքի և էթիկայի թեմաների առաջարկվող գրականության մեջ։

2009-ի փետրվարի 12-ի համարում նրա վերջին հարցազրույցն ավարտվում էր ուսանողներին ուղղված մի նախադասությամբ․ «Ճշմարտացի նկարագրեք տեսածը և ճշգրիտ արտահայտեք զգացածը»։ Հաջորդ տողում «Գոլոս Արմենիի» խմբագրությունը շնորհավորում էր նրան ութսունամյակի առթիվ։