Ինչո՞ւ Նասիմ Թալեբը մերժեց Ադրբեջանի հրավերքը և պաշտպանեց Ռուբեն Վարդանյանին

6 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Օգոստոսի 2-ի գրառման մեջ սկզբում փողն էր։ Հետո՝ Ռուբեն Վարդանյանի անունը։ Չկար հրավիրողի անունը, կազմակերպության տարբերանշանը, դահլիճի հասցեն։ Նասիմ Նիկոլաս Թալեբը գրել էր, որ իրեն առաջարկել են դասախոսություն կարդալ Ադրբեջանում։ Նա մերժել էր։ Հրավիրող կողմը, ըստ նրա, զգալիորեն բարձրացրել էր վճարը՝ կարծելով, թե նոր թիվը կփոխի պատասխանը։ Անգլերեն «hugely» բառի մեջ ավելորդ տառ կար՝ «yuugely»։ Փակագիծը փակվում էր այդ սխալով։ Հաջորդ նախադասությունը մաքուր էր. «Ես ոտք չեմ դնի Ադրբեջան, քանի դեռ Ռուբեն Վարդանյանն այնտեղ բանտարկված է»։

Հրավեր ուղարկողները մնացին «նրանք»։ Համալսարան, մասնավոր համաժողով, խորհրդատվական ընկերություն, պետական հիմնադրամ, միջնորդ գործակալություն՝ Թալեբը տարբերակ չտվեց։ Գումարն էլ չասաց։ Պայմանագիր չհրապարակվեց։ Նամակագրություն՝ նույնպես։ Կազմակերպիչը չարձագանքեց։ Հանրությունը ստացավ արդեն հավաքված պատմությունը. առաջարկ կար, գինը բարձրացել էր, պատասխանը չէր փոխվել, բանտում մարդ կար։

Մի քանի ժամ հետո Թալեբը վերադարձրեց վեց տարվա հին գրառումը։ 2020-ի մարտն էր. սահմանները փակվում էին, փողոցները դատարկվում էին, վարակի մասին վստահ բան քիչ կար։ Ադրբեջանի առաջին փոխնախագահ Մեհրիբան Ալիևան՝ նախագահ Իլհամ Ալիևի կինը, դիմել էր երկրի բնակչությանը և գրել, որ աշխարհում իշխում է Թալեբի «Սև կարապը»։ Հետո նրա գրքից խոսել էր ռիսկերի մասին։

2026-ի օգոստոսին Թալեբը այդ գովասանքը դրեց նոր գրառման կողքին։ Կառավարության համակրանքը իր աշխատանքի հանդեպ փոխադարձ ծառայություն չէր պահանջում, գրեց նա։ «Ես անշարժ գույքի վաճառական չեմ»։ «Որևէ կառավարություն» ձևակերպումը բավական մոտ էր հասցեատիրոջը։ Հրավերի տակ ստորագրություն դեռ չկար։ Ո՞վ էր պատրաստ վճարել Ադրբեջանում նրա ելույթի համար՝ չիմացանք։

Օգոստոսի 4-ին ադրբեջանական պատասխանը եկավ «Նյուզ.ազ»-ից։ Պաշտոնյա չէր խոսում։ Խոսում էր Մեսուդ Էֆենդիևը՝ Զաքաթալայում ծնված, տասնամյակներ Գերմանիայում աշխատած մաթեմատիկոս։ Նրա մասնագիտական կենսագրության մեջ կան անվերջաչափ դինամիկական համակարգեր, մաթեմատիկական կենսաբանություն, Մյունխենի Հելմհոլց կենտրոն, Տորոնտոյի Ֆիլդս ինստիտուտ։ Այս զրույցում հավասարումներ չկային։ Էֆենդիևն ասաց, որ Ադրբեջանը նվազագույն չափով անգամ չի տուժի, եթե Թալեբը երբեք ոտք չդնի երկրի հողին։ Հետո հիշեցրեց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը հարգելու պահանջը։

Նույն օրը ադրբեջանական անգլալեզու «ԷյՆյուզ»-ը Թալեբի գրառումը ներկայացրեց որպես Ադրբեջանի բոյկոտի կոչ։ «Բոյկոտ» բառը գրառման մեջ չկար։ Չկար նաև կոչ՝ չայցելել Ադրբեջան, չեղարկել գիտաժողով, հրաժարվել հրատարակչական կամ համալսարանական կապերից։ Թալեբը գրել էր իր մասին՝ «ես ոտք չեմ դնի»։ Վերնագրում «ես»-ը կորավ։ Մնաց երկրի դեմ ուղղված «բոյկոտը»։ Վարդանյանի անունը նստեց ինքնիշխանության բառապաշարի տակ։

Երկուսն էլ թվերի մարդիկ էին։ Վեճում բացակայում էր գլխավոր թիվը՝ հոնորարը։ Հայտնի էր մյուսը՝ քսան տարի։ Թալեբը քսանմեկ տարի աշխատել էր որպես քանակական ռազմավարություններով զբաղվող ֆինանսական առևտրական, հետո անցել հավանականության, անորոշության և ռիսկի խնդիրներին։ Էֆենդիևը ուսումնասիրել էր համակարգերի երկարատև վարքն ու ձգող վիճակները։ Հանրային խոսակցության մեջ մնացել էին հողը, բանտը, անհայտ գումարը և պետության չտուժելու հավաստիացումը։

Ռուբեն Վարդանյանի անունը Բաքվի դատական թղթերում երկար ցուցակի վրա էր։ 2026-ի փետրվարի 17-ին Բաքվի ռազմական դատարանը նրան դատապարտեց քսան տարվա ազատազրկման։ Դատարանը մեղավոր ճանաչեց 42 կետով՝ խաղաղության և մարդկության դեմ հանցագործություններ, ռազմական հանցագործություններ, ահաբեկչություն ու դրա ֆինանսավորում, հանցավոր կազմակերպության ստեղծում, ապօրինի զենքի շրջանառություն, սահմանադրական կարգի բռնի փոփոխություն, պետական սահմանի ապօրինի հատում։ Առաջին տասը տարին՝ բանտում։ Մնացած տասը՝ խիստ ռեժիմի ուղղիչ հիմնարկում։

Բաքուն նիստերը բաց էր կոչում։ «Ռոյթերսը» ամբողջ դատավարության ընթացքում չկարողացավ մտնել դահլիճ։ Ներսում հիմնականում ադրբեջանական պետական լրատվամիջոցներն էին։ Պաշտպանությունն ասում էր՝ գործը 422 հատոր է, ամբողջը ադրբեջաներեն, իսկ Վարդանյանը լեզվին չի տիրապետում։ Դատարանի հաղորդագրություններում գրված էր, որ նա ունեցել է թարգմանիչ, տեղացի փաստաբան և պաշտպանության իրավունքներ։ Նույն հասցեն, նույն դատը, երկու նկարագրություն։

Նույն համալիրում մեկ ուրիշ գործով դատում էին Ղարաբաղի նախկին երեք նախագահներին, քաղաքացիական պաշտոնյաների ու զինվորականների՝ ընդհանուր տասնհինգ մարդու։ Վարդանյանը նրանց հետ չէր։ Նրա գործը առանձնացված էր։ Պաշտպանությունը պահանջել էր միացնել վարույթները, դատարանը մերժել էր։ Մի շենքում քննվում էր չճանաչված պետական համակարգի անցյալը։ Ամենահայտնի գործարարը ստացել էր առանձին դահլիճ, առանձին մեղադրական ծավալ, առանձին պատմություն։

Վարդանյանը մեղադրանքները մերժեց։ Ընտանիքն ու միջազգային իրավական թիմը վճիռը նախապես որոշված անվանեցին։ «Միջազգային համաներումը» գրեց, որ քաղաքացիական անձանց ռազմական դատարանում դատելը լուրջ խնդիր է, մեղադրանքներն ամբողջությամբ հրապարակված չեն, ապացույցները ներկայացվել են մեղադրյալներին անհասկանալի լեզվով և պատշաճ չեն թարգմանվել։ Կազմակերպությունը Ադրբեջանի իշխանություններից տեղեկություն էր ուզել դատավարության ու ապացույցների մասին։ Պատասխան չէր ստացել։

ՄԱԿ-ի աշխատանքային խումբը մեկ ուրիշ հարց էր գնահատել։ 2024-ի նոյեմբերին ընդունված և 2025-ի փետրվարին հրապարակված Կամայական կալանքների հարցերով աշխատանքային խմբի կարծիքը Վարդանյանի կալանքը կամայական չհամարեց։ 2026-ի փետրվարին «Միջազգային համաներումը» դատավարությունն անվանեց արդարադատության ծաղր։ ՄԱԿ-ի կարծիքը վերաբերում էր կալանքի իրավական հիմքին։ «Միջազգային համաներման» գնահատականը՝ ռազմական դատարանում քննության արդարությանը։ Կողմերի հրապարակումներում այդ սահմանը հաճախ չէր երևում։ Ամեն մեկը վերցնում էր իրեն պետք եկած թուղթը։

Դատավճռից երկու օր անց նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը գրեց, որ Վարդանյանի գործով որոշումը գրեթե երեսուն տարվա հակամարտության «խորհրդանշական և տրամաբանական ավարտն» է։ Նա հիշեց Բաքվի նախկին սպասումները միջազգային տրիբունալներից և ասաց, որ Ադրբեջանն արդարադատությունն իրականացրել է իր դատարաններում։ Մի քանի տասնամյակի պատերազմը, տեղահանությունները, սպանություններն ու փոխադարձ մեղադրանքները այդ նախադասության մեջ փակվում էին մեկ ռազմական դատարանի վճռով։ Վարդանյանը Արցախում պաշտոնավարել էր 2022-ի վերջից մինչև 2023-ի փետրվարը։ Նրա քսան տարին ներկայացվում էր որպես մի պատմության վերջակետ, որը սկսվել էր շատ ավելի վաղ։

Վարդանյանին ձերբակալել էին 2023-ի սեպտեմբերի 27-ին՝ Լաչինի ճանապարհի ադրբեջանական անցակետում։ Նա Արցախից գնում էր Հայաստան։ Այդ օրերին ճանապարհով շարժվում էին ընտանիքներ, ճամպրուկներ, վառելիքի հերթերի մեջ կանգնած մեքենաներ։ Սեպտեմբերի 19-ի ադրբեջանական ռազմական գործողությունից և հաջորդ օրվա հանձնվելուց հետո ավելի քան հարյուր հազար հայ մի քանի օրում հեռացավ Լեռնային Ղարաբաղից։ Հայաստանի իշխանություններն ու մի շարք միջազգային իրավապաշտպան կառույցներ այդ ելքը կոչեցին բռնի տեղահանում կամ էթնիկ զտում։ Բաքուն ասում էր՝ բնակիչներին առաջարկվել էր ինտեգրում, նրանց ոչ ոք չէր արտաքսում։

Լաչինի ճանապարհը դրանից առաջ ինը ամիս փակված էր։ 2022-ի դեկտեմբերին սկսված շրջափակումը կտրել էր Ղարաբաղի հայ բնակչության հիմնական կապը Հայաստանի հետ։ Սնունդը, վառելիքը, դեղորայքը պակասում էին։ 2023-ի փետրվարին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրել էր ապահովել մարդկանց, մեքենաների և բեռների անխափան տեղաշարժը երկու ուղղությամբ։ Ամռանը մարդասիրական մատակարարումներն ավելի սեղմվեցին։ Սեպտեմբերի հարձակումը հասավ դատարկվող պահեստներին ու երկար հերթերին։

Վարդանյանի ձերբակալության լուրը տարածեց Ադրբեջանի սահմանապահ ծառայությունը։ Մոսկվայի ֆինանսական աշխարհից Արցախ եկած գործարարը հայտնվել էր այն պետության ձեռքում, որի քաղաքացիությունը երբեք չէր ունեցել և որի սահմանը, Բաքվի վարկածով, ապօրինի էր հատել։ Ռուսաստանի քաղաքացիությունից հրաժարվելու նրա դիմումը պաշտոնապես հաստատվել էր 2022-ի դեկտեմբերին։ Նա տեղափոխվել էր Արցախ, մի քանի ամիս անց դարձել պետական նախարար, 2023-ի փետրվարին հեռացել պաշտոնից ու մնացել այնտեղ մինչև սեպտեմբերյան փլուզումը։

Վարդանյանի կենսագրության մեջ «Ավրորա» մարդասիրական նախաձեռնությունն էր, Դիլիջանի միջազգային դպրոցը, Տաթևի վերականգնման ու զբոսաշրջային ծրագիրը, կրթական և բարեգործական բազմաթիվ նախագծեր։ Այնտեղ էր նաև «Տրոյկա Դիալոգը»՝ Ռուսաստանի խոշորագույն մասնավոր ներդրումային բանկերից մեկը, որը նա ղեկավարել էր մինչև պետական «Սբերբանկին» վաճառելը։ 2019-ին միջազգային հետաքննող լրագրողները հրապարակեցին միլիարդավոր դոլարների օֆշորային ցանցի մասին նյութեր։ Այն անվանեցին «Տրոյկայի լվացքատուն» և կապեցին բանկի աշխատակիցների ստեղծած համակարգի հետ։ Վարդանյանն ասաց, որ հանցավոր գործունեության մասին չի իմացել։ Այդ հետաքննությամբ անձամբ նրա դեմ քրեական մեղադրանք չառաջադրվեց։

Դրանով հեշտ հերոս չէր ստացվում։ Դրանով չէին ապացուցվում նաև Բաքվի 42 մեղադրանքները՝ Ղարաբաղյան հակամարտության, զինված կառույցների և սահմանահատման մասին։ Պաշտպանները ցույց էին տալիս բարեգործին, կրթական նախագծերի հիմնադրին։ Ադրբեջանական հրապարակումները՝ ռուսաստանյան օլիգարխին, անջատողական վարչակազմի ղեկավարին, վաղեմի պատերազմների ֆինանսավորողին։ Անկախ դիտորդը դահլիճում չկար։ Չէր տեսնում, թե ինչպես էին այդ անուններն ու կենսագրական հատվածները դառնում ապացույց և վճիռ։

Թալեբի գրառման մեջ Վարդանյանը մեկ բառ էր՝ «ընկեր»։ Նրանց ծանոթության հրապարակային ժամանակագրություն չկա։ Հայտնի չէ առաջին հանդիպումը, համատեղ նախագիծը կամ երկար նամակագրությունը։ Հստակ հետքերից մեկը 2023-ի դեկտեմբերի 7-ի գրառումն է. «Հայաստանին օգնություն է պետք»։ Թալեբը գրել էր, որ նոր է իմացել իր ընկեր Ռուբեն Վարդանյանի ադրբեջանական գերության մասին և դժգոհել, որ նրան ռազմագերու կարգավիճակ չեն տալիս, վերաբերվում են որպես ահաբեկչի։

Այդ գրառումը իրավական պաշտպանություն չէր։ Թալեբը չէր անցնում մեղադրանքի հոդվածներով, չէր ապացուցում Վարդանյանի անմեղությունը, չէր վիճարկում Ղարաբաղի միջազգային կարգավիճակը։ Նրա ասածը անձնական էր. ընկերը բանտում է, ինքը Ադրբեջան չի գնա։ Երկու տողի մեջ չկային Վարդանյանի քաղաքական ընտրությունը, ռուսաստանյան ֆինանսական անցյալը, ադրբեջանցի զոհերի արդարադատության պահանջը, դատավարության ապացույցները։

Գրառումը եկել էր Թալեբի երևանյան այցից մի քանի օր անց։ Այդ այցը հայտարարվել էր դեռ 2023-ի օգոստոսի 1-ին։ Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարարությունը տեղեկացրել էր, որ «Գիտության և գործարարության օրեր» համաժողովի գլխավոր հյուրը լինելու է «Սև կարապի» հեղինակը։ Լաչինի միջանցքը այդ ժամանակ դեռ փակ էր։ Սեպտեմբերի ռազմական գործողությունն ու զանգվածային ելքը առջևում էին։ Տեսազանգով Թալեբն ասել էր՝ Հայաստան գալը տուն վերադառնալու զգացում ունի։ Հիշել էր Բեյրութի մանկությունը, հայերի հետ կապը, Հարավային Կովկասի անձնական նշանակությունը։

Սեպտեմբերի վերջին Ղարաբաղից եկող մեքենաների շարքը հասնում էր Գորիս։ Այդ օրերին Թալեբը սոցիալական ցանցում քարտեզ հրապարակեց։ Հայաստանը նկարագրեց որպես հազարամյակների ընթացքում փոքրացած երկիր, հիշեց Կիլիկիայի դարպասները, Միջերկրականը, Արարատը՝ Հայաստանի այսօրվա սահմաններից դուրս։ Հաջորդ տողում գրեց հայերի կրած շարունակական էթնիկ զտումների և ցեղասպանության մասին։ Գրառումը կարճ էր, ակադեմիական մանրամասների տեղ չուներ։ Քարտեզը սեղմված էր մի քանի նախադասության մեջ։

Դեկտեմբերի 1-ին ու 2-ին Թալեբը Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնի բեմում էր։ Համաժողովի տոմսերի ամբողջ հասույթը նախատեսված էր Արցախից բռնի տեղահանվածների կարիքների համար։ Նա միջազգային համբավ ունեցող վճարովի բանախոս էր, և Երևանում այդ անունով դահլիճ էին հավաքել գիտության, գործարարության ու նորարարության շուրջ։ Համաժողովից հետո նրան ընդունեց նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը։ Սեղանին դրված էր «Ինցերտոյի» հինգհատորյակի հայերեն հրատարակությունը։ Խոսում էին խաղաղությունից, սփյուռքից, կրթությունից, տեխնոլոգիաներից։

Թալեբն ասել էր, որ լիբանանյան հայ համայնքի հետ սերտ կապեր ունի։ Այդ կապը պարտադիր քաղաքական դիրք չէր ստեղծում, բայց Բեյրութի հայկական դպրոցները, թաղամասերը, եկեղեցիներն ու ընտանիքները նրա մանկության քաղաքի իրական մասն էին։ Նրա անձնական քարտեզում Կիլիկիան, Լիբանանն ու Հայաստանը հեռու չէին իրարից։

Պաշտոնական կենսագրությունը չոր է. քսանմեկ տարի ֆինանսական առևտրում, հետո հետազոտություն, հինգ գրքից կազմված «Ինցերտո», ավելի քան յոթանասուն տեխնիկական աշխատանք։ Իր կայքում Թալեբը խնդրում է իրեն չծանրացնել տիտղոսներով, հրաժարվում է պատվավոր կոչումներից և զգուշացնում գիտելիքը հանդիսատեսային մարզաձև դարձնելուց։ Նույն կայքում առանձին հասցե կա դասախոսությունների պատվերների համար։ Նրա ելույթները վաճառվում են միջազգային շուկայում։ Ադրբեջանի առաջարկը, եթե նկարագրությունը ճիշտ է, եկել էր հենց այդ շուկայից։

Նրա գրքերում կրկնվող կանոնը պարզ է. օգուտ ստացողը պետք է կրի նաև ռիսկը, որոշում կայացնողը՝ հետևանքը։ «Խաղադրույքի մեջ սեփական կաշի ունենալը» Թալեբի լեզվով նշանակում է զգալ սեփական սխալի գինը։ Օգոստոսի 2-ին նա այդ կանոնը դրեց իր հոնորարի վրա։ Գինը բարձրացել էր։ Պատասխանը չէր փոխվել։

Գրառման թույլ տեղը հենց գումարն էր։ Թալեբը ասում էր, որ փողից հրաժարվել է, բայց փողը չէր ցույց տալիս։ Հանրությունը չգիտեր՝ որքան էր առաջարկվել սկզբում, որքան հետո, բանակցությունը հասե՞լ էր պայմանագրի, թե՞ մնացել էր նախնական նամակագրության մեջ։ Կարելի էր վստահել հեղինակին։ Կարելի էր սպասել հրավիրողի թղթին։ Թուղթ չհայտնվեց։

Հաշվելու բան չկար։ Ադրբեջան չգնալը Վարդանյանի խցի դուռը չբացեց։ Դատարանը վճիռը չվերանայեց։ Բանակցությունների հրապարակային օրակարգը չփոխվեց։ Քսան տարուց մեկ օր չհանվեց։ Գրառման առաջին փակագծում Թալեբը դրել էր կորցրած հնարավորությունը, հաջորդ տողում՝ պատճառը։ Կորստի չափը մնաց իր մոտ։

Հանրային խոստումը Թալեբի վրա էլ էր մնալու։ Ադրբեջանի որևէ օդանավակայանում արված ապագա լուսանկարը, փակ հանդիպման լուրը կամ վճարովի ելույթը նորից դուրս էին բերելու օգոստոսի 2-ի գրառումը։ Նա իր հետագա վարքը կապել էր Վարդանյանի ազատության հետ։ Տվել էր մի նախադասություն, որով իրեն կարելի էր ստուգել։ Պետական որոշում չէր փոխել։ Թալեբին կապել էր իր իսկ նախադասությանը։

Հայերեն լրահոսը վերցրեց «չեմ ոտք դնի» խոստումը։ Այն դարձավ վերնագիր, էկրանի պատճեն, շրջանառվող մեջբերում։ Անհայտ կազմակերպիչը դուրս մնաց։ Գումարն էլ։ Տարածվող պատմության համար բավական էր երկու բան. վճարը բարձրացել էր, պատասխանը մնացել էր նույնը։

Օգոստոսի 4-ին շնորհակալություն եկավ Բեյրութից։ Լիբանանի Հայ դատի հանձնախումբը որոշումը կոչեց սկզբունքային, խոսեց բարոյական խիզախության մասին և հույս հայտնեց, որ մյուս մտավորականներն ու հանրային դեմքերն էլ կխոսեն Բաքվում պահվող հայերի մասին։ Բեյրութը, որի հայկական համայնքի մասին Թալեբը խոսել էր Երևանում, հիմա արձագանքում էր Հայ դատի հանձնախմբի հայտարարությամբ։

Գրառումը մտավ նաև հայկական ներքին վեճերի մեջ։ Թալեբի մերժումը համեմատեցին հայ պաշտոնյաների դիվանագիտական շփումների հետ, գրեցին արժանապատվությունից ու լռությունից։ Թալեբը Հայաստանի կառավարության, ընդդիմության կամ բանակցային ռազմավարության մասին բառ չէր ասել։ Նրա երկու տողը վերցրին մարդիկ, որոնք հասցեատեր արդեն ունեին։

Էֆենդիևը պատասխանը մեծացրեց մինչև պետության չափը։ «Նյուզ.ազ»-ում նա վստահեցրեց, որ Թալեբի բացակայությունը Ադրբեջանին չի վնասի։ Թալեբը նման վնաս չէր կանխատեսել։ Տարածքային ամբողջականության հիշեցումը խոսքը վերադարձնում էր Վարդանյանի նախկին պաշտոնին։ Բաքվի մեղադրական լեզվով Վարդանյանը մասնակցել էր Ադրբեջանի տարածքում գործող ապօրինի վարչակազմի գործունեությանը։ Նրա ազատության պահանջը այդ լեզվի մեջ հեշտ էր անվանել ինքնիշխանության դեմ միջամտություն։ Դատավարության արդարության մասին Էֆենդիևը չխոսեց։

«Բոյկոտ» բառը անձնական որոշմանը կազմակերպված ճնշման տեսք տվեց։ Հրավերի կազմակերպիչը վերնագրերից անհետացավ։ Երկրի դեմ բոյկոտի պատմության մեջ անհարմար հարց կար. ո՞վ էր բարձրացնում գինը և ինչո՞ւ էր համոզված, որ Թալեբի սահմանը սակարկելի է։ Պատասխան չկար։ «Նրանք» արդեն կանգնած էին պետական դրոշի հետևում։

2020-ի մարտին շարժումը հակառակ էր։ Մեհրիբան Ալիևան Թալեբի անունով ուժ էր տալիս համավարակային ուղերձին։ «Սև կարապը» հարմար գիրք էր մի աշխարհի համար, որտեղ կանխատեսումները մեկ շաբաթում փլվում էին։ Վեց տարի անց նույն անունը հայտնվեց Բաքվի համար անհարմար գրառման տակ։ Թալեբը հին գովասանքը հրապարակեց ու մերժեց դրանից ծնվող բարեկամական պարտքը։ Գիրքը կարդալը հեղինակի համաձայնությունը չէր գնում։

Հայկական վերնագրերում «Սև կարապը» արագ վերադարձավ։ Բայց անակնկալը հրավերն էր։ Վարդանյանի անունը Բաքվի համար վաղուց էր ծանր մեղադրանքների անուն։ Թալեբի հրապարակային խոսքն էլ փակ չէր։ Ինչ-որ մեկը նրան Ադրբեջան էր կանչել 2023-ից հետո, երբ նա գրել էր հայերի էթնիկ զտումների, ցեղասպանության և Վարդանյանի գերության մասին։ Հետո, Թալեբի խոսքով, նույն կողմը բարձրացրել էր վճարը։ Հրավեր ուղարկողները կամ չէին կարդացել նրա գրառումները, կամ կարծում էին, որ թիվը կարող է շրջանցել դրանք։

Թալեբի 2023-ի սեպտեմբերի քարտեզային գրառումը հասանելի էր բոլորին։ Երևանյան ելույթը, տեղահանվածների համար նախատեսված տոմսերի հասույթը, նախագահի հետ հանդիպումը, Վարդանյանին «ընկեր» անվանելը՝ նույնպես։ Հրավերի լռությունը չի թողնում պարզել՝ բանակցող կողմը անտեսե՞լ էր այդ ամենը, թե՞ ուզում էր Ադրբեջան բերել հայտնի անունը և քաղաքական թեմաները դռան հետևում թողնել։ Գուցե նախատեսված էր ռիսկի, շուկաների կամ արհեստական բանականության մասին սովորական դասախոսություն։ Այդ վարկածը հաստատող թուղթ չկա։

2025-ի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարները նախաստորագրել էին համաձայնեցված խաղաղության համաձայնագրի տեքստը՝ Նիկոլ Փաշինյանի, Իլհամ Ալիևի և Դոնալդ Թրամփի ներկայությամբ։ Վերջնական ստորագրությունը դեռ կախված էր Բաքվի պահանջից՝ փոխել Հայաստանի Սահմանադրության այն ձևակերպումները, որոնք Ադրբեջանը տարածքային պահանջ է համարում։ 2026-ի հուլիսի 16-ին Շուշիում Հիքմեթ Հաջիևն ասաց, որ երկու երկրներն արդեն ապրում են «իրական խաղաղության» մեջ։ Նա հիշեց ուղիղ շփումները և Ադրբեջանից Հայաստան հասնող նավթամթերքը։ Փետրվարին նույն մարդը Վարդանյանի դատավճիռը կոչել էր երեսուն տարվա հակամարտության ավարտ։

Խաղաղությունը դիվանագիտական խոսքում արդեն ներկա ժամանակով էր։ Բաքվի ռազմական դատարանում դեռ կային 42 մեղադրանք և քսան տարվա ժամկետ։ Վաշինգտոնյան հանդիպման օրը Թրամփը հրապարակավ ասել էր, որ Ալիևից կխնդրի հայ բանտարկյալների ազատումը։ 2026-ի փետրվարին Ալիևը բացառեց Ղարաբաղի նախկին ղեկավարների ազատ արձակումը։ Նրանք ծանր հանցագործությունների համար են դատապարտվել, ասաց նա։ Վարդանյանի անունը խաղաղության տեքստում չկար։ Այն մնացել էր դատարանի հաղորդագրություններում, քաղաքական խոսքում և բանակցությունների չասված մասում։

Համաձայնագրի տեքստը խոսում էր ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, ուժ չկիրառելու և դիվանագիտական հարաբերություններ բացելու մասին։ Էֆենդիևի պատասխանում վերադարձան առաջին երկու բառերը։ Մյուս բառերը չեկան՝ դատարանի հասանելիություն, թարգմանություն, ապացույցներ, ներում, փոխանակում։

Թալեբի երկու տողից հետո Ադրբեջանից պատասխան եկավ։ Մի հայտնի օտարերկրացու անուն կանգնեց բանտարկյալի անվան կողքին։ Պատասխանի մեջ չկային դատավարության արձանագրությունները, հանրությանը ցույց տրված ապացույցները կամ հրավիրողի անունը։ Կային երկրի հողը, ինքնիշխանությունը և վստահությունը, որ Թալեբի բացակայությունը ոչինչ չի փոխի։

Էֆենդիևի նախադասության մեջ անձնական խայթ կար։ Թալեբը ասում էր՝ գումարը իր պատասխանը չի փոխել։ Էֆենդիևն ասում էր՝ Թալեբի բացակայությունը երկիրը չի փոխի։ Ռուբեն Վարդանյանի դատավարության մասին նրանց նախադասությունները իրար չհանդիպեցին։

Օգոստոսի 4-ին քսան տարվա վճիռը նույնն էր։ Հայկական էջերում պտտվում էր Թալեբի խոստման էկրանի պատճենը։ Ադրբեջանական էջերում՝ Էֆենդիևի պատասխանը։ Հրավերի կազմակերպիչը դեռ չէր ներկայացել։ Սկզբնական ու բարձրացված գումարները հայտնի չէին։ Էկրանին մնացել էր «yuugely»՝ ավելորդ մի տառով։ Դատավճիռը թվով գրված էր՝ քսան տարի։ Հրավերի հեղինակը դեռ «նրանք» էր։