Վարդուհի Վարդանյանի 50 ամյակին հիշում ենք նրան՝ ինչպես կար

13 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

2026-ի ամռանը Երևանի միասնական տոմսային համակարգում նոր էջ բացվեց։ Վերևում՝ «Վարդուհի Վարդանյան»։ Հոկտեմբերի 7, ժամը 19:30, «Ադանա» համալիրի փակ համերգասրահ։ Տոմսերը՝ 10 000-ից 35 000 դրամ։ Ծրագրի անունը՝ «Բարձրաձայն կարոտ»։

2026-ի հունիսի 27-ին Վարդուհին հիսուն տարեկան կդառնար։ Հոկտեմբերին նրա մահվանից քսան տարի էր լրանալու։ Տոմսային էջը խոսում էր ապագայով. կհնչեն նրա երգերը, բեմ կբարձրանան ընկերներն ու նոր սերնդի կատարողները, հին գործերը նորից կմշակվեն։ Վերևում նրա անունն էր։ Ներքևում՝ «Պատվիրել տոմս» կոճակը։

Քսան տարի առաջ այդ անունը հայտնվել էր ուրիշ կարճ տեքստում։ 2006 թվականի հոկտեմբերի 16-ի կեսօրին ոստիկանությունը հաղորդեց նախորդ օրվա դեպքը։ Ժամը մոտ 14:30-ին Սևան–Մարտունի–Գետափ ճանապարհի 17-րդ կիլոմետրում BMW-520-ը դուրս էր եկել երթևեկելի մասից և շրջվել։ Ղեկին Վարդուհի Վարդանյանն էր։ Նա մահացել էր տեղում։ Եղիշե Վերդյանն ու Արման Խաչատրյանը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել էին հիվանդանոց։ Սկսվել էր նախաքննություն։ Եղանակի մասին՝ ոչ մի բառ։

Տարիներ անց Արման Խաչատրյանը՝ Արմուշը, պատմեց այդ առավոտը։ Վարդուհին իրեն կանչել էր մեքենան վարելու։ Նա սիրում էր երկար քնել, առավոտյան դժվար էր արթնանում։ Արմուշը շուտ էր հասել։ Եղիշեն էլ այնտեղ էր։ Վարդուհին արդեն արթուն էր, պատրաստ։ Տնից իջավ և ասաց, որ Մարտունի գնալիս ինքը կվարի, վերադարձին ղեկը կտա Արմուշին։

Այդպես էլ գնացին։

Համերգի վերջում Վարդուհին դիմեց դահլիճին. «Ես բոլորիդ շատ եմ սիրում»։ Դրսում թեթև անձրև էր։ Արմուշը նստել էր ղեկին և սպասում էր։ Վարդուհին մոտեցավ ու ասաց, որ ինքն է ուզում վարել։ Արմուշը տեղափոխվեց հետևի նստատեղ։ Ճանապարհին քնեց։

Նրա հիշողության մեջ մի քանի կադր է մնացել։ Անձրևից փոշին դարձել էր կպչուն մանր գնդիկներ։ Հետո՝ Վարդուհու ճիչը։ Նա արթնացել էր մեքենայի շրջվելու զգացումից։ Եղիշեն ավելի ուշ հիշել էր ճանապարհի փոքր բարձրությունը, դրա հետևում կորչող տեսադաշտը և ձախ տանող չնշված շրջադարձը։ Արմուշը երեք ամիս պառկեց։ Վարդուհու մահվան մասին նրան ասացին հիվանդանոցում՝ երրորդ կամ չորրորդ օրը։

Առաջին հաղորդագրության մեջ մնացին մեքենան, ժամը, կիլոմետրը, զոհն ու վիրավորները։ Հետո պատմության մեջ հայտնվեցին մառախուղը, ուժեղ անձրևը, չնկատված շրջադարձը, կանխազգացման պատմությունները։ Արմուշի պատմածը հետ բերեց առավոտյան պայմանավորվածությունը, ղեկի շուրջ կարճ խոսակցությունը և հետևի նստատեղին քնած մարդուն, որն արթնացավ ճիչից։

Մարտունու համերգից մի տեսագրություն է պահպանվել։ Այն շրջանառվում է «Լե-լե» անունով։ Պատկերը հին է, ձայնը՝ սեղմված, լույսը՝ սովորական գավառական բեմի լույս։ Տեսագրության տակ մի մարդ տարիներ անց գրել էր, որ այդ օրը առաջին կուրսեցի էր և կանգնած էր բեմի մոտ։ Հաջորդ օրը լսել էր վթարի մասին։ Համերգը նրա հիշողության մեջ վերջին դարձավ միայն հաջորդ առավոտ։

Վարդուհու առաջին բեմը շատ ավելի փոքր էր։ Նա ծնվել էր 1976 թվականի հունիսի 27-ին Երևանում՝ երեք աղջիկ ունեցող ընտանիքում։ Կլոր թշերի համար տանը նրան Թութուշ էին ասում։ Հայրը՝ Ռուբեն Վարդանյանը, երիտասարդ տարիներին սաքսոֆոն էր նվագել, ջազ էր սիրում, տանը ձայնապնակներ էր պահում։ Նրա պատմելով՝ աղջիկը երեք տարեկանում արդեն երգում էր, երբ խոսքը դեռ լրիվ չէր բացվել։ Տուն բերված շանն էլ ձայնային ինտոնացիայով «երգել» էր սովորեցնում։ Երգերի բառերը գրում էր 96-թերթանոց տետրում։ Ձեռքին ընկած ամեն բան կարող էր բարձրախոս դառնալ։

1983-ին Պուշկինի անվան թիվ 8 դպրոցում երգի խմբակ բացվեց։ Շուտով այն կապվեց Աշոտ Բզնունու ջազ-փոփ խմբի հետ։ 1986-ին Վարդուհին գնաց Նաիրա Գյուրջինյանի ղեկավարած վոկալ խումբ, հետո սովորեց Սպենդիարյանի անվան երաժշտական դպրոցի դաշնամուրային բաժնում։ Տանը շարունակում էին պտտվել հոր ջազային ձայնապնակները։ Հեռու մի երազ ուներ՝ զուգերգ Ուիթնի Հյուսթոնի հետ։

«Թիկնապահը» ֆիլմի երգերից մեկի ձայնագրությունը Հայաստանում դժվար էր գտնել։ Ծանոթներից մեկը բերեց Ամերիկայից։ Վարդուհին այդ երգով մասնակցեց «Ասուպ» մրցույթին։ Արթուր Գրիգորյանը լսեց նրան և հրավիրեց Երգի պետական թատրոն։

Դպրոցում նա գերազանցիկի կոկիկ կերպար չուներ։ Մայրը՝ Աննան, նույն դպրոցի փոխտնօրենն էր։ Մի օր հայերենի ուսուցչուհին դժգոհել էր Վարդուհու բացակայություններից և զգուշացրել, որ քննությանը կարող է խնդիր ունենալ։ Քննությունից հետո աղջիկը բացել էր տան դուռն ու ասել. «Դե գնացե՛ք, ձեր ինադու 5 եմ ստացել»։

Հայրը մեկ ուրիշ փոքր պատմություն էր պահել։ Երբ երեք դուստրերից մեկին պիտի իր հետ տաներ, ավագը պահանջում էր գնալ, որովհետև ավագն էր, կրտսերը՝ որովհետև կրտսերն էր։ Վարդուհու փաստարկը մեկ նախադասություն էր. ինքը պիտի գնար, որովհետև հորն էր նման։ Ընկերների պատմությունների մեջ մնացել են նրա մշտական ուշացումներն ու շախմատի խաղերը։

Ռուբեն Վարդանյանը երիտասարդ տարիներին նվագել էր և գիտեր՝ բեմը կայուն աշխատանք չի խոստանում։ Աղջկա համար երկրորդ մասնագիտություն էր ուզում։ 1993-ին Վարդուհին ընդունվեց Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանի անգլերենի և քաղաքագիտության բաժին։ Ավարտեց։ 1999-ից երկու տարի անգլերեն դասավանդեց իր նախկին դպրոցում։

Երգը այդ ընթացքում իր տեղում էր։ 1994-ին նա ընդունվել էր Երգի պետական թատրոն, հաջորդ տարվանից արդեն աշխատում էր այնտեղ։ 2003-ին ավարտեց Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիան։ 2004-ին դադարեց թատրոնի բեմական աշխատանքը և սկսեց դասավանդել կից ստուդիայում։ Ծնողների ուզած ապահով ճանապարհն անցավ։ Երգից չհեռացավ։

Սվերդլովսկից հետո քաղաքների շարքը երկարեց։ 1994-ին «Ասուպ»-ից վերադարձավ Գրան պրիով։ 1996-ին «Յալթա–Մոսկվա տրանզիտ»-ում ստացավ հատուկ մրցանակ լավագույն կատարման համար։ 1999-ին ճանաչվեց Հայաստանի տարվա երգչուհի։ 2000-ին Բուլղարիայի «Դիսքավերի» մրցույթում ստացավ լավագույն երգչի Գրան պրի, Մակեդոնիայում՝ ևս մեկ գլխավոր մրցանակ։ Նույն տարվա Վիտեբսկի «Սլավյանսկի բազարում» նրա անունը երկրորդ մրցանակի դիմաց էր։ 2001-ին Յալթայի «Բարեկամների ծով» մրցույթից էլ վերադարձավ երկրորդ մրցանակով։ Փաստաթղթերում ամեն ինչ կարճ էր՝ երկիր, կատարող, միավոր, տեղ։

Հայրը սպասում էր, որ նա ջազ կերգի։ Վարդուհին բարդ նյութ էր վերցնում, տեխնիկապես մաքուր էր աշխատում։ Ռուբեն Վարդանյանը երկու տարի երկրից բացակայել էր։ Աղջիկը նրան սկավառակ ուղարկեց։ Հայրը բացեց ու հայկական երգեր լսեց։ Որոշումն արդեն ընդունված էր։

Այդ շրջանի ձայնագրություններում կողք կողքի հայտնվեցին «Հայաստան աշխարհը», «Կինտոների պարը», «Ուր են կորել»-ը, «Վերադարձը», «Արի, իմ սեր»-ը և «Խառնաշփոթը»։ Վերջին երգի երաժշտությունը գրել էր Արթուր Գրիգորյանը, խոսքերը՝ Սրբուհի Ստամբոլցյանը։ 2003-ին «Խառնաշփոթ» անունով լույս տեսավ Վարդուհու կենդանության օրոք թողարկված ալբոմը։

1997-ին նա ամուսնացավ Արամ Ավոյանի հետ։ Մեկ տարի անց ծնվեց որդին։ Արամը դժվար էր արտասանում «ռ» հնչյունը և խնդրել էր անուն ընտրել առանց այդ տառի։ Վարդուհին տղային անվանեց Ռուբեն՝ հոր անունով։ Արամը գնացել էր աներոջ տուն ու պատմել խնդրանքի ավարտը. հիմա ստիպված էր ամեն օր արտասանել հենց այն տառը, որից ուզում էր խուսափել։

Պատերազմի տարիներից մեկ ուրիշ դրվագ էր մնացել։ Համերգային երկու ավտոբուս պիտի մեկնեին Ղարաբաղ։ Ընտանիքը դեմ էր։ Որոշել էին, որ Վարդուհին չի գնա։ Նա լաց եղավ, պնդեց, տատը կանգնեց նրա կողմը։ Առավոտյան հայրը տարավ Կինոյի տան մոտ և նստեցրեց ավտոբուս։ Արամը Մոսկվայում էր։ Ռուբեն Վարդանյանի պատմելով՝ լուրը լսելուց երկուուկես ժամ անց նա արդեն իրենց տանն էր, հետո ուղղաթիռով գնաց Վարդուհու հետևից։ Ընտանիքի հիշողության մեջ դրվագն ավարտվում է ավտոբուսի մեկնարկով։

2006-ի հոկտեմբերից հետո փակ պահոցներից երգեր սկսեցին դուրս գալ։ Նույն տարում ստեղծվեց Վարդուհի Վարդանյանի անունը կրող հիմնադրամը։ Ընկերները համերգներ կազմակերպեցին, երգեր նվիրեցին, հին ձայնագրություններ հավաքեցին։

2011 թվականի սեպտեմբերին Երգի պետական թատրոնում ներկայացվեց «Իմն ես» հետմահու ալբոմը՝ տասնհինգ չհրապարակված ձայնագրությամբ։ Սկավառակները մակագրում էր Ռուբենը։ Տասներեք տարեկան էր։ Դահլիճը նույնն էր, որտեղ մայրը երիտասարդ երգչուհի էր դարձել, աշխատել էր, հետո դասավանդել։

2016 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Հանրային հեռուստատեսությամբ եթեր գնաց Վարդուհուն նվիրված «Բենեֆիսը»։ Տարիներ շարունակ հունիսի 27-ին ու հոկտեմբերի 15-ին ընկերների էջերում վերադարձան նույն դեմքերը, նույն լուսանկարները՝ Սիրուշո, Անդրե, Արմուշ, Ալլա Լևոնյան, Քրիստինե Պեպելյան, Սյուզան Մարգարյան։ Սիրուշոյի «Մեզ ոչինչ չի բաժանի» երգը մնաց այդ ընկերության ձայնագրություններից մեկը։ Թվային հարթակները հետո նրա երգերը նորից դասավորեցին ալբոմների, հավաքածուների ու վերաթողարկումների մեջ։ Կատալոգը մեծանում էր առանց երգչուհու։

Ռուբենը ընտրեց ճարտարապետությունն ու դիզայնը։ Երբեմն իր համար դաշնամուր նվագեց, հրապարակային երգչի ճանապարհ չգնաց։ 2021-ի հունվարին ամուսնացավ Մերի Ղազարյանի հետ։ Կնքահայրն ու կնքամայրը Լևոն Քոչարյանն ու Սիրուշոն էին։ 2022-ի հունիսին ծնվեց նրանց դուստրը։ Անունը դրեցին Վարդուհի։ 2026-ի հունիսի 3-ին փոքրիկ Վարդուհին դարձավ չորս տարեկան։

2006-ին Ռուբենը ութ տարեկան էր։ Հիմա ընտանեկան լուսանկարներում նրա կողքին մի աղջիկ կա, որի անունը նույնն է, ինչ 2026-ի տոմսային էջի վերևում։

Հոկտեմբերի 7-ին, ժամը 19:30-ին, «Ադանա» համալիրի փակ դահլիճում լույսերը կվառվեն։ Վարդուհու ընկերներն ու իրենից հետո եկած երգիչները կկատարեն նրա երգերը նոր գործիքավորմամբ։ Տոմսային էջի վերևում գրված է «Վարդուհի Վարդանյան»։ Ստորև սովորական կոճակ է՝ «Պատվիրել տոմս»։

Մարտունու հին տեսագրության վերջում երգը կտրվում է։ Ծափը մնում է կես ճանապարհին։ Տեսախցիկը մի պահ դեռ նայում է դատարկվող բեմին։