Չերչիլն ու հայերը

5 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՄԱՔՍԻՄ ՔԱԼԱՇՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Չորս հարյուր շիշ։ Առասպելը սիրում է այսպիսի ճշտություն։ Մի տարբերակում Ստալինը Յալթայում նկատում է, որ Ուինսթոն Չերչիլին դուր է եկել հիսուն աստիճանանոց հայկական «Դվինը», և պատերազմից հետո ամեն տարի Երևանից նրա համար ուղարկում է չորս հարյուր շիշ։ Մի օր համը փոխվում է։ Չերչիլը դժգոհում է։ Կրեմլում պարզում են, որ խառնուրդի հեղինակ Մարգար Սեդրակյանն աքսորված է, վերադարձնում են վարպետին, վերականգնում հին համը, գուցե նաև փրկում նրա կյանքը։ Մյուս տարբերակներում Յալթան դառնում է Թեհրան, տարեկան չորս հարյուր շիշը՝ օրական մեկ շիշ, «Դվինը»՝ «Արարատ»։ Չեն փոխվում սիգարը, Ստալինի հեռախոսազանգը և հայկական երախտագիտության համար պատրաստ վերջաբանը։ Չերչիլի թղթերում բեռնագիր չկա։ Հաշիվ չկա։ Մառանի մատյան, անձնական նամակ կամ Մարգար Սեդրակյանի մասին գրություն նույնպես չկա։ Սեղանի շուրջ հայկական կոնյակը գովելու պատմությունը հնարավոր է։ Տարեկան առաքումն ու վարպետին փրկելու միջամտությունը փաստաթղթային հետք չունեն։

Փաստաթուղթ կա ուրիշ տեղում։ Չարթվելում ավարտած հաստ հատորը պահպանվել է։ 1929 թվականի հունվարի 1-ին Չերչիլը ստորագրեց «Համաշխարհային ճգնաժամի» հետպատերազմյան մասի նախաբանը։ Այնտեղ ընթերցողին զգուշացնում էր սեփական հիշողության սահմանների մասին։ Իր մասնակցած գործերը գրքում մեծ տեղ էին ստանալու։ Շատ դեպքեր, խոստովանում էր նա, վերադարձել էին միայն հին ելույթները, նամակներն ու հուշագրերը բացելուց հետո։ Հայկական էջերում թվերը չեն համընկնում։ Ամսաթվերը տեղ-տեղ շեղված են։ Չերչիլը երբեմն իր դերը բերում է պատմության կենտրոն։ Մի դատողության վրա այդ սխալները չեն ազդել։

Հայերին առանձին գլուխ չէր հատկացվել։ Նրանք հայտնվում էին «Հունական ողբերգություն» գլխի վերջում։ Չերչիլն այդ հատվածը կոչել էր «երկրորդական հայկական ողբերգություն», որն ուղեկցել էր թուրքական ուժի վերածննդին։ Հունական արշավանքը, Զմյուռնիան և Մուստաֆա Քեմալի հաղթանակը զբաղեցնում էին գլխի հիմնական մասը։ Հայկական հատվածը գալիս էր վերջում։ Այդ պահին հաղթողների համաժողովները փակվում էին, զորքերը հեռանում, Սևրի պայմանագիրը դեղնում էր՝ դեռ ուժի մեջ չմտած։

Չերչիլը նախ հավանական էր համարում արևելյան նահանգների հայերի դեմ օսմանյան իշխանությունների մեղադրանքների մի մասը։ Խոսքը ռուսական բանակին աջակցած կամ ապստամբած խմբերի մասին էր։ Այդ վերապահումը մեկ նախադասություն էր տևում։ Հաջորդ տողում նա գրում էր, որ 1915-ին կառավարությունը սկսեց և անողոք կերպով իրականացրեց հայերի ընդհանուր կոտորածն ու տեղահանությունը Փոքր Ասիայում։ Նրա առաջին հաշվարկով՝ ներգրավված էր շուրջ մեկ միլիոն երկու հարյուր հիսուն հազար մարդ, որոնց կեսից ավելին զոհվեց։ Նույն գլխում թիվը փոխվում էր՝ երկուսուկես միլիոնանոց համայնքից երեք քառորդ միլիոն սպանված։ Թվերը տատանվում էին։ Գնահատականը՝ ոչ։ «Հանցանքը ծրագրվել և իրականացվել էր քաղաքական նպատակներով»։ Մի քանի էջ առաջ նա գրել էր ամբողջ շրջանների մասին, որոնք քարտեզից ջնջվել էին մեկ «վարչական հոլոքոստով»։ «Ցեղասպանություն» իրավական բառը դեռ չէր ստեղծվել։ Չերչիլն օգտագործեց իր ժամանակի բառապաշարը։

Թուրքիայի պաշտոնական լեզուն մեկ դար անց էլ պահում է «տեղափոխում», «պատերազմական պայմաններ», «փոխադարձ կորուստներ» ձևակերպումները և մերժում ցեղասպանության բնորոշումը։ Չերչիլի էջում ռազմական կասկածը մնում է իր տեղում։ Նա հավանական էր համարում, որ հայ զինված խմբերից ոմանք աջակցել էին ռուսական բանակին կամ ապստամբել։ Դրանից հետո գրում էր ընդհանուր կոտորածի ու տեղահանության մասին՝ որպես քաղաքական նպատակով ծրագրված պետական գործողություն։ Ընտանիքների տեղահանումը, երեխաների մահվան երթերը, ամբողջ բնակավայրերի մաքրումը նրա շարադրանքում մարտադաշտի անկառավարելի քաոս չէին։ Կառավարությունն էր սկսել և իրականացրել դրանք։

1896-ին երիտասարդ հեծելազորայինը մորը գրում էր Համիդյան կոտորածների մասին։ Բրիտանիան, նրա խոսքով, ներկայանում էր որպես մարդկության՝ ընդհանրապես, հայերի՝ մասնավորապես պաշտպան։ Մենակ։ Առանց աջակցության։ Նա ավելացնում էր, որ այդ ամենը լիովին համապատասխանում է նախադեպին։ Քսանամյա սպան պետական պաշտոն չուներ։ Նամակում «պաշտպան» բառի կողքին արդեն կանգնած էին «մենակ» ու «առանց աջակցության» բառերը։ Անատոլիայի ափերի ուղղությամբ դրանից հետո ռազմանավ չշարժվեց։

Տասնութ տարի անց ռազմանավերը շարժվեցին ուրիշ գործով։ 1914 թվականի հուլիսի 28-ին, երբ եվրոպական պատերազմը դեռ ամբողջությամբ չէր բռնկվել, ծովակալության առաջին լորդ Չերչիլը հրամայեց բրիտանական նավաշինարաններում բռնագրավել Օսմանյան կայսրության պատվիրած երկու նորագույն գծանավերը՝ «Սուլթան Օսման I»-ը և «Ռեշադիեն»։ Դրանց համար գումար էր հավաքվել նաև օսմանյան հասարակության նվիրատվություններով։ Հուլիսի 31-ի հրահանգը թույլ էր տալիս ուժ կիրառել, եթե թուրքական անձնակազմը փորձեր նավ բարձրանալ։ Չերչիլը հետագայում պնդեց, որ բրիտանական նավատորմին այդ նավերը պետք էին։ Կոստանդնուպոլսում բռնագրավումն ընդունեցին որպես հրապարակային նվաստացում։ Գերմանական «Գյոբենն» ու «Բրեսլաուն» շուտով անցան Դարդանելի նեղուցով, ստացան օսմանյան դրոշ, իսկ հոկտեմբերի վերջին Սև ծովում կրակեցին ռուսական նավահանգիստների վրա։

Բռնագրավված գծանավերից մինչև հայերի բնաջնջումը ուղիղ գիծ քաշել չի կարելի։ Այդ գիծը չկա։ Երկու պատմությունները հանդիպեցին նույն պատերազմի ներսում։ 1914-ի դեկտեմբերից մինչև 1915-ի հունվար Սարիղամիշում օսմանյան բանակը ծանր պարտություն կրեց ռուսական ճակատում։ Հայ բնակչության նկատմամբ պետական կասկածն ու վրեժի լեզուն կոշտացան։ Ապրիլի 24-ի գիշերը Կոստանդնուպոլսում սկսվեցին հայ մտավորականների ձերբակալությունները։ Ապրիլի 25-ի լուսաբացին բրիտանական, ֆրանսիական, ավստրալական և նորզելանդական ուժերը ափ իջան Գալիպոլիում՝ Չերչիլի պաշտպանած Դարդանելի գործողության ցամաքային փուլում։ Տասնչորս տարի անց նա այդ հարևան ամսաթվերի միջև զգուշավոր կապ դրեց։ Բրիտանական հարձակումը, գրում էր նա, «կարող էր» խթանել թուրքական կառավարության անողոք կատաղությունը։ «Կարող էր»։ Դրանից այն կողմ նա չգնաց։ Տեղահանության հրամանները, մահվան երթերն ու զանգվածային սպանությունները հասան ռազմաճակատից հեռու քաղաքներ ու գավառներ։ Գալիպոլիի ռազմական հաշվարկում այդ ընտանիքները տեղ չունեին։

Մայիսի 24-ին Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը համատեղ հայտարարությամբ օսմանյան կառավարության անդամներին սպառնացին անձնական պատասխանատվությամբ՝ հայերի դեմ «մարդկության և քաղաքակրթության դեմ հանցագործությունների» համար։ Չերչիլը դեռ ծովակալության առաջին լորդն էր։ Հաջորդ օրը, կառավարության վերակազմավորման ժամանակ, նա կորցրեց պաշտոնը։ Դարդանելի ձախողումն արդեն նրա վրա էր։ Աշնանը հայերի կոտորածները հայտնվեցին Չերչիլի մեկ այլ ռազմական գրության մեջ։ Նա պահանջում էր հաղթահարել թուրքական դիրքերի դեմ գազային արկեր կիրառելու «անհիմն նախապաշարումը» և որպես փաստարկ հիշեցնում էր հայերի զանգվածային սպանությունները։ Թիրախը թուրքական բանակն էր։ Առաջարկը չիրագործվեց։ Այդ գրության մեջ հայ զոհերի անունը ծառայում էր գազային արկերի կիրառման հիմնավորմանը։

1915-ի մայիսյան հայտարարությունը խոստանում էր պատժել հանցագործությունները ղեկավարած օսմանյան պաշտոնյաներին։ Մուդրոսի զինադադարից հետո դաշնակիցները մտան Կոստանդնուպոլիս։ Օսմանյան ռազմական դատարանները սկսեցին դատավարություններ, արձանագրեցին տեղահանությունների կազմակերպված բնույթը և մի քանի մեղադրյալի նկատմամբ վճիռներ կայացրին։ Բրիտանացիները ձերբակալված պաշտոնյաների ու զինվորականների մի մասին տարան Մալթա։ 1919-ի հունվարից պատերազմի նախարարությունը ղեկավարում էր Չերչիլը, թեև հետաքննությամբ զբաղվում էին նաև արտաքին ու իրավական գերատեսչությունները։ Միջազգային դատարան չստեղծվեց։ Վկաները ցրված էին։ Փաստաթղթերը տարբեր քաղաքներում էին։ Իրավական հիմքը վիճարկվում էր։ Անկարայի նոր իշխանությունը պահում էր բրիտանացի գերիների։ 1921-ի աշնանը Մալթայի կալանավորները վերադարձվեցին բրիտանացի գերիների դիմաց։ 1915-ի խոստումը նավահանգստում ավարտվեց փոխանակման ցուցակով։ Մնացին նավի տախտակամածն ու անունների երկու սյունակը։

1919-ի հունվարին Չերչիլը վերադարձավ կառավարություն և ստանձնեց պատերազմի ու օդուժի նախարարությունները։ Նրա սեղանի քարտեզին քաղաքացիական պատերազմով պատված Ռուսաստանն էր, բոլշևիկների դեմ կռվող սպիտակ բանակները, Բաքվի նավթը, Բաթումի նավահանգիստը, Վրաստանը, Ադրբեջանը և հազիվ կանգնած Հայաստանի Հանրապետությունը։ Բրիտանական զինվորը տուն էր ուզում։ Գանձապետարանը թվեր էր պահանջում։ Գլխավոր շտաբը Կովկասը համարում էր երկար, թանկ ու անորոշ պարտավորություն։ Գեներալ Հենրի Ուիլսոնի կոշտ գրությանը Չերչիլը պատասխանեց, որ մանր խոչընդոտներ ստեղծելու կարիք չկա և պետք է հեշտացնել հայկական վիճակը կայունացնելու ցանկացած բարեխիղճ փորձ։ Այդ գրությունից հետո զորքերի նոր ցուցակ չկազմվեց։

1919-ի ամռանը բրիտանական ուժերի մեծ մասը հեռացավ Անդրկովկասից։ Բաթումի կայազորը դեռ պահում էր ծովային մի նեղ կապ։ 1920 թվականի մայիսի 11-ին Չերչիլը Համայնքների պալատում ուղիղ ասաց՝ պատերազմի նախարարությունը ռազմական պատճառներով վաղուց կուզեր դուրս գալ Բաթումից, բայց նավահանգիստը մնացել էր Հայաստանի Հանրապետության հետ կապ պահպանելու միակ միջոցը։ Տարհանումից հետո այդ կապը վերջնականապես կտրվելու էր։ Խորհրդարանի արձանագրության մեջ նախադասությունն ապագա ժամանակով է։ Մի քանի շաբաթ անց կայազորը հեռացավ։ Նավահանգիստը հանձնվեց Վրաստանի Հանրապետությանը։ Հայաստանի հետ բրիտանական ուղիղ կապը կտրվեց։

Հայերը Չերչիլի սեղանին հասնում էին նաև հարավից՝ փոշու ու հաշվապահական աղյուսակների միջով։ Բաղդադից մոտ հիսուն կիլոմետր հյուսիս-արևելք, Դիալա գետի ափին, Բաքուբայի ճամբարը ձգվում էր շուրջ երեք կիլոմետր։ Վրանների քաղաքում ապրում էին Ուրմիայի և հյուսիսարևմտյան Պարսկաստանի ճանապարհներով նահանջած ասորիներ ու հայեր։ Ամենամարդաշատ շրջանում այնտեղ մոտ հիսուն հազար մարդ ու հազարավոր կենդանիներ կային։ Գնացքով բերում էին սնունդ և մաքուր ջուր։ Գործում էին դպրոցներ, արհեստանոցներ, հիվանդանոցային բաժիններ։ Հայկական ու ասորական հատվածները բաժանված էին։ Ճամբարից դուրս գալու համար թույլտվություն էր պետք։

1919 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Համայնքների պալատի մի պատգամավոր հարցրեց, թե բրիտանացի հարկատուն ինչ պարտավորություն ունի այդ մարդկանց հանդեպ։ Չերչիլը պատասխանեց՝ նրանք թուրքերի դեմ գործողություններին մասնակցելու հետևանքով փախել են, հայտնվել բրիտանական պաշտպանության տակ, և հայրենադարձությունը կկազմակերպվի, երբ պայմանները թույլ տան։ Աշխատունակների մեծ մասը, ավելացրեց նա, զբաղված է։ 1920-ի փետրվարին հարցը նորից հնչեց։ Նախարարը պատասխանեց, որ հայրենադարձությունը «ուշադիր քննարկվում է», դաշնակիցների միջև բանակցություններ են գնում։ Ճամբարում մարդիկ շարունակում էին սպասել։

1920 թվականի հունիսի 13-ին Չերչիլին հասավ ավելի մերկ թուղթ։ Բաքուբայում հաշվված էր քսանվեց հազար ասորի և տասնչորս հազար հայ։ Երեք հարյուր յոթանասուներկու հայ ցանկանում էր գնալ Կոստանդնուպոլիս։ Փոխադրումը դժվար էր։ Ընդունող վայրերը՝ անորոշ։ Չերչիլը լուսանցքում գրեց. «Մենք տարեկան մոտ երկու միլիոն ենք ծախսում այս հետաքրքիր մարդկանց վրա, և ծախսը, ինչ-որ տարօրինակ պատճառով, դրված է բանակի նախահաշվի վրա»։ Ներքևում դրեց երեք սկզբնատառ՝ Ու․ Ս․ Չ․։ Ցեղասպանությունից փրկված մարդկանց քաղաքը այդ էջում վերածվել էր թվի ու սխալ նախարարության հաշվեհամարի։

Նույն շաբաթներին Փարիզի ու Լոնդոնի սեղաններին Հայաստանի սահմաններն էին։ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակությունը՝ Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորությամբ, և Պողոս Նուբարի Հայ ազգային պատվիրակությունը հաղթողներին ներկայացնում էին իրար մոտեցված, տեղ-տեղ տարբեր տարածքային պահանջներ։ Գիծը քարտեզի վրա էր։ Նոր պետությանը հարկավոր էին զորք, վարկ, վարչական անձնակազմ, նավահանգիստ և արտաքին հովանավոր։ Բրիտանիան, Ֆրանսիան ու Իտալիան նայում էին Միացյալ Նահանգներին։ Վաշինգտոնը նայում էր Սենատին։ Ազգերի լիգան սեփական զինվոր ու գանձարան չուներ։

Ամերիկացիներն այդ տարածքը հեռվից չէին չափել։ 1919-ի աշնանը գեներալ Ջեյմս Հարբորդի ռազմական առաքելությունը Կոստանդնուպոլսից անցել էր Ադանա, Հալեպ, Մարդին, Դիարբեքիր, Խարբերդ, Մալաթիա, Սեբաստիա, Երզնկա, Էրզրում, Կարս, Երևան, Թիֆլիս, Բաքու և Բաթում։ Ճանապարհի մի մասը գնացել էին գնացքով, մի մասը՝ մեքենայով ու ձիով։ Էջմիածնում հանդիպել էին Գևորգ Ե կաթողիկոսին։ Տեսել էին ավերված բնակավայրերը, վերադարձող մարդկանց, անպաշտպան ճանապարհները, երկաթուղու բացերը և սահմանների խառնաշփոթը, որի վրա դիվանագետները ցանկանում էին մանդատ կառուցել։ Հարբորդի զեկույցը բաժին առ բաժին քննում էր կառավարումը, առողջապահությունը, ֆինանսները, հաղորդակցությունը և զորքի խնդիրը։ Ռազմական բաժինը սկսվում էր հեռավոր երկրում ամերիկացի երիտասարդներին ծառայության ուղարկելու նկատմամբ հասարակության զգայունությունից։ Զեկույցը նկարագրում էր 1915-ի կազմակերպված տեղահանություններն ու զանգվածային մահը։ Էժան կամ արագ մանդատ չէր խոստանում։ 1920-ի գարնանը այդ հատորը սենատորների սեղանին էր։ Հաշվարկը նրանց առաջ էր դրված մինչև քվեարկությունը։

1920-ի ապրիլի վերջին Սան Ռեմոյում դաշնակիցները գրեցին, որ պատերազմի բեռները թույլ չեն տալիս նոր ռազմական պարտավորություն վերցնել։ Նրանք դիմեցին Միացյալ Նահանգներին՝ խնդրելով ստանձնել Հայաստանի մանդատը։ Վուդրո Ուիլսոնը համաձայնեց հարցը տանել Կոնգրես։ Մայիսի 24-ին նա պաշտոնապես լիազորություն խնդրեց։ Հունիսի 1-ին Սենատում 52 ձայն հավաքվեց մանդատի դեմ, 23՝ կողմ։ Բաքուբայի տեղափոխման ցուցակները մնացին նույն գրասենյակներում։ Ամերիկյան զինվոր Հայաստան չգնաց։

Օգոստոսի 10-ին, Փարիզի մերձակայքում գտնվող Սևրի ճենապակու գործարանի սրահում, օսմանյան պատվիրակությունը ստորագրեց խաղաղության պայմանագիրը։ Վեցերորդ բաժնի վերնագիրն էր «Հայաստան»։ Այդ բաժնում Հայաստանին հատկացված էր վեց հոդված։ 88-րդ հոդվածով Թուրքիան Հայաստանը ճանաչում էր ազատ ու անկախ պետություն։ 89-րդ հոդվածով Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում սահմանը, դեպի ծով ելքը և սահմանակից տարածքի ապառազմականացումը հանձնվում էին Միացյալ Նահանգների նախագահի իրավարար վճռին։ Հաջորդ հոդվածները կարգավորում էին տարածքի փոխանցումը, սահմանազատման հանձնաժողովը, հարևանների հետ սահմանները և փոքրամասնությունների իրավունքները։ Իրավական շարահյուսությունը ճշգրիտ էր։ Զորամասերի աղյուսակ չկար։ Ոչ մի տող չէր ասում, թե ով պիտի հասներ մինչև գծված սահմանը և մնար այնտեղ։ Անկարայում Մուստաֆա Քեմալի կառավարությունը մերժում էր Սևրը։ Ստորագրած սուլթանական կառավարությունը այն հաստատելու գործուն խորհրդարան չուներ։

Ուիլսոնի իրավարար վճիռը ստորագրվեց Վաշինգտոնում նոյեմբերի 22-ին։ Կցված մեծ քարտեզը Հայաստանին տալիս էր Սև ծով հասնող տարածք։ Այդ օրը Կարսն արդեն թուրքական բանակի ձեռքին էր։ Ալեքսանդրապոլը գրավված էր։ Հայաստանի կառավարությունը ծանր զինադադարի բանակցությունների մեջ էր։ Յոթ օր անց՝ նոյեմբերի 29-ին, Կարմիր բանակը մտավ հանրապետության հյուսիս-արևելք։ Դեկտեմբերի 2-ին Երևանում իշխանությունը փոխանցվեց բոլշևիկներին։ Նույն գիշեր Ալեքսանդրապոլում պարտված կառավարության ներկայացուցիչները ստորագրեցին թուրքական պայմանները։ Վաշինգտոնի քարտեզի վրա ծով տանող միջանցքը լայն էր ու անխափան։ Ներքևում Ուիլսոնի ստորագրությունն էր։ Քարտեզի վրա չկային Կարսի անկման ժամը, Իջևանի ճանապարհով եկող զորասյունը և Երևանի կառավարության վերջին նիստի ձայները։

Ինը տարի անց Չերչիլը այդ օրացույցի մի քանի էջ խառնեց։ Ուիլսոնի վճիռը տարավ դեկտեմբեր։ Գրքում գրեց, թե բոլշևիկները դեռ մայիսին ներխուժել ու ենթարկել էին Երևանը։ Մայիսին Հայաստանում եղել էր բոլշևիկյան ապստամբություն, որը կառավարությունը ճնշել էր։ Կարմիր բանակը մտավ նոյեմբերի վերջին։ Մարաշում սպանված հայերի թիվը Չերչիլը հասցրեց մոտ հիսուն հազարի։ Հետագա հաշվարկները բազմապատիկ փոքր թվեր են տալիս, թեև խոսքը հազարավոր զոհերի մասին է։ Նախաբանում նա արդեն զգուշացրել էր իր հիշողության մասին։ Մի պատկերի մեջ սխալ չկար։ Հայաստանը թղթի վրա էր։ Թուղթը պաշտպանող ուժ չկար։

Մարաշը Չերչիլի գրքում Ֆրանսիայի դեմ մեղադրանք էր։ 1920-ի ձմռանը ֆրանսիական ուժերը ծանր մարտերից հետո նահանջեցին քաղաքից։ Նրանց պաշտպանության վրա հույս դրած հայ բնակչությունը ենթարկվեց կոտորածի ու փախուստի։ Թվերի վեճը չի լցնում դատարկված հայկական թաղամասերը։ 1921 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ֆրանսիան Անկարայում համաձայնագիր ստորագրեց Քեմալի կառավարության հետ և համաձայնեց հեռանալ Կիլիկիայից։ Ֆրանսիական դրոշի հետևից Սիրիայի ու Լիբանանի ուղղությամբ շարժվեցին հայ ընտանիքների նոր խմբեր։ Սևրի քարտեզի հարավարևմտյան եզրը փակվեց առանձին համաձայնագրով։ Ընդհանուր արարողություն չեղավ։

Չերչիլն այդ ժամանակ գաղութների նախարարն էր։ 1921 թվականի հունիսի 14-ին Համայնքների պալատում նա ներկայացրեց Մերձավոր Արևելքի գինը։ Զինադադարի պահին բրիտանական վճարման կամ պարենավորման ցուցակներում շուրջ յոթ հարյուր հազար զինվոր, ծառայող, ուղեկից և փախստական կար։ 1919–1920 ֆինանսական տարում ծախսը հասել էր մոտ յոթանասունից ութսուն միլիոն ֆունտի։ Նոր թվերը պիտի կտրուկ իջնեին։ Չերչիլը խոսում էր Իրաքի ու Պաղեստինի մասին։ Բրիտանական զորքը այնտեղ էր, մանդատները ձևակերպված էին, կառավարումը Լոնդոնի ձեռքում էր։ Հայաստանը ցանկում չկար։ Նրա մանդատը ոչ ոք չէր վերցրել։ Բրիտանական կայազորը հեռացել էր։ Բաթումի կապը կտրվել էր։ Բաքուբայի երկու միլիոնը կրճատվող մատյանի փոքր տողերից մեկն էր։

1921-ի փետրվարի 26-ին Լոնդոնի համաժողովում Ահարոնյանն ու Պողոս Նուբարը կրկին պահանջեցին կատարել Սևրի պայմանները։ Դիվանագետների նոր տեքստում անկախ պետության խոստումից մնաց «ազգային օջախ»՝ Փոքր Ասիայի արևելյան սահմանների մոտ, Ազգերի լիգայի հսկողությամբ վերաբնակեցման համար։ Տարածքը չէր որոշվում։ Զորք չէր նշվում։ «Անկախ Հայաստան» բաժինը մեկ տարվա ընթացքում նեղացել էր մինչև անորոշ բնակավայրի գաղափար։ 1922-ի խորհրդակցություններում նույն արտահայտությունը շրջանառվում էր արդեն որպես փոքրացված պարտք։ Հայ պատվիրակների հուշագրերը հասնում էին սեղաններին։ Բանակի առաջխաղացումը փոխել էր այդ սեղանների լեզուն։

1922-ի սեպտեմբերին քարտեզի վրա հայտնվեց Չանաքը՝ Դարդանելի ասիական ափի բրիտանական կայազորը։ Քեմալական զորքերը մոտեցան դաշնակիցների հայտարարած չեզոք գոտուն։ Չերչիլն ու Լլոյդ Ջորջը կոշտ դիմադրության կոչ հրապարակեցին և կայսրության տիրույթներից օգնություն խնդրեցին։ Կանադան պահանջեց սեփական խորհրդարանի որոշում։ Ֆրանսիան ու Իտալիան հետ քաշեցին իրենց ուժերը։ Բրիտանական փոքր կայազորը մնաց դիրքերում, մինչև Մուդանիայի զինադադարը հեռացրեց պատերազմի անմիջական վտանգը։ Հոկտեմբերին Լլոյդ Ջորջի կառավարությունը փլվեց։ Նոյեմբերին Չերչիլը կորցրեց Դանդիի պատգամավորական տեղը։ 1923 թվականի հուլիսի 24-ին, երբ Լոզանի պայմանագիրը ստորագրվեց, նա պաշտոն չուներ և խորհրդարանում չէր։

Լոզանի տեքստում կային Թուրքիայի ոչ մահմեդական փոքրամասնությունների պաշտպանության ընդհանուր դրույթներ։ Սևրի 88-րդ ու 89-րդ հոդվածների Հայաստանը չկար։ Նախագահական իրավարար սահմանը չկար։ Ծով տանող միջանցքը չկար։ Պայմանագիրը գրանցեց Քեմալի ռազմական հաղթանակով ստեղծված սահմանները և փոխարինեց չկիրառված Սևրին։ Չերչիլը Լոզանը չէր բանակցել և չէր ստորագրել։ Մինչ այդ նա երեք ազդեցիկ պաշտոն էր զբաղեցրել. Դարդանելի գործողության ժամանակ ղեկավարել էր ծովակալությունը, Կովկասից զորքերի հեռացման շրջանում՝ պատերազմի նախարարությունը, Անկարայի ու Լոնդոնի համաժողովների տարիներին՝ գաղութների նախարարությունը։ Նրա անունը Լոզանի ստորագրությունների էջում չկա։ Նրա որոշումները մնացել են նախորդ թղթապանակներում։

1929-ի գրքում Մուստաֆա Քեմալը բարձր ռազմական ու քաղաքական գնահատական էր ստացել։ Չերչիլը նրան դասում էր համաշխարհային պատերազմի փլուզումից ծնված եզակի առաջնորդների շարքին։ Նույն հատորում թուրքական կառավարության 1915-ի քաղաքականությունը կոչվում էր ծրագրված հանցագործություն։ Հետպատերազմյան հայկական խոստումների մասին Չերչիլը գրում էր, որ հաղթողների բանակները հեռացել են, իսկ որոշումները դատարկվել։ Նախարարական թղթերում կար նաև Կովկասից զինվորներին տուն բերելու հրահանգը։ Երեք գրառում։ Երեքն էլ Չերչիլինն էին։

Հայկական հանրային հիշողությունը այդ թղթապանակներից ընտրեց ավելի հարմար երկու պատմություն։ Մեկը կոնյակի մասին էր։ Մյուսը՝ Չերչիլին վերագրվող խոսքը, թե հայկական արյունը միջազգային կշեռքի վրա նավթից թեթև է։ Խոսքը շրջում է հայերեն, ռուսերեն ու անգլերեն տարբերակներով։ Երբեմն Բաքվի նավթի մասին է, երբեմն՝ Մոսուլի։ Հաստատված ամսաթիվ չունի։ Ելույթի վայր, նամակի հասցեատեր կամ Չերչիլի գրքի էջ նույնպես չունի։ Տասնամյակներ անց այն հնչել է անգամ բրիտանական խորհրդարանի վերին պալատում՝ որպես հայտնի մեջբերում։ Կրկնությունը սկզբնաղբյուր չի ստեղծել։ Չերչիլի մատչելի գրություններում հաստատված նախադասությունը նավթի կշիռ չի չափում։ Այն գրանցում է արդեն կատարված ջնջումը։

Չարթվելի մառանի երևակայական արկղերը շարունակում են հասնել հայկական պատմությունների մեջ՝ տարեկան չորս հարյուր շիշ, հաշվված, պիտակավորված, Ստալինի կնիքով։ Չերչիլի արխիվում դրանց առաքման թուղթը դեռ չի հայտնվել։ 1929-ի հատորի 408-րդ էջում մնացել է ուրիշ նախադասություն. «Պատմությունն ապարդյուն կփնտրի ‹Հայաստան› բառը»։ Այդ տողով հայկական հատվածն ավարտվում է։ Չերչիլը շրջում է էջը։ Հաջորդ գլխի անունը «Չանաք» է։