Նոյեմզարը Մշո բարբառով պատմեց փախուստը, Մարուսյա Հովհաննիսյանը ձայնագրեց Ոսկեհասկի ծերերին, Ջեմմա Բառնասյանը այդ ձայներից հավաքեց կորստի լեզվական քարտեզը

13 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2023 թվականի մայիսի 23-ին Ջեմմա Բառնասյանի սեղանին 445 բառանոց պաշտոնական հայտարարություն էր։ Այն հրապարակվել էր վարչապետի որդու առերևույթ առևանգման գործով կալանավորված, զոհված զինծառայողի մայր Գայանե Հակոբյանի շուրջ լարված օրերին։ Վերնագիրը գրեթե պարբերություն էր։ Նախադասություններից մեկի վրա Բառնասյանը կանգ առավ ու հաշվեց. յոթ, ութ, գուցե տասը բառ կարելի է հանել։ Միտքը չի պակասի։

Նա հիշեց Քաջ Նազարի «աճուճա և պաճուճան»-ը։ Բազմաբարդ բառը երբեմն պաշտոնական ծանրություն է ստանում հենց այն պատճառով, որ մարդը չի հասկանում այն։ «Հաշվետվողականություն»։ «Գործիքակազմերի ամբողջական գործադրում»։ Բառերը հայերեն էին։ Ուղիղ պատասխանը չէր երևում։

Տեքստը կարդացել էին տարբեր մարդիկ։ Մի տնտեսագետ կեսից թողել էր։ Մի հոգեբան հասել էր 445-րդ բառին ու ասել. «Հայերեն բառեր են, բայց հայերեն չի»։ Համալսարանի ուսանողը երկու էջի վերջում չէր գտել հիմնական միտքը։ Պաշտպանի գրասենյակի արձագանքը 287 բառ էր՝ ավելի կարճ, նույնքան խիտ։ Գրասենյակի դեպարտամենտի ղեկավար Արամ Մինասյանը բացատրել էր, որ պաշտպանը չի կարող միջամտել վարույթին և հանրությանը ներկայացրել է իրավական չափանիշները։ Բառնասյանը այդ լեզուն անվանել էր «իրավաբանական շնչահեղձ անող բառեր»։

Նույն ձեռքը, որ այդ օրը ջնջում էր ավելորդը, 1980-ականների ամառներին Շիրակի գյուղերում գրի էր առնում ամեն մի տարբերակ։ Հարցաթերթում բառը մենակ չէր մնում։ Կողքին գրվում էր՝ ով ասաց, քանի տարեկան էր, որ գյուղից էին ծնողները, ումից էր լսել։ Մի շեշտը երբեմն տանում էր դեպի ուրիշ գյուղ, ուրիշ գավառ, ուրիշ գաղթի ճանապարհ։

Ջեմմա Աղվանի Բառնասյանը ծնվել է 1952 թվականի մարտի 18-ին Երևանում։ Գերազանցությամբ ավարտել է Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 32 դպրոցը։ 1969-ին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ, 1974-ին ստացել հայոց լեզվի և գրականության մասնագետի որակավորում։

1978-ին նա Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ մտավ Մշո երգով։ Հաճախում էր «Ակունք» ավանդական երգի համույթի փորձերին, երգացանկ էր բերում Տարոն-Տուրուբերանի երգերի տարբերակներ, կատարում Մշո «Լաչին ու մանա» պարերգի իր տարբերակը։ Բարբառագետ Անահիտ Հանեյանն ու համույթի ղեկավար Մարո Մուրադյանը նկատեցին նրա հետաքրքրությունը։ Նրան տարան նորակազմ բարբառագիտության բաժնի վարիչ Հովհաննես Մուրադյանի մոտ։ Այդ հանդիպումից սկսված աշխատանքը մոտ կես դար անց դեռ շարունակվում է նույն ինստիտուտում։

Մշո խոսքը Բառնասյանը նախ տանն էր լսել։ Նրա մեծ տատը՝ 1883 թվականին ծնված Նոյեմզարը, Մշո դաշտի Մկրագոմ գյուղից էր։ Կոտորածի օրերին հինգ երեխաների հետ հայտնվել էր այրվող մարագում։ Պատի բացվածքից դուրս էր բերել երեխաներին, ծնկաչոք հասցրել դեզի տակ։ Փախուստի մեջ կորել էր փոքրիկ Սոսեն։ Ճանապարհին հինգ երեխաներից երկուսին կորցրել էր, երեքին հասցրել Արաքսի այս ափ, Անդրանիկի զորքի հետևից՝ Շիրակ։ Հետո ամուսնացել էր Անդրանիկի զինվորներից մեկի հետ և ևս չորս երեխա ունեցել։

Բառնասյանը Նոյեմզարի առաջնեկ Ավիսարի թոռն է, Նանեի առաջին ծոռը։ Ընտանիքում Նոյեմզարի պատմությունը Մշո բարբառով էր մնացել։ Այդպես էին հնչում այրվող մարագը, կանանց ճիչերը, առվի կողմը փախչող երեխաների անունները։

Պատմությունը գրի էր առել Բառնասյանի մայրը՝ բանագետ, ազգագրագետ և ուսուցչուհի Մարուսյա Հովհաննիսյանը։ Նա ծնվել ու մեծացել էր Ոսկեհասկում՝ նախկին Մոլլա-Մուսայում, Գյումրիից մոտ վեց կիլոմետր հեռու։ Ցեղասպանությունից հետո գյուղում բնակություն էին հաստատել Մուշի, Խութի ու Կարսի 43 գյուղերից փրկված ընտանիքներ։ Ոսկեհասկը բաժանվել էր երեք թաղի՝ մշեցիների, խութեցիների և «եռլականների»։ Վերջին անունով Կարսի կողմերից եկածներին էին կոչում։

Սկզբում հարևան թաղերի մարդիկ իրար դժվար էին հասկանում։ Տարիների հետ տարբերությունները մաշվեցին։ 1980-ականներին առանձին տներում դեռ լսվում էին Մկրագոմի, Քրդագոմի, Հացիկի, Կոպի, Բոստաքյանդի, Խութի Փիջունքի, Կարսի Ուչքիլիսայի հնչյունները։

Բառնասյանը ամեն ամառ Ոսկեհասկ էր գնում 1977 թվականին կազմված բարբառագիտական ատլասի հարցաշարով։ Հարցերը փոքր էին։ Ինչպե՞ս են ասում «այժմ»։ Ինչպե՞ս են անվանում առավոտը, անձրևը, երեխային, անտառը։

«Մոզի» բառը սովորաբար մեկ տարեկանից մեծ հորթ էր նշանակում։ Որոշ արևմտահայ խոսվածքներում այդպես էին կոչում նաև այն երեխային, որ կինը առաջին ամուսնությունից բերում էր երկրորդ ամուսնու տուն։ Նույն բառը նշում էր անասունի տարիքը և երեխայի տեղը նոր ընտանիքում։

«Ծմակը» Լոռու ու Արցախի խոսվածքներում անտառ էր։ Մուշ-Տիգրանակերտի խմբում և Շիրակի որոշ խոսվածքներում՝ խոնավ, բորբոսնած վայր։ Մի գյուղում բառի հետևում ծառեր կային։ Մյուսում՝ պատի խոնավ բիծ։

Մանազկերտի Դերիկ գյուղից Ոսկեհասկ էին հասել երկու-երեք գերդաստան։ Իրենց խոսքը պահել էին մինչև 1970-ականները։ 1987-ին Մարուսյա Հովհաննիսյանը սկսեց լրացնել Դերիկի խոսվածքի հարցաշարը։ Գլխավոր տեղեկատուները Էրգրից եկած երկու 87-ամյա նահապետներ էին՝ Դերկա Եղիշն ու Դերկա Խաչոն։

Մարուսյան դեռ 1960-ականներից գրի էր առնում համագյուղացիների պատմությունները՝ ջարդերի, գաղթի, կորցրած բնակավայրերի մասին։ Նյութերը տպագրում էր մամուլում, հետո հանձնում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտին։ Ոսկեհասկի պատմությունը, ազգագրությունն ու բանահյուսությունը ամփոփեց առանձին գրքում։

1988-ի երկրաշարժը կտրեց հարցաթերթի աշխատանքը։ Ոսկեհասկը ծանր տուժեց։ Տասը տարի անց հին բարբառախոսներից շատերը մահացել էին։ Ուրիշները գյուղից հեռացել էին։ Զավակներն ու թոռները խոսում էին միջբարբառային ձևերով, հաճախ անցնում գրական արևելահայերենի։

Դերիկի արտասանությունը գյուղում հիշում էին նաև մի զվարճախոսությամբ։ Անձրևոտ, մութ գիշեր էր։ Դերկա Խաչոն ու թոռը ուրիշի եզն էին քշում իրենց գոմը։ Կենդանին խրվել էր ցեխի մեջ ու բառաչում էր։ Թոռը բարձր ձայնով էր քշում։ Խաչոն նրան սաստել էր Դերիկի այնքան ճանաչելի խոսվածքով, որ առավոտյան գյուղում արդեն գիտեին՝ ով է տարել եզը։ Նրանց մատնել էր արտասանությունը։

Այդ խոսվածքը հիմա բարբառակիր չունի։ Ջեմմա Բառնասյանը դրա հնչյունական, բառապաշարային ու քերականական նյութերը հավաքեց գիտական նկարագրության մեջ։ Աշխատության վերջում դրեց Հովհաննես Թումանյանի «Սուտասանը»՝ Դերիկի տարբերակով։ Հեքիաթի նախադասություններով կարելի էր ստուգել հոլովումը, բայական ձևերը, բառերի ընտրությունը։ Խոսողներին փոխարինել էր գրանցված տեքստը։

Բառնասյանի մասնագիտական աշխատանքներում ժամանակը հաճախ վերնագիր էր դառնում։ 2002 թվականի հունիսի 6-ին նա պաշտպանեց «Ժամանականիշ բառերը հայերենի բարբառներում» ատենախոսությունը։ 2009-ին նույն թեմայով մենագրություն հրատարակեց։ Հետո եկան «այժմը», «առավոտը», «վաղը», «վաղը չէ մյուս օրը», հին ամսանուններն ու ժամանունները։

Դարակում ժամանակը բաժանվում էր բառերի ու իմաստների։ Ոսկեհասկում տասը տարին ուրիշ չափ ուներ՝ մահացած տեղեկատուներ, փակ տներ, թոռներ, որոնք պապի նախադասությունն արդեն չէին կարող կրկնել։

2001-ին Ֆրանսիայի Հայ ուսմանց միության հրավերով Բառնասյանը մեկնեց Քեսաբ՝ տեղի բարբառը գրանցելու։ Վերադարձից առաջ Հալեպում հանդիպեց Քառասուն մանկանց եկեղեցու և Առաջնորդարանի հարևանությամբ գործող «Տարոն-Սասուն» հայրենակցական միության անդամներին։ Սասունցի ընտանիքները դպրոցում ու համայնքային կյանքում գործածում էին գրական արևմտահայերենը։ Տանը դեռ Սասունի բարբառն էր հնչում։

Պատերազմից հետո Բառնասյանը Սիրիայի սասունցիների խոսքի վիճակի մասին զգուշությամբ էր խոսում։ 2003-ին նա հասավ Գլենդել և Կալիֆոռնիայի համալսարանի Լոս Անջելեսի մասնաճյուղ՝ Նոր Ջուղայի 400-ամյակին նվիրված գիտաժողով։ Այնտեղ ներկայացրեց Ջուղայի բարբառը՝ Հրաչյա Աճառյանի ուսումնասիրության հիմքով։ Նոր Ջուղայից Կալիֆոռնիա հասած խոսվածքի մասին զեկուցումը հայերեն էր։

1992-ից 2010 թվականներին Բառնասյանը դասավանդեց Հայաստանի մի շարք բուհերում։ 2003-2008 թվականներին ղեկավարեց Հայ-ռուսական համալսարանի հայագիտության ամբիոնը։ Նրա աշխատանքները նորից ու նորից վերադառնում էին արևմտահայ խոսվածքներին, դերանուններին, բառիմաստներին, ցեղասպանությունից հետո կտրված բարբառներին, Շիրակի լեզվական պատկերին։

Դերիկի քերականությունը տասնյակ էջ և հատուկ տառադարձություն էր պահանջում։ Ամեն նշան ստուգելի տեղ ուներ։ 445 բառանոց պաշտոնական հայտարարության մեջ մարդիկ մեկ ուղիղ նախադասություն չէին գտել իրենց հուզող գործի մասին։

2022 թվականի ապրիլի 16-ին Բառնասյանը գործընկերների հետ գնաց Լանջիկ ու Քարաբերդ։ Լանջիկի համայնքապետարանում հավաքված մարդիկ նրանց ուղարկեցին Ալաշկերտի բարբառին տիրապետող տարեցների տները։ Գրանցումների մեջ արդեն լսվում էր տեղի խոսվածքի ազդեցությունը։ Խոսում էր ցեղասպանությունը վերապրածների երրորդ սերունդը։

2023-ի օգոստոսին խումբը հասցրել էր այցելել Շիրակի 75 բնակավայր։ Տետրերի կողքին կային ձայնագրիչ և տեսախցիկ։ Հարցը նույնն էր մնացել՝ ընտանիքը որտեղի՞ց էր եկել։

Թումանյանի «Սուտասանը» նորից հայտնվեց այդ աշխատանքի մեջ։ Լեզվի ինստիտուտում կուտակված գրառումներից հետազոտողները որոշել էին հավաքել հեքիաթի շուրջ հինգ հարյուր բարբառային տարբերակ։

2025 թվականի մարտի 24-ին բարբառագիտության բաժնում ճշտում էին Կրասնոդարի երկրամասի հայկական դպրոցների աշակերտների աշխատանքները գնահատելու չափանիշները։ Երեխաները պիտի տեսակապով բեմադրեին «Սուտասանը» իրենց մայրենի խոսվածքներով։ Լեզվաբանները պիտի լսեին թարգմանության ճշտությունը, հարազատ հնչողությունը, անկաշկանդ խոսքը։ Պիտի նայեին նաև՝ երեխան համոզի՞չ է խաղում։

Կրասնոդարի էկրանից խոսող երեխային կարելի էր խնդրել բառը նորից ասել։ Դերիկի հին գրառման դեպքում երկրորդ փորձ չկա։