Նրան ասել էին՝ փոքր ձայնով օպերայում անելիք չունես, հետո նա երգեց Աիդա, Անուշ, Իզոլդա, Տոսկա ու Կատյա Կաբանովա. Արաքս Մանսուրյանը 80 տարեկան է
- 9 часов назад
- 8 мин. чтения
5 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
«Անուշի խելագարության տեսարան»։ Տևողությունը՝ 15 րոպե 52 վայրկյան։ Կոմպոզիտոր՝ Արմեն Տիգրանյան։ Կատարող՝ Արաքս Մանսուրյան։ Ձայնագրվել է 1989-ին։ Հայաստանի հանրային ռադիոյի թվային արխիվում հինգ չոր տող է։ Զգեստ չկա։ Բեմանկար չկա։ Վարագույր չկա։ Հոբելյանական լրահոսը գրել է՝ հայ օպերային արվեստի երախտավոր, Կոմիտասի երգերի ու հոգևոր երաժշտության դեսպան։ Արխիվը ածական չունի։ Կա անուն, տարեթիվ, տևողություն։ Սեղմում ես փոքր եռանկյունը, և Անուշի միտքը սկսում է փլվել։
Նույն էջի հաջորդ քարտերը հեռու տարիներ են մոտեցնում։ 1986-ի Վերդիի «Աիդայի» արիան տևում է 7 րոպե 29 վայրկյան։ 1987-ին ձայնագրվել է Տիգրան Մանսուրյանի «Ախ, ինձ ծլել չթողին» երգը՝ Համո Սահյանի բառերով և Սենորա Գյուլբուդաղյանի դաշնամուրով։ 1989-ի «Անուշից» հետո գալիս են 2008-ի «Ակնա կռունկը», Գրիգոր Նարեկացու «Ահեղ ձայնսը», Մակար Եկմալյանի «Ամեն, Հայր Սուրբը», Հակոբ Կլայեցու «Այսօր ցնծա»-ն։ 2015-ին՝ Գարսիա Լորկայի խոսքերով երեք ռոմանս և Վահան Տերյանի «Երկիր Նաիրին»։ 2016-ին՝ «Գարուն ա», «Երկինքն ամպել է», «Անտունի»։ Ամեն տարեթվի հետ փոխվում է դաշնակահարը, նվագախումբը, ձայնագրության որակը։ Երբեմն՝ շնչի երկարությունը։
Կենսագրական տեղեկանքը կարելի է կարդալ մեկ շնչով։ Ծնվել է 1946 թվականի օգոստոսի 1-ին Բեյրութում։ Սովորել է Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում։ 1977-ին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան։ Մինչև 1992 թվականը եղել է Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնի առաջատար մեներգչուհի։ Հաջորդ տողը՝ Սիդնեյ։ Այդ տողի տակ չի երևում Արթիկի մեկ սենյակը։ Այնտեղ վեց հոգի էին ապրում։ Մայրը հացի փռում էր աշխատում, հայրը՝ լուսանկարիչ։ Երեխաները չորսն էին՝ Տիգրանը, Մհերը, Սոնան և Արաքսը։
Աննա Փամբուկյանն ու Եղիա Մանսուրյանը Ցեղասպանությունից որբացած երեխաներ էին։ Բեյրութում ծնված Արաքսի մեկ տարին դեռ չէր լրացել, երբ 1947-ին ընտանիքը ներգաղթեց Խորհրդային Հայաստան։ Նոր հասցեն Արթիկն էր։ Մեկ սենյակ։ Չորս երեխաները նույն տեղում քնում էին, արթնանում, սովորում, երաժշտություն լսում։ Մայրը հացի փռում էր աշխատում։ Հայրը լուսանկարչությամբ էր գումար վաստակում և տանը երգում։ Երեխաների առաջին երաժշտական դպրոցը այդ սենյակն էր։
Արաքսը Արթիկից հիշում էր ձյունը և հոր ձեռքը։ Ոտքերը սառում էին։ Եղիան նրա ձեռքը դնում էր իր վերարկուի գրպանը և քայլում։ Հետո ընտանիքը տեղափոխվեց Երևան։ Հայրը ուզում էր, որ երեխաները արվեստի կրթություն ստանան։ Տիգրանն արդեն Լենինականի երաժշտական ուսումնարանում էր։ Տասներեք տարեկանում Արաքսն ասաց, որ երգչուհի է դառնալու։ «Կդառնաս, աղջիկս»,— պատասխանեց հայրը։ Նույն տարում նա մահացավ։ Առաջին ներկայացումը չտեսավ։ Երկու բառը մնաց։
Երգելու մղումը ավելի վաղ էր երևացել։ Մանկապարտեզում Արաքսը սպասում էր, թե երբ դաստիարակչուհին կասի՝ «Արաքսիկ, մի բան երգիր»։ Եթե այդ օրը իրեն չէին կանչում, լաց էր լինում։ Երաժշտական ուսումնարանում ուրիշ դժվարություն կար։ Նա դաշնամուր չէր սովորել մանկուց։ Դասերից հետո մնում էր գործիքի մոտ, լրացուցիչ ժամեր խնդրում, հասնում նրանց, ովքեր տարիներով առաջ էին։ Հետագայում այդ ժամերը կենսագրական տեղեկանքում տեղ չգտան։
Կոնսերվատորիայի ընդունելության հանձնաժողովում նստած էին Տաթևիկ Սազանդարյանն ու Գոհար Գասպարյանը։ Գասպարյանը հավանեց երիտասարդ ձայնը և նրան վերցրեց իր դասարան։ Շուտով Արաքսը վերադարձավ նախկին ուսուցչուհու մոտ։ Գոհար Գասպարյանը հաճախ հյուրախաղերի էր մեկնում։ Ուսանողուհուն ամենօրյա դաս էր պետք։ Նա ընտրեց այն լսարանը, որի դուռը ամեն օր բացվում էր։
Երկրորդ կուրսից երիտասարդ կոմպոզիտորները նրան տալիս էին ատոնալ վոկալ գործեր։ Մանսուրյանը դրանք համեմատում էր Պիկասոյի նկարների հետ։ Սկզբում կառուցվածքը չէր բացվում։ Հետո ներսից մի կարգ էր երևում։ Տարիներ անց նրա ձայնի մասին գրելու էին՝ բյուրեղյա, հոգևոր, ազնվական։ Այդ տարիներին նա սովորում էր երգել անկանոն ինտերվալներ, պահել ձևը առանց սովորական մեղեդու, հասկանալ նոր երաժշտական լեզուն։ Հենց այդ շրջանում ճանաչված երգչուհիներից մեկը ասաց՝ այդ փոքր ձայնով օպերայում անելիք չունես։
Արաքս Մանսուրյանը սկզբում օպերա չէր փնտրում։ Նրան ձգում էին կամերային երգը և ռադիոյի ստուդիան, որտեղ մեկ բաղաձայնը կարող էր փոխել ամբողջ տողի գույնը։ Կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո գնաց օպերային թատրոնի լսմանը։ Պատրաստել էր «Աիդայի» դժվար տեսարաններից մեկը։ Ընդունեցին անմիջապես։ «Փոքր ձայնի» խոսքը մնաց լսարանում։ Հաջորդ տասնհինգ տարիներին այդ ձայնով նա երգեց Վերդիի Աիդան, Լեոնորան, Էլիզաբեթը, Ամելիան, Պուչինիի Տոսկան, Վագների Իզոլդան, Արմեն Տիգրանյանի Անուշը, «Դավիթ Բեկի» Շուշանը։
Թատրոնի հաստիքային տարիները սկսվեցին 1977-ին։ Բեմական հաշվարկը ավելի վաղ էր՝ 1967-ի ուսանողական ելույթներից։ 2017-ին Երևանում հենց այդ տարեթվից նշեցին նրա ստեղծագործական գործունեության հիսունամյակը։ Խաղացանկում հետո եղան երեք տասնյակից ավելի դերեր։ Նեդդա՝ «Պայացներ»-ում։ Դեզդեմոնա՝ «Օթելլո»-ում։ Ամելիա՝ «Դիմակահանդես»-ում։ Անուշ։ Շուշան։ Ամեն երեկո փոխվում էին լեզուն, դարաշրջանը, նվագախմբի ուժը, դերասանական մարմինը։ Առավոտյան ռադիոյի ստուդիայում կարող էին մնալ մեկ դաշնամուր, բանաստեղծության տասներկու տող և փակ դուռ։
1989-ի Լոս Անջելեսի հյուրախաղերից հետո նրա Ամելիայի արիայի մասին գրել էին՝ լիահունչ ձայն, ուժեղ թրթռում։ Նույն տարում Երևանի ռադիոյի ժապավենը պահեց Արմեն Տիգրանյանի Անուշին՝ «Ախ, իմ բախտը», «Ասում են ուռին» և խելագարության երկար տեսարանը։ Դահլիճում կային մարմինը, շարժումը, մյուս դերակատարները։ Խոսափողը վերցնում էր շունչը, բառը, ձայնի փոքր ճեղքը։ Ռադիոյում երգելու վաղ ցանկությունը չէր կորել օպերային ծանր խաղացանկի տակ։
1987-ի արխիվային քարտերը դրա կարճ օրագիրն են։ Կոմիտասի «Ախ, մարալ ջանը» և «Չինար եսը», Սայաթ-Նովայի «Բլբուլի հիդը», Նահապետ Քուչակի հայրենները, Համո Սահյանի խոսքերով Տիգրան Մանսուրյանի երգերը ձայնագրվել են Սենորա Գյուլբուդաղյանի հետ։ Օպերային բեմում ձայնը պիտի անցներ նվագախմբի վրայով և հասներ վերջին շարքին։ Ստուդիայում այն պետք էր ետ պահել, մոտեցնել խոսափողին, չծածկել «մարալ», «բլբուլ», «աշուն» բառերը։ Ուժը մնում էր ֆրազի ներսում։
Օպերային փորձից հետո ճանապարհը երբեմն գնում էր Էջմիածին։ Խորհրդային տարիներին նա երգել է Մայր տաճարի երգչախմբում՝ Լուսինե Զաքարյանի կողքին։ Երբ Զաքարյանը բացակայում էր, մեներգերը վերցնում էր Մանսուրյանը։ Հետագայում նա հիշում էր՝ եկեղեցի գնալն ու հոգևոր երաժշտություն երգելը արգելված էին։ Յուրաքանչյուր ելույթ ուներ նաև վարչական սահման։ Որտեղ կարելի է երգել։ Ով կարող է լսել։ Ինչ անունով կարելի է ծրագիրը ներկայացնել։
Ռոբերտ Աթայանը նոր երգ գտնելիս զանգում էր։ «Արաքս, վաղը արի, նոր երգ ունեմ ցույց տալու»։ Հաջորդ օրը նա գնում էր, բացում ձեռագիրը, փորձում երաժշտությունը։ Այդ գործերից շատերը դեռ չունեին հաստատված կատարման ձև։ Կոմիտասի անավարտ «Անուշը» հեռուստատեսությամբ ներկայացնելիս մեներգչուհին Արաքս Մանսուրյանն էր։ Ինքը հետագայում ասել է, որ այդ ծրագրի առաջին և միակ կատարողն է եղել։ Արմեն Տիգրանյանի Անուշը մեծ բեմական դեր էր։ Կոմիտասի էջերում նույն անունը կիսատ էր մնացել։
1990-ականներին հոգևոր երգացանկը դուրս եկավ Էջմիածնից և անցավ Ֆրանսիայի տասնչորս քաղաքներով։ Մանսուրյանը տղամարդկանց հայկական երգչախմբի հետ մասնակցում էր ծիսական երաժշտության փառատոնի։ Քաղաքից քաղաք փոխվում էին եկեղեցու արձագանքը, հանդիսատեսի լեզուն, գիշերելու հասցեն։ Ծրագրում մնում էին միջնադարյան շարականները, Եկմալյանը, Կոմիտասը։ Այդ շրջագայության ձայնագրությունների մի մասը նա տարիներ անց դեռ փնտրում էր Սիդնեյից։ Ժապավենները մնացել էին տարբեր մարդկանց մոտ։
Կոմիտաս երգելիս նա առաջին նոտայից առաջ սպասում էր, մինչև բառը փոխեր ձայնը։ «Սիրտս նման է էն փլած տներ» տողը բաց ու անվրդով դեմքով չէր կարող հնչել։ Մի անգամ հեռուստատեսությամբ տեսել էր մի կնոջ, որը «Կռունկ» էր երգում և ժպտում։ Այդ ժպիտը նրան ավելի էր վիրավորել, քան սխալ նոտան։ Երգիչը պիտի մտներ երգի ներսը։ Դեմքի պատահական շարժումն անգամ չպետք է հակասեր բառին։ Կոմիտասից դուրս մնացած կատարողին նա խորհուրդ էր տալիս Կոմիտաս չերգել։
Ինքը «Կռունկին» երկար չէր մոտենում։ Առաջին անգամ երգեց ապրիլի 24-ի հիշատակի երեկոյին՝ մեծ դահլիճում։ Հետո այդ երգով էր ավարտում մենահամերգները։ Երբ հանդիսատեսը նորից բեմ էր կանչում, երգում էր Բարսեղ Կանաչյանի «Օրորը»։ Տարիքի հետ մի քանի գործ հանեց ծրագրից։ Նա լսում էր իր ձայնի փոփոխությունը և չէր ուզում գլուխգործոցը պահել հին հաջողության հաշվին։ Երգը կատարողի անցյալը հաշվի չի առնում։
1992 թվականը կարճ կենսագրություններում անմիջապես կապվում է Սիդնեյի օպերային տան հետ։ Իր պատմած ժամանակագրությունը երեք կանգառ ունի։ Ավստրալահայ համայնքը նախ նրան հրավիրեց համերգի։ 1994-ին եկեղեցուց առաջարկ ստացավ երգել Հենդելի «Մեսիան»։ Այդ ելույթից հետո եկավ «Օպերա Ավստրալիա»-ի աշխատանքային պայմանագիրը։ 1995-ից սկսվեց ընկերության հետ երկար աշխատանքը։ Ներկայացումներից շատերը խաղացվեցին Սիդնեյի օպերային տան բեմերում։ Կենսագրական կարճ տեքստերում համայնքային հրավերը, եկեղեցական համերգը, լսումը և պայմանագիրը հաճախ անհետանում են այդ շենքի անվան տակ։
Սիդնեյ գնաց կրտսեր դստեր՝ Մարիամի հետ։ Ավագը՝ Շուշանը, մնաց Երևանում։ Մայրը կարծում էր, որ բաժանումը կարճ կլինի։ Այն երկարեց։ Ամուսինը՝ նկարիչ Հակոբ Քյուջյանը, տարիներով կրեց ընտանիքի առօրյա ծանրությունը՝ իր անունը առաջ չբերելով։ Նոր քաղաքում օրը լցվեց լեզվով, փորձերով, նոր դերերով։ Երևանում վաստակած անունը Սիդնեյում պայմանագիր չէր փոխարինում։
«Օպերա Ավստրալիա»-ում առաջին դերերից մեկը Պուչինիի «Տուրանդոտի» Լյուն էր։ Հետո եկան Սանտուցան «Գեղջկական ասպետություն»-ում, Դեզդեմոնան «Օթելլո»-ում, Եղիսաբեթը «Դոն Կառլոս»-ում, Կատյա Կաբանովան, Տոսկան, Ֆատա Մորգանան, Վագների հերոսուհիները։ Վագների հինգժամանոց պարտիտուրան սովորելիս նա արթնանում էր առավոտյան չորսին։ Բողոքում էր՝ ինչո՞ւ պիտի այդքան երկար երգեն։ Առաջին նվագախմբային փորձին լսեց բոլոր գործիքների գույները։ Հետո այլևս չէր բողոքում։
Ավստրալական ծրագրերը թողել են ամսաթվեր։ 1996-ի ապրիլին նրա անունը Սիդնեյի օպերային տան համերգասրահի ծրագրում էր։ 1997-ի հունվարին՝ Սիդնեյի Դոմեյնի բացօթյա օպերային երեկոյին։ 2001-ի հուլիսին՝ «Անդրե Շենիե»։ 2002-ի հունվարին՝ «Կատյա Կաբանովա», հուլիսին՝ Սանտուցա։ 2003-ին Բրիսբենում երգեց Տոսկա։ Գրախոսները Լյուի ձայնում ջերմություն էին լսում, Սանտուցայի մեջ՝ հրամայական ուժ, Կատյայի մեջ՝ ողբերգություն, որը հասնում էր մարմնի շարժմանը։ Դահլիճը աղմկոտ էր արձագանքում։ Հաջորդ առավոտ թերթը կարելի էր կարդալ և դնել մի կողմ։ Նոր փորձ կար։
Օպերային դերերի արանքում տեղավորվեցին Բեթհովենի իններորդ սիմֆոնիան Սիդնեյի օպերային տան համերգասրահում, Վերդիի «Ռեքվիեմը», Բենջամին Բրիտենի «Պատերազմական ռեքվիեմը», Հիլդեգարդ Բինգենացու երաժշտությանը նվիրված համերգաշարը, Սիդնեյի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ ռադիոհամերգը։ Ավստրալացի կոմպոզիտոր Ջոն Հադոքը «Տես, թե ինչպես են երեխաներս թռչում» գործը գրել էր նրա ձայնը մտքում ունենալով։ Նույն ծրագրերում հայկական երգերի կողքին դրվում էին Շուբերտը, Շումանը, Մալերը, Ֆորեն, Չայկովսկին, Ռախմանինովը։
Հայաստանից հեռանալուց առաջ Ռոբերտ Աթայանը նրան ասել էր. «Եթե գնաս, Կոմիտասը հետդ ես տանելու»։ Սիդնեյում այդ խոսքը մտավ օրացույցի մեջ։ Հայերեն ծրագրեր Ավստրալիայում։ Համերգներ Կանադայում, Եգիպտոսում, Չինաստանում, Նոր Զելանդիայում, Ճապոնիայում։ Օտար դահլիճում «Ծիրանի ծառի» և «Անտունիի» բառերը շատերի համար անծանոթ հնչյուններ էին։ Համերգից հետո մարդիկ մոտենում էին և ասում, որ հուզվել են՝ տեքստը չհասկանալով։ Հաջորդ փորձին Մանսուրյանը նորից բացում էր բառերը և ստուգում ամեն շեշտը։
2011-ի սիդնեյյան հայկական համերգներից մեկի վերջում նա երգեց Կանաչյանի «Օրորը» և Կոմիտասի «Գարուն ա»-ն։ Դահլիճում ոմանք արտասվում էին։ «Օրորը» տարիներ շարունակ հնչել էր նրա բիսերի ժամանակ, հիշատակի երեկոներին, հետո հասել էր Սիդնեյի հայ համայնքի սրահ։
Ճապոնիայում նրա կողքին նստում էր դաշնակահար Տակահիրո Ակիբան, որը տարիներ աշխատել էր Կոմիտասի երաժշտության վրա։ 2014-ի հոկտեմբերին Ուեդայում ծրագրի երկրորդ մասը նվիրված էր Կոմիտասի ծննդյան 145-ամյակին։ 2016-ի մարտին նրանց մասնակցությամբ հայկական երաժշտության համերգներ եղան մի քանի քաղաքներում։ Դահլիճում շատերը հայերեն չգիտեին։ Մանսուրյանը բաղաձայնները չէր փափկեցնում նրանց հարմարության համար։ Հայերենը պիտի հնչեր իր ձևով։
2007-ին «Օպերա Ավստրալիա»-ի երկար շրջանը փակվեց։ Դասավանդումը վերցրեց այն ժամերը, որոնք առաջ գնում էին նոր դերերին։ Սիդնեյում, այդ թվում Ավստրալական երաժշտական ինստիտուտում, նրա դասարան մտնում էին չինացի, հույն, ավստրալացի և այլ ծագում ունեցող երգիչներ։ Նրանց ձայնը լսելուց հետո հաճախ ընտրում էր հայ կոմպոզիտորների գործեր։ Կոմիտասի մի կարճ երգի վրա կարող էին ամիսներ աշխատել։ Ուսանողը պիտի սովորեր անծանոթ հնչյունները, բառի շեշտը, տողի պատկերը։ Դասը չէր ավարտվում, քանի դեռ հայերենը հնչում էր որպես անգիր արած օտար լեզու։
Տասնամյակների բեմական փորձից հետո էլ առաջին նոտայից առաջ նրա սիրտը արագ էր զարկում։ Նա այդ մասին խոսել է բաց։ Երգիչը պիտի մտներ երաժշտության մեջ և դադարեր կողքից ցուցադրել իր ձայնը։ Գեղեցիկ տեմբրը դասի վերջը չէր։ Բառը պիտի փոխեր ձայնի գույնը։ Շունչը պիտի հետևեր նախադասությանը։ Դեմքը չպետք է հակասեր տողին։ «Կռունկ» երգող ժպիտը նրա ամենակարճ դասերից մեկն էր։
2014-ին երեք ուսանող՝ չինացի տենոր Ջանգ Հոնգ Շինը, հույն կոլորատուրային սոպրանո Ջորջիա Կոկորիսը և ավստրալացի սոպրանո Ռիան Սանդերսը, ինը ամիս պատրաստեցին Կոմիտասի և Տիգրան Մանսուրյանի երգերը։ Նրանք աշխատավարձից գումար էին պահում Հայաստան գալու տոմսերի համար։ Մեծ բյուջե չկար։ Երեքն էլ վճարեցին ճանապարհը և ուսուցչուհու հետ ելույթ ունեցան Երևանում ու Ստեփանակերտում։ Համերգի հասույթը փոխանցվեց հիվանդ երեխաների օգնությանը։ Նրանց հայերենում լսվում էին ամիսների ուղղումները՝ մեկ վանկ, մի փակված ձայնավոր, շնչի ճիշտ տեղը։
2012-ից Մանսուրյանը ուսանողների հետ ծրագրեր էր կազմակերպում Ավստրալիայում, Հայաստանում և Միացյալ Նահանգներում։ Հասույթը հաճախ գնում էր երեխաների բուժմանը։ Ամեն համերգից հետո մնում էր նաև պարզ հաշվարկը՝ վաճառված տոմսեր, ճանապարհածախս, բուժման ծրագրին փոխանցված գումար։ Ուսանողները Հայաստան էին բերում Կոմիտասի երգերը։ Երեկոյի եկամուտը մնում էր այստեղ։
Եղբոր՝ Տիգրան Մանսուրյանի երաժշտությունը հատուկ տեղ ուներ, բայց ազգակցությունը պահանջը չէր թուլացնում։ Հանրային ռադիոյի արխիվում 1983-ի «Ես այն հավերուն էի» ձայնագրության դաշնամուրի մոտ հենց կոմպոզիտորն է։ 1984-ին նրանք ձայնագրել են «Եվ անցնում է այսպես պահը»։ 1987-ին՝ Համո Սահյանի բանաստեղծություններով «Մայրամուտի երգերից» հատվածներ։ Հետո՝ Լորկայի երեք ռոմանս և Տերյանի «Երկիր Նաիրի» շարքը։ Արթիկի մեկ սենյակում սկսված երաժշտական խոսակցությունը մնացել է ռադիոյի առանձին քարտերում՝ տարեթվով և տևողությամբ։
2008-ի արխիվային շարքը գալիս է «Օպերա Ավստրալիա»-ի երկար շրջանի ավարտին։ Այդ տարեթվի տակ կան «Ակնա կռունկը», Նարեկացու «Ահեղ ձայնսը», Եկմալյանի «Ամեն, Հայր Սուրբը», Կլայեցու «Այսօր ցնծա»-ն և միջնադարյան «Անտունին»։ Օպերային մեծ դերերը քչացել էին։ Խոսափողի առաջ նորից հայտնվեցին շարականը, մեկ դաշնամուրը, սեղմ մեղեդին։ Վեց տարի անց արխիվում նորից Պուչինիի Միմին է։ Հաջորդ տարում՝ Տիգրան Մանսուրյանի վոկալ շարքերը։
Արաքս Մանսուրյանը հետո ափսոսում էր, որ ձայնագրությունները քիչ են։ Բեմական տարիներին հաջորդ ներկայացումն ավելի շտապ էր, քան արդեն երգվածը պահելը։ 2015-ին ընտանիքի օգնությամբ սկսեց հավաքել ռադիոյում, հեռուստատեսությունում, Երևանում, Էջմիածնում և ֆրանսիական հյուրախաղերից մնացած նյութերը, կազմել սկավառակներ։ Նույն տարում ստացավ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» առաջին աստիճանի մեդալ և Երևանի կոնսերվատորիայի պատվավոր պրոֆեսորի կոչում։ Մեդալը կար։ Ձայնագրությունները պետք էր առանձին գտնել՝ պահոցներում, հին ժապավենների վրա, մարդկանց տներում։
Երգելուց հեռանալը մեկ օրում չստացվեց։ Մի քանի համերգ կոչել էր վերջին, հետո վերադարձել էր բեմ։ Ձայնը դեռ ենթարկվում էր։ Ծրագիր դեռ կարելի էր կազմել։ Դահլիճը սպասում էր «Կռունկին»։ Նա վախենում էր այն ծափից, որը տրվում է անցած անվանը, երբ ներկա կատարումն արդեն չի դիմանում նույն չափին։ 2017-ին, բեմական գործունեության հիսունամյակին, ասաց. «Արվեստը կեղծիք չի սիրում»։ Ժամանակին լռելը նրա համար նույն կարգապահությունն էր, ինչ ճիշտ տեղում շունչ վերցնելը։
2026-ի օգոստոսի 1-ի հոբելյանական հաղորդագրության վերջում նրան մաղթում էին նոր ստեղծագործական ձեռքբերումներ և լի դահլիճներ։ Նա լի դահլիճների մասին վաղուց էր մտածել ավելի սառն ձևով՝ արդյոք ներկա ձայնը դեռ դիմանում է ծափին։ Իր դասարանում Կոմիտասի բառերն արդեն ուրիշ բերաններում էին։ Ութսունամյակի օրը նրա անունը շնորհավորանքների մեջ էր, իսկ աշխատանքը շարունակվում էր օտար ուսանողի շնչի, շեշտի և արտասանության մեջ։ «Կռունկ» երգելիս դեմքը դեռ իրավունք չուներ դավաճանել բառին։
Հանրային ռադիոյի էջում որոնումը նորից բերում է 1989 թվական։ «Անուշի խելագարության տեսարան»։ Կոմպոզիտոր՝ Արմեն Տիգրանյան։ Կատարող՝ Արաքս Մանսուրյան։ Տևողություն՝ 15:52։ Այդ տողերում չկան Բեյրութը, Արթիկի մեկ սենյակը, հոր գրպանում տաքացող ձեռքը, Սիդնեյ գնացած ճամպրուկները, առավոտյան չորսին բացված Վագների պարտիտուրը, ճապոնացի դաշնակահարը, հայերեն սովորող երեք երիտասարդները։ Կողքին փոքր եռանկյուն կոճակ կա։ Ութսունամյակի շնորհավորանքները լրահոսում արդեն իջնում են ներքև։ Կոճակը մնում է նույն տեղում։
