Ալիևն արդեն մտովի փակում է Մեծամորի ատոմակայանը և Հայաստանին Ջաբրայիլից էլեկտրաէներգիա տալիս՝ դեպի Նախիջևան Մեղրիով տարանցման դիմաց

13 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

Օգոստոսի 11-ին Նախիջևանում մարտական դրոշներ էին հանձնում նորաստեղծ կոմանդոսական զորամասերին։ Տեսախցիկը պահում էր համազգեստները, հրամանատարների ուղիղ շարքը, դրոշները։ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց, որ Ադրբեջանի զինված ուժերը «վճռական խոսք ունեն տարածաշրջանում»։

Հետո նա գնաց արդյունաբերական պարկ։ Այնտեղ դրվեց 300 մեգավատանոց ջերմաէլեկտրակայանի հիմքի քարը։ Նախիջևանի գործող ամբողջ արտադրական հզորությունը մոտ 200 մեգավատ է և արդեն գերազանցում է տեղական պահանջարկը։ Նոր կայանը այդ ամբողջ թվից մեկուկես անգամ մեծ է։ Օրվա ընթացքում Ալիևը այցելեց նաև կառուցվող երկու արևային կայանները՝ միասին 50 մեգավատ, և վերականգնվող երկաթուղին։

Հարցազրույցը եղավ վերջում։ Բանակի, նոր կայանի, երկաթուղու ու արտահանման մասին արդեն ասված էր։ Հենց այդտեղ հայտնվեց Հայաստանի համար նախատեսված էլեկտրաէներգիան։

Ալիևն ասաց՝ Ադրբեջանի հիմնական մասից Հայաստանի տարածքով դեպի Նախիջևան էլեկտրահաղորդման գծի նախագիծը պատրաստ է։ Ջաբրայիլում կառուցված է մեծ փոխակերպիչ ենթակայան։ Ներքին սպառման համար չէ։ Այն պիտի մեծ ծավալի հոսանք փոխանցի Բաքվի անվանած «Զանգեզուրի էներգետիկ միջանցքով»։

Հետո ասաց այն, ինչ Երևանը հաջորդ օրը դեռ չէր բացատրել։ Ադրբեջանցի մասնագետները Հայաստանում վերլուծություն են արել և արդեն որոշել էլեկտրահաղորդման հենասյուների ճշգրիտ տեղերը։

Անուններ չտվեց։ Ամսաթվեր էլ չտվեց։ Ո՞վ էր նրանց հրավիրել, ո՞ր պետական մարմինն էր ուղեկցել, ինչ ընթացակարգով էին մտել և ում ձեռքին էր քարտեզը՝ այդ մասին ոչինչ չասաց։

Օգոստոսի 12-ին այդ մեկ նախադասությունը հասավ Ազգային ժողովի միջանցքներ։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Արման Եղոյանն ասաց, որ հաղորդակցությունների բացման ժամանակ մասնագետների համատեղ աշխատանքը բնական է, տեղանքը պետք է ուսումնասիրվի։ Այցի կազմ կամ արձանագրություն նա չներկայացրեց։

«Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Նարեկ Կարապետյանն ասաց, որ իրենց տեղեկություններով ադրբեջանցի մասնագետները վերջին երկու ամսվա ընթացքում եղել են Մեղրիի տարբեր հատվածներում։ Այդ մասին, նրա խոսքով, իմացել էին մասնավոր կապերով։ Պետական մարմիններից տեղեկություն չէին ստացել։

Կառավարության ամբողջական պատասխանը դեռ չկար։ Բաքուն արդեն ասել էր՝ սյուների տեղերն ընտրված են։ Երևանը դեռ չէր պատմել՝ ովքեր են ընտրել։

Ալիևը հետո անցավ Մեծամորին։ ՀԱԷԿ-ը անվանեց Հայաստանի էներգիայի հիմնական աղբյուր։ Ասաց՝ կայանը հայկական վերահսկողության տակ չէ, հնացած է և վտանգ է ամբողջ տարածաշրջանի համար։

Կայանի կյանքը, ասաց նա, անվերջ երկարացնել հնարավոր չէ։ Այն փակվելու է։ Հայաստանը, Ալիևի խոսքով, ամբողջությամբ ընկնելու է էներգետիկ ճգնաժամի մեջ, իսկ ադրբեջանական գիծը կարող է պահել հայկական համակարգը։ Բաքվի հատվածի աշխատանքը վեց ամսից ավելի չի պահանջի։ Հայաստանի հատվածը պիտի կառուցի Հայաստանը։

Հինգ ամիս առաջ՝ մարտի 10-ին, Փարիզի միջուկային էներգիայի գագաթնաժողովում Նիկոլ Փաշինյանը ուրիշ ժամկետ էր տվել։ Գործող երկրորդ էներգաբլոկը նախատեսվում է շահագործել մինչև 2036 թվականը։ Մինչ այդ պիտի կառուցվի նոր միջուկային հզորություն։

Կառավարությունը ընտրել է փոքր մոդուլային ռեակտորների ուղղությունը և ուսումնասիրում է ամերիկյան, ֆրանսիական, ռուսական, չինական ու հարավկորեական առաջարկները։ Փետրվարին Վաշինգտոնի հետ ավարտվել էին խաղաղ միջուկային համագործակցության համաձայնագրի բանակցությունները։ Երևանի փաստաթղթերում 2036-ը փոխարինման սահմանն է։ Մինչ այդ նոր կայանը պետք է պատրաստ լինի, գործող բլոկը՝ շարքի մեջ մնա։

ՀԱԷԿ-ի սեփականատերը Հայաստանի պետությունն է։ Այն շահագործում է «Հայկական ատոմային էլեկտրակայան» փակ բաժնետիրական ընկերությունը։ Լիցենզիան տալիս է հայկական միջուկային կարգավորող մարմինը։ Ռեակտորը խորհրդային ՎՎԷՌ-440 է։ Վառելիքը մատակարարում է ռուսական «ՏՎԷԼ»-ը։ Երկարաժամկետ շահագործման ու արդիականացման մեծ աշխատանքներում ներգրավված է «Ռոսատոմը»։

Սեփականության փաստաթուղթը հայկական է։ Վառելիքի շղթան և տեխնիկական սպասարկման կարևոր մասը՝ ռուսական։ 2024-ի Բրյուսելի միջուկային գագաթնաժողովում Փաշինյանը նույն կայանը կոչել էր Հայաստանի ինքնիշխանությունն ամրացնող կառույց։ Նախիջևանում Ալիևը այդ ամբողջ շղթան փակեց հինգ բառով՝ «Հայաստանի վերահսկողության տակ չէ»։

2025-ին Հայաստանում արտադրվել է 10 միլիարդ 10 միլիոն 300 հազար կիլովատ-ժամ էլեկտրաէներգիա։ Ջերմակայանները տվել են 33.6 տոկոսը՝ ամենամեծ բաժինը։ ՀԱԷԿ-ը արտադրել է 2 միլիարդ 914.9 միլիոն կիլովատ-ժամ՝ ընդհանուրի 29.1 տոկոսը։ Հիդրոկայաններին բաժին է ընկել 21 տոկոս, արևային կայաններին՝ 16.3։

Մեծամորը երկրորդ տողում է։ Այդ մեկ կայանից գալիս է երկրի հոսանքի գրեթե երեք տասներորդը՝ շուրջօրյա և համեմատաբար էժան բազային արտադրությամբ։ Օգոստոսի 11-ի առաջարկում չկար այդ ծավալի փոխարինման գինը։ Չկար սակագինը։ Չկար գծի թողունակությունը, վթարային ռեժիմը կամ մատակարարման երաշխիքը։

Հաջորդ օրը Արման Եղոյանը լրագրողներին ասաց, որ կայանի ժամկետը որոշում են մասնագետներն ու լիցենզավորման փաստաթղթերը։ Հիշեցրեց մինչև 2036 թվականը շահագործման և նոր ռեակտորի շուրջ հինգ երկրների հետ ընթացող բանակցությունների մասին։ Հայաստանի համակարգում պարբերաբար ավելցուկային հոսանք է առաջանում, ասաց նա, և տարածաշրջանային առևտուրը հնարավոր համարեց։

Հայաստանը ադրբեջանական հոսանք պիտի գնի՞, տարանցի՞ այն, թե նույն գծով իր արտադրանքն ուղարկի արևելք ու արևմուտք։ Այդ հարցը բաց մնաց։

Մեծամորի փակման մասին խոսքը Հայաստանում գալիս է 1988 թվականից։ Սպիտակի երկրաշարժից հետո կայանի երկու բլոկները կանգնեցվեցին։ Երկրորդ բլոկը նորից միացվեց 1995 թվականի նոյեմբերի 5-ին։ Երկար հոսանքազրկումները դեռ առօրյայի մաս էին։ 407 մեգավատանոց ռեակտորի վերադարձը փոխեց ցանցի հաշվեկշիռը։

Այդ հիշողության մեջ «փակել» բառը կապված է 1990-ականների երկար անջատումների հետ։ Բաքուն այդ բառը նոր չի գործածում։

2014-ին Հաագայի միջուկային անվտանգության գագաթնաժողովում Ալիևը Մեծամորը անվանեց ամբողջ տարածաշրջանի սպառնալիք։ 2016-ին Վաշինգտոնում կրկնեց՝ հնացած կայանը սեյսմիկ գոտում է, ջրի պակաս ունի, իսկ մինչև 2026 թվականը երկարաձգումը տարածաշրջանը ևս մեկ տասնամյակ վտանգի տակ է պահելու։ Այն ժամանակ խոսքը փակման պահանջով ավարտվեց։ 2026-ին դրան ավելացան վաճառվող հոսանքն ու Հայաստանի հարավով անցնող գիծը։

Երևանը ցանցերի կապը ավելի վաղ էր դրել բանակցային սեղանին։ Հունվարի 21-ին Ազգային ժողովում Փաշինյանն ասաց, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի էներգետիկ համակարգերը «միանշանակ և աներկբա» միանալու են իրար, և երկու երկրները նույն պայմաններով օգտվելու են ներմուծման ու արտահանման հնարավորություններից։

2025-ի հոկտեմբերից նա արդեն խոսում էր Ադրբեջանի հիմնական մասից Հայաստանով դեպի Նախիջևան, նաև Հայաստան–Ադրբեջան–Թուրքիա ուղղություններով էլեկտրագծերի մասին։ Մայիսին ասաց՝ այդ գծերը պարտադիր չեն կրկնելու երկաթուղու 42 կիլոմետրանոց ուղին։ Ինժեներական հաշվարկը կարող է ուրիշ տեղ ընտրել։ Օգոստոսին Ալիևը հայտարարեց, որ տեղն արդեն ընտրված է։

Հունվարի 14-ի հայ-ամերիկյան TRIPP շրջանակային փաստաթղթում էլեկտրահաղորդման գիծը դրված էր երկաթուղու, ավտոճանապարհի, օպտիկամանրաթելային կապի, նավթի ու գազի խողովակների կողքին։ Ծրագրի տարածքները դեռ պիտի որոշվեին նախագծային և իրագործելիության ուսումնասիրություններից հետո։

Մայիսի 26-ի համաձայնագիրն էլ սահմանում է, որ յուրաքանչյուր կոնկրետ տարածք Հայաստանը և Միացյալ Նահանգները պետք է որոշեն փոխադարձաբար։ TRIPP-ի զարգացման ընկերությունում ամերիկյան կողմի բաժինը նախատեսված է 74 տոկոս, Հայաստանի բաժինը՝ 26, սկզբնական իրավունքը՝ 49 տարի։ Հայկական օրենքները, սահմանային, մաքսային ու անվտանգության լիազորությունները մնում են ուժի մեջ։

Այդ փաստաթղթերում տեղերը դեռ որոշված չէին։ Օգոստոսին Ալիևն ասաց՝ ադրբեջանցի մասնագետներն արդեն ընտրել են ճշգրիտ կետերը։

Բաքուն նույն ճանապարհը ուրիշ անունով է ներկայացնում։ Ալիևը հարցազրույցում կրկնում էր «Զանգեզուրի միջանցք» ձևակերպումը և կողքին դնում TRIPP-ը։ Երևանը պաշտոնական փաստաթղթերում գրում է Հայաստանի տարածք, Հայաստանի ինքնիշխանություն, իրավազորություն և փոխադարձություն։

Ջաբրայիլի ենթակայանը Բաքուն արդեն անվանել է «Զանգեզուրի էներգետիկ միջանցքի» համար կառուցված օբյեկտ։ Հայաստանի տարածքի հատվածը պիտի կառուցի հայկական կողմը։ Ով է լինելու սեփականատերը, ով է վճարելու, ով է կառավարելու հոսքի ռեժիմը և ում ձեռքում է լինելու անջատիչը վթարի կամ քաղաքական ճգնաժամի պահին՝ հրապարակված չէ։

Նախիջևանի թվերը ավելի պարզ են։ Գործող մոտ 200 մեգավատ հզորությունն արդեն գերազանցում է տեղական պահանջարկը։ Նոր ջերմակայանը ավելացնելու է ևս 300 մեգավատ։ Երկու արևային կայանները՝ ևս 50։ Ալիևը Նախիջևանի արևային հեռանկարը գնահատում է առնվազն 500, հնարավոր՝ մինչև 1000 մեգավատ։

Իրանի ու Թուրքիայի հետ գործող գծերի թողունակությունը սահմանափակ է։ Նոր կապը հաշվարկված է մեծ ծավալի արտահանման համար։ Ջաբրայիլից հոսանքը պիտի անցնի Հայաստանի տարածքով, մտնի Նախիջևան, այնտեղից հասնի Թուրքիա և Եվրոպա։ Հայաստանը կարող է նույն լարից գնել, երբ իր համակարգին պետք լինի։ Արդյունաբերական պարկի մոտ Ալիևն արդեն ասել էր գծի առաջին տնտեսական նպատակը՝ արտահանում։

Բաքվի հաշվարկում Հայաստանը տարածք է, շինարար, հնարավոր գնորդ, հնարավոր վաճառող և համակարգային պահուստ։ Դրանցից որևէ մեկի գինը հրապարակված չէ։ Տարանցման վճարի բանաձև չկա։ Հայկական սպառողի համար սակագին չկա։ Չկա երաշխավորված հզորություն կամ մատակարարման նվազագույն ժամկետ։

Պարզ չէ նաև, թե ՀԱԷԿ-ի պլանային կանգառի ժամանակ ադրբեջանական հոսանքը վաճառվելու է շուկայական գնով, երկարաժամկետ պայմանագրով, թե քաղաքական համաձայնության առանձին կետով։ «Վեց ամիսը» շինարարության ժամկետն էր։ Առևտրային պայմանագիր դեռ չկար նույնիսկ մեկ նախադասությամբ։

Հայաստանի ցանցը կապված է Իրանի ու Վրաստանի հետ։ Ռուսական գազով աշխատող ջերմակայանները մեծ բաժին ունեն։ Իրանի հետ գործում է գազ-էլեկտրաէներգիա փոխանակման սխեմա։ Ադրբեջանական նոր գիծը, եթե կառուցվի, կավելացնի ուղղությունների թիվը։

Եթե 2036-ին նոր ռեակտորը պատրաստ չլինի, իսկ ՀԱԷԿ-ի գրեթե երեսուն տոկոսանոց բաժինը լրացվի ներմուծմամբ, պայմանագրի ժամկետը, պահուստային գծերը և անջատիչի իրավական տերը նույնքան ծանր հարցեր կլինեն, որքան մեկ կիլովատ-ժամի գինը։ Դրանցից ոչ մեկը հարցազրույցի էկրանին չերևաց։

Օգոստոսի 11-ին Ալիևը ՀԱԷԿ-ի փակումը դրեց իր առաջարկի սկզբում, ադրբեջանական հոսանքը՝ հաջորդ տողում։ Բաքվի ենթակառուցվածքային մասը արդեն կառուցվում է սեփական արտահանման համար։ Հայկական մասի պայմանները հրապարակված չեն։

Երևանի ժամանակացույցը ուրիշ հերթականություն ունի։ Գործող բլոկը պահել մինչև 2036 թվականը։ Մինչ այդ կառուցել նոր միջուկային հզորություն։ Ցանցերը միացնել փոխադարձ առևտրի համար։ Երկու ժամանակացույցերը հանդիպում են Մեղրիում՝ այն կետերում, որոնք, Ալիևի խոսքով, արդեն չափված են։

Օգոստոսի 12-ի երեկոյան Ջաբրայիլի փոխակերպիչ ենթակայանը պատրաստ էր։ Նախիջևանի նոր ՋԷԿ-ի հիմքի քարը դրված էր։ Հայաստանի կառավարությունը դեռ չէր պատմել ադրբեջանցի մասնագետների այցի ամբողջ պատմությունը։

Մեղրիի լեռների վրա հենասյուն չէր երևում։ Բաքուն ասում էր՝ կետերը հայտնի են։ Երևանը քարտեզ չէր ցույց տվել։