Դը Գոլի խորդուբորդ ճանապարհը՝ սկսված մեղադրյալի աթոռից և մեկ սխալ գրված տառից

5 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

1940 թվականի օգոստոսի 2-ին Կլերմոն-Ֆերանի զինվորական դատարանում մեղադրյալի աթոռը դատարկ էր։ Յոթ գեներալ դատում էին մի սպայի, որը Լոնդոնում էր և ղեկավարում էր դեռ հազիվ տեսանելի մի շարժում։ Մահապատժի համար պետք էր հինգ ձայն։ Հինգը տվեցին։ Վճիռը նախատեսում էր նաև աստիճանազրկում և ամբողջ շարժական ու անշարժ գույքի բռնագրավում։ Ֆրանսերեն բնագրում նրա ազգանունը մեկ «լ»-ով պակաս էին գրել։ Անունը սխալ էր։ Պատիժը՝ ամբողջական։

Այդ օրը Շառլ դը Գոլը հեռակա դատապարտված պաշտոնաթող գնդապետ էր։ Նրա ժամանակավոր գեներալական աստիճանը նոր իշխանությունը չէր ճանաչում։ Վիշիի համար Ֆրանսիայի անունից խոսելու իրավունքը պատկանում էր գործող կառավարությանը։ Դը Գոլը խախտել էր այդ կառավարության հրամանը և շարունակում էր պատերազմը։ Դատարանը հենց դա էր դատում։

Վճռում «լրտես» բառը չկար։ Այդ պիտակը հետո կարճացրեց գործի բարդ լեզուն։ Դատավորները գրել էին Անգլիայի և նրա գործակալների հետ կապերի մասին՝ Ֆրանսիայի դեմ այդ տերության գործողություններին նպաստելու նպատակով։ Առանձին հիշատակված էին ռադիոհաղորդումները, որոնք կարող էին մարդկանց Ֆրանսիային վնասող քայլերի դրդել։ Մյուս մեղադրանքներն էին պետության արտաքին անվտանգությանը հարվածը և պատերազմի ժամանակ արտասահմանում դասալքությունը։

Մի քանի շաբաթ առաջ Անգլիան դաշնակից էր։ Դատական թղթում այն արդեն «օտար տերություն» էր։ Գերմանական բանակը նստած էր Փարիզում, բայց վճռի այդ նախադասության մեջ Գերմանիան այն ուժը չէր, որի հետ կապն էր քննվում։ Բառերի ընտրությունն ավարտված էր։ Ռազմաճակատի նոր գիծը մտել էր դատարան։

Հունիսի 14-ին գերմանական զորքերը մտել էին Փարիզ։ Միլիոնավոր մարդիկ շարժվում էին դեպի հարավ՝ մեքենաներով, սայլերով, հեծանիվներով, ոտքով։ Ճանապարհների եզրերին մնում էին ճամպրուկներ, կահույք, մանկասայլակներ, երբեմն՝ մարմիններ։ Կառավարությունը նահանջել էր Բորդո։

Քառասունինը տարեկան Դը Գոլը հունիսի 1-ին ստացել էր բրիգադային գեներալի ժամանակավոր աստիճան։ Հունիսի 6-ին նա դարձել էր պաշտպանության և պատերազմի հարցերով փոխպետքարտուղար։ Նրա նախարարական կյանքը տևեց մոտ տասը օր։ Հունիսի 16-ին վարչապետ Պոլ Ռենոն հրաժարական տվեց։ Նրան փոխարինեց ութսունչորսամյա Ֆիլիպ Պետենը։ Վերդենի մարշալի անունը դեռ հաղթանակ, կարգ և պաշտպանություն էր հիշեցնում։ Նոր կառավարության առաջին խոշոր քայլը պատերազմը դադարեցնելու պայմաններ խնդրելն էր։

Հունիսի 17-ի կեսօրին Պետենի ձայնը ռադիոյով ասաց, որ մարտը պետք է դադարեցնել։ Նա իր անձը նվիրում էր Ֆրանսիային՝ նրա դժբախտությունը մեղմելու համար։ Զինադադարը դեռ ստորագրված չէր։ Պայմանները հայտնի չէին։ Բանակի որոշ ստորաբաժանումներ շարունակում էին կռվել։ Այդ ժամերից մինչև հունիսի 25-ը հարյուր հազարավոր զինվորներ նորից գերի ընկան։

Հունիսի 22-ին ֆրանսիական պատվիրակությունը գնաց Ռեթոնդ։ Նույն երկաթուղային վագոնում, որտեղ 1918-ին Գերմանիան ընդունել էր պարտությունը, ստորագրվեց զինադադարը։ Ստորագրողը Պետենը չէր։ Գեներալ Շառլ Հյունցիգերն էր՝ նրա կառավարության անունից։ Փաստաթուղթը երկիրը բաժանում էր գերմանական օկուպացիոն և ֆրանսիական վարչական գոտիների, սահմանափակում բանակը, ռազմագերիներին պահում գերության մեջ և Վիշիին թողնում գաղութների, վարչության ու նավատորմի զգալի մասը։ Պետենը կառավարելու էր մի երկիր, որի մեծ հատվածում կանգնած էր հաղթողի բանակը։

Դը Գոլը հունիսի 17-ի առավոտյան Բորդոյից մեկնեց Լոնդոն՝ իր համհարզ Ժոֆրուա դը Կուրսելի հետ։ Նախորդ օրը նա այնտեղ բանակցում էր ֆրանս-բրիտանական քաղաքական միության նախագծի շուրջ, վերադարձել էր Բորդո և տեսել Ռենոյի կառավարության վերջը։ Լոնդոնում նրան տեղավորեցին Հայդ պարկի մոտ՝ Սեյմուր Փլեյս 6 հասցեում։ Հաջորդ երեկո Բի-Բի-Սին նրան խոսափող տվեց։

Հունիսի 18-ի կոչը հետո ստացավ հիմնադիր տեքստի ծանրությունը։ Այդ երեկո այն քչերը լսեցին։ Մարդիկ ճանապարհներին էին։ Ընդունիչները մնացել էին լքված տներում։ Կապը խզված էր։ Ձայնագրություն չի պահպանվել։ Հունիսի 18-ի խոսքի հետ հետագայում խառնվեցին հունիսի 22-ի պահպանված հաղորդումը, «Բոլոր ֆրանսիացիներին» պաստառը և «Ֆրանսիան պարտվել է մի ճակատամարտում, բայց չի պարտվել պատերազմում» նախադասությունը։ Առաջին կոչը շատ ավելի մերկ էր։ Պատերազմը համաշխարհային է։ Բրիտանիան շարունակում է։ Ամերիկյան արդյունաբերությունը կմտնի խաղի մեջ։ Ֆրանսիացի զինվորներն ու մասնագետները պետք է կապվեն Լոնդոնի հետ։

Խոսափողի մոտ կանգնած մարդուն ոչ ոք չէր ընտրել։ Նրա պետական պաշտոնն ավարտված էր։ Բանակը նրան չէր ենթարկվում։ Գաղութային կառավարիչները չէին շտապում պատասխանել։ Նա ինքն էր վերցրել Ֆրանսիայի անունից խոսելու իրավունքը՝ համոզված, որ գործող իշխանությունը հրաժարվել է երկրի պաշտպանությունից։ Այդ համոզմունքը կարող էր արժանապատիվ լինել։ Վիշիի օրենքով այն ապստամբություն էր։

Պետական մեքենան աշխատեց արագ։ Հունիսի 22-ին Դը Գոլին հարկադրաբար ուղարկեցին թոշակի։ Հունիսի 26-ին պատերազմի նախարարը հայտարարեց, որ նա կկանգնի զինվորական դատարանի առաջ։ Երկու հրամանից հետո չէր վերադարձել իր պաշտոնին և սպաներին ու զինվորներին արտասահմանում իրեն միանալու կոչ էր արել։ Հուլիսի 3-ին Լոնդոնի ֆրանսիական դեսպանությունը փոխանցեց ձերբակալման օրդերն ու հինգ օրվա ընթացքում ներկայանալու պահանջը։ Դեսպանատունը դեռ ներկայացնում էր այն կառավարությանը, որի դեմ Դը Գոլը հավաքում էր իր առաջին գրասենյակները։

Հենց նույն օրը Մերս էլ-Քեբիրում բրիտանական նավատորմը կրակ բացեց խարսխված ֆրանսիական նավերի վրա։ Լոնդոնը վախենում էր, որ այդ նավատորմը կարող է անցնել գերմանական վերահսկողության տակ։ Ֆրանսիացիներին առաջարկել էին միանալ բրիտանացիներին, գնալ հեռավոր նավահանգիստ և զինաթափվել կամ խորտակել նավերը։ Բանակցությունը խզվեց։ Մի քանի րոպեի հրետակոծությունը սպանեց մոտ 1300 ֆրանսիացի նավաստու։

Վիշին ստացավ իր քարոզչության ամենաուժեղ պատկերը՝ բրիտանական արկերի տակ այրվող ֆրանսիական նավեր։ Հուլիսի 8-ին Դը Գոլը Բի-Բի-Սիով դատապարտեց կատարվածի դաժանությունը։ Հետո ասաց, որ Գերմանիայի դեմ պատերազմը պետք է շարունակել Բրիտանիայի կողքին։ Ֆրանսիացի սպայի ականջին այդ խոսքը ծանր էր հասնում։ Անգլիացիները հենց նոր ֆրանսիացիներ էին սպանել, իսկ Լոնդոնի գեներալը դեռ նրանց դաշնակիցն էր։ «Անգլիայի մարդ» մեղադրանքը դատարկ չէր հնչում։ Այն ուներ ծովախորշ, մոտ 1300 մահացած և թաղումներ։

Հուլիսի 4-ին Թուլուզում յոթ գեներալ առաջին անգամ դատեցին Դը Գոլին։ Գործը կառուցված էր զինվորական անհնազանդության վրա՝ թշնամու ներկայությամբ հրամանից հրաժարում և զինվորներին անհնազանդության դրդում։ Պատիժը չորս տարվա բանտ էր և հարյուր ֆրանկ տուգանք։ Իշխանության ներսում այն մեղմ համարեցին։ Վճռաբեկ բողոքը չանցավ։ Փոխարենը կազմվեց ավելի ծանր գործ։

Այդ դատավարությունը տեղի ունեցավ Պետենի սահմանադրական իշխանության պաշտոնական ծնունդից վեց օր առաջ։ Երրորդ հանրապետության ձևերը դեռ կանգուն էին։ Կառավարությունն արդեն դատում էր մի սպայի, որը շարունակում էր այն պատերազմը, որը կառավարությունը որոշել էր դադարեցնել։ Թուլուզի յոթ գեներալները չէին կարող իմանալ, որ հինգ տարի անց իրենց վճռի բնագիրն ու ամբողջ թղթապանակը չեն գտնվելու։

Հուլիսի 10-ին Վիշիի խաղատան թատրոնում հավաքվեցին Ազգային ժողովի երկու պալատների անդամները։ Քվեարկեցին Պետենին նոր սահմանադրություն գրելու լիազորություն տալու հարցը։ 569-ը կողմ էր, 80-ը՝ դեմ։ Հաջորդ օրը սահմանադրական ակտերը նրա ձեռքում միացրին պետության ղեկավարի, կառավարության և օրենսդիր իշխանության հիմնական գործառույթները։ «Ֆրանսիական պետություն» անունը դուրս մղեց Հանրապետության լեզուն։ «Աշխատանք, ընտանիք, հայրենիք» կարգախոսը փոխարինեց ազատությանը, հավասարությանը և եղբայրությանը։

Դատարանները շարունակում էին աշխատել։ Նույնը՝ պրեֆեկտուրաները, ոստիկանությունը, բանակի մնացորդները, պաշտոնաթերթը, դեսպանությունները, գաղութային վարչությունները։ Վիշին ուներ կնիք, պաշտոն, հրամանների շղթա և աշխատավարձի ցուցակներ։ Լոնդոնի գրասենյակը կիսատ շտաբ էր։ Դը Գոլն ուներ մեկ պնդում՝ պատերազմը չի ավարտվել։ Դատարանը պնդում չէր դատում։ Այն դատում էր հրամանի խախտումը։

Օգոստոսի 2-ին յոթ նոր գեներալ նստեցին երկրորդ գործի վրա։ Դը Գոլը դահլիճում չէր։ Պաշտպանական ճառ չկար։ Բի-Բի-Սիի խոսքը պատերի ներս չէր հասնում։ Ամեն ծանր հարցով պետք էր հինգ ձայն։ Մահվան համար հինգը տվեցին։ Վճիռը նրան անվանում էր պաշտոնաթող հետևակային գնդապետ, գլխավոր շտաբի պատրաստություն անցած սպա։ Ժամանակավոր գեներալի աստիճանը տեքստից հանված էր։

Դեկտեմբերին Պետենի հրամանագրով Դը Գոլը զրկվեց նաև ֆրանսիական քաղաքացիությունից։ Որոշման ուժը հետ տարան մինչև օգոստոսի 2-ը։ Պաշտոնական թղթերում անունից հերթով պոկվեցին աստիճանը, ունեցվածքը, քաղաքացիությունը։ Այդ թղթերը կարդում էին նաև բանակում։ Դը Գոլին միանալը նշանակում էր թողնել ծառայողական կենսագրությունը, ընտանիքը, տունը, թոշակը և օրինական վերադարձի ճանապարհը։ Գերմանիայի արագ հաղթանակի դեպքում այդ գինը վերջնական էր թվում։

1940-ի ամռանը Փարիզի ազատագրումը դեռ չկար։ Հունիսի 28-ին Ուինսթոն Չերչիլը Դը Գոլին ճանաչել էր ազատ ֆրանսիացիների առաջնորդ, բայց Բրիտանիան նրան Ֆրանսիայի կառավարություն չէր ճանաչում։ Օգոստոսի 15-ին նրա կազմավորումներում գրանցված էր 2721 կամավոր՝ Մեծ Բրիտանիայում գտնվող տասնյակ հազարավոր ֆրանսիացիներից մի փոքր մասը։ Շատ զինվորներ ուզում էին տուն վերադառնալ։ Շատ սպաների համար հավատարմությունը հրամանատարական շղթան էր։ Մերս էլ-Քեբիրը խորացրել էր անգլիացիների հանդեպ զայրույթը։ Պետենի տարիքը, Վերդենի անունը և հայրական ձայնը պարտության օրերին դեռ վստահություն էին տալիս։

Դը Գոլին միացող մարդը պիտի ընդուներ, որ իր երկրի ճանաչված իշխանությունը սխալ է, իր հրամանատարը մոլորվել է, իսկ անհնազանդությունը ծառայություն է։ Նա դա ընդունում էր առանց հաղթանակի երաշխիքի։ Հաճախ՝ առանց իմանալու, թե ընտանիքին նորից կտեսնի՞։

Լոնդոնի Սթիվենս Հաուսի մաշված սենյակներում Դը Գոլը հավաքում էր պետության մանր մասերը։ Մի երիտասարդ կապիտան ստեղծում էր հետախուզական բաժինը և վերցնում «Պասի» կեղծանունը։ Ռընե Կասենը գրում էր բրիտանացիների հետ համաձայնագրերը։ Գանձապահը փոխարկում էր Բորդոյից բերված գումարը և գրանցում Մեծ Բրիտանիայից եկող նվիրատվությունները։ Ստեղծվում էին ցամաքային, ռազմածովային ու օդային ուժեր, մամուլի ծառայություն և ռադիոհաղորդումներ։

Հուլիսի 14-ի առաջին հրապարակային երթում մի քանի հարյուր մարդ անցավ Լոնդոնի Սենոտաֆի մոտով և հասավ մարշալ Ֆոշի արձանին։ Օտար քաղաքի փողոցներում նրանք փորձում էին պահել ֆրանսիական բանակի մի բարակ թել։ Շարքը փոքր էր։ Դա նույնպես երևում էր։ Առանց տարածքի Դը Գոլը կարող էր մնալ բրիտանական հովանու տակ գործող արտագաղթյալ հրամանատար։ Նրան պետք էին հող, նավահանգիստ, հարկ, վարչություն և զինվորներ։

Առաջին հողը եկավ կայսրությունից։ Հուլիսին միացան Նոր Հեբրիդները։ Օգոստոսի 26-ին Չադի նահանգապետ Ֆելիքս Էբուեն հայտարարեց իր ընտրությունը։ Հաջորդ օրը Կամերունում իշխանությունը վերցրին Դը Գոլի ուղարկած մարդիկ։ Օգոստոսի 28-ին միացավ Կոնգոն, հետո՝ Ուբանգի-Շարին։ Բրազավիլը սկսեց մայրաքաղաքի դեր կատարել։

Լոնդոնի խոսափողն արդեն ուներ քարտեզի վրա գունավորված տարածք, վարչական շենքեր, օդակայաններ, միջոցներ և Աֆրիկայում պատերազմող զորքեր։ Այդ հենարանի տակ գաղութային կարգն էր։ Շատ զինվորներ, որոնց վրա կանգնեց Ազատ Ֆրանսիան, լիարժեք ֆրանսիական քաղաքացիություն չունեին։ Նրանք կռվում էին Հանրապետության վերադարձի համար, որի խոստացած հավասար իրավունքները իրենց վրա ամբողջությամբ չէին տարածվում։ Դը Գոլի առաջին իրական տարածքը Փարիզից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու էր։

Սեպտեմբերի 23-ից 25-ը Դակարի ափին այդ նոր ուժը հանդիպեց Վիշիի հրանոթներին։ Բրիտանական և Ազատ Ֆրանսիայի ուժերը փորձեցին ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկան իրենց կողմը բերել։ Դակարի հրամանատարները մերժեցին։ Կրակ բացվեց։ Նավերն ու ինքնաթիռները հարվածեցին իրար։ Գործողությունը ձախողվեց։ Դը Գոլը հետ քաշվեց՝ լայն ֆրանս-ֆրանսիական ճակատամարտից խուսափելու համար։

«Դավաճան» բառը արդեն նավերի վրա էր։ Վիշիի զինվորը պահում էր իրեն հանձնված նավահանգիստը և կատարում օրինական հրամանը։ Ազատ Ֆրանսիայի զինվորը պնդում էր, որ նույն նավահանգիստը պետք է վերադառնա Գերմանիայի դեմ պատերազմին։ Նոյեմբերին Գաբոնի համար կարճ մարտերում ֆրանսիացիները նորից զոհվեցին ֆրանսիացիների կրակից։ Երկու վարչություններն էլ հրամանները տալիս էին Ֆրանսիայի անունից։ Գերեզմանների վրա այդ անունը նույն կերպ էր գրվում։

Հոկտեմբերին Վիշիի ընտրությունն արդեն օրենքների լեզվով էր գրված։ 1940 թվականի հոկտեմբերի 3-ի հրեական կարգավիճակի օրենքը հրեաներին դուրս մղեց պետական ծառայությունից, բանակի ղեկավար պաշտոններից, կրթությունից, մամուլից, կինոյից և այլ մասնագիտություններից՝ ծագման չափանիշով։ Այդ օրենքը գրել էր ֆրանսիական կառավարությունը՝ մինչև Պետենի հանդիպումը Հիտլերի հետ։ Պահպանված նախագծի վրա Պետենի ձեռագիր նշումները սահմանափակումներն ավելի էին խստացնում։

Հոկտեմբերի 24-ին Մոնտուար-սյուր-լուարի կայարանում Պետենը սեղմեց Հիտլերի ձեռքը։ Հոկտեմբերի 30-ին ռադիոյով ասաց, որ կամավոր մտնում է համագործակցության ճանապարհ։ Օգոստոսին նրա դատարանը Դը Գոլին մահվան էր դատապարտել Անգլիայի հետ կապերի համար։ Հոկտեմբերին նույն իշխանությունը սեփական օրենքներով հեռացնում էր հրեաներին և հրապարակավ համագործակցություն էր առաջարկում Ֆրանսիան գրաված ռեժիմին։

Պետենի միտքը արխիվում չկա։ «Հոգեբանական պրոյեկցիա» բացատրությունը գայթակղիչ է. նա կարող էր Դը Գոլին վերագրել այն մեղքը, որից ինքն էր վախենում։ Փաստաթղթերը նրա խիղճը չեն կարդում։ Դրանց մեջ մնացել են վերադարձի երկու հրաման, ձերբակալման օրդեր, յոթ գեներալ, քրեական հոդվածներ, հինգ ձայն, գույքի բռնագրավում և քաղաքացիությունից զրկում։

Կառավարությունն իր ընտրությանը իրավական անուններ տվեց։ Զինադադարին հնազանդվելը՝ պարտք։ Պատերազմը շարունակելու կոչը՝ անհնազանդություն։ Լոնդոն մեկնելը՝ դասալքություն։ Բրիտանական աջակցությունն ընդունելը՝ օտար տերությանը ծառայություն։ Դը Գոլի արարքը օրինական ճանաչելու պահից բանակին, դատավորներին և պաշտոնյաներին տրված հնազանդության հրամանը կորցնում էր հիմքը։ 1940-ի վճիռը այդ հիմքը պահում էր մինչև պատերազմի ավարտը։

Դը Գոլը հաջորդ տարիներին ստիպված էր անընդհատ ապացուցել, որ Լոնդոնի իր կենտրոնը բրիտանական օժանդակ ստորաբաժանում չէ։ Չերչիլի հետ հարաբերությունները հաճախ կոշտ էին։ Ֆրանկլին Ռուզվելտը նրան չէր վստահում։ 1942-ի նոյեմբերին Հյուսիսային Աֆրիկա իջած ամերիկացիները սկզբում գործակցեցին ծովակալ Ֆրանսուա Դարլանի հետ՝ Վիշիի այն բարձրաստիճան ղեկավարներից մեկի, որի հրամանատարական համակարգը կռվել էր դաշնակիցների դեմ։ Դարլանի սպանությունից հետո Վաշինգտոնը նախընտրեց գեներալ Անրի Ժիրոյին։ Դը Գոլը Ալժիր հասավ որպես մրցակից։

Նրա պահանջը պարզ էր և դաշնակիցների համար անհարմար։ Ազատագրված Ֆրանսիան չպետք է կառավարվեր նրանց գրաված տարածքի պես։ Ֆրանսիական իշխանության ղեկավարին չպետք է ընտրեին Վաշինգտոնի կամ Լոնդոնի գրասենյակներում։ Այդ պահանջը կշիռ ստացավ, երբ օկուպացված Ֆրանսիայի դիմադրության շարժումները սկսեցին իրենց ձայնը միացնել Լոնդոնին։

1943 թվականի մայիսի 27-ին Փարիզի Ռյու դյու Ֆուր փողոցի 48 համարի բնակարանում Ժան Մուլենը վարեց Դիմադրության ազգային խորհրդի առաջին նիստը։ Դրսում գերմանական ոստիկանությունն էր։ Ներսում նստած էին շարժումների, կուսակցությունների և արհմիությունների ներկայացուցիչները։ Նրանք ճանաչեցին Դը Գոլի ղեկավարությունը։ Այդ որոշումը Դը Գոլին տվեց այն, ինչ հունիսի 18-ի խոսափողը չէր տվել՝ օկուպացված երկրի ներսում կազմակերպված ուժերի աջակցությունը։

Հունիսի 3-ին Ալժիրում ստեղծվեց Ֆրանսիական ազգային ազատագրության կոմիտեն՝ Դը Գոլի և Ժիրոյի համանախագահությամբ։ Հոկտեմբերին Ժիրոն դուրս մղվեց քաղաքական ղեկավարությունից։ 1944 թվականի հունիսի 3-ին կոմիտեն հռչակվեց Ֆրանսիայի Հանրապետության ժամանակավոր կառավարություն։ Դը Գոլի շուրջ արդեն կային տարածքներ, մարտական ստորաբաժանումներ, ներքին դիմադրության խորհուրդ, խորհրդակցական ժողով, պաշտոնաթերթ և վարչական ապարատ։ 1940-ին ապստամբություն կոչված շարժումը կառավարություն էր կառուցել։

Վիշիի պահարանները նույն տարիներին լցվում էին ուրիշ թղթերով։ 1942 թվականի նոյեմբերին դաշնակիցները իջան Հյուսիսային Աֆրիկա։ Պետենը ֆրանսիական հրամանատարներին կարգադրեց դիմադրել։ Գերմանական զորքերը մտան մինչ այդ չօկուպացված հարավային գոտի։ Տուլոնում ֆրանսիական նավատորմը խորտակեց սեփական նավերը, որպեսզի դրանք չանցնեն գերմանացիներին։

Պետենի իշխանության տարածքը փոքրացել էր։ Մնացել էին նախարարությունները, ոստիկանությունը, քարոզչությունը և պատժիչ կառույցները։ Դրանք շարունակեցին հակահրեական միջոցառումները, Դիմադրության հետապնդումները, ֆրանսիացիների հարկադիր աշխատանքի ուղարկումը Գերմանիա և Միլիսի բռնությունը։ Ֆրանսիական ոստիկանները մասնակցեցին հրեաների ձերբակալություններին ու զանգվածային բռնահավաքներին։ Վարչական գրասենյակները կազմում էին ցուցակներ։ Գնացքների ժամանակացույցերը գրասենյակները կապում էին ճամբարների հետ։

1940-ի դատավճռում Դը Գոլի ռադիոխոսքը գրանցվել էր որպես Ֆրանսիային վնասող գործողությունների հրահրում։ Երեք տարի անց գերմանական պարտությունն արդեն երևում էր, իսկ Վիշիի պաշտոնաթերթը շարունակում էր մարդկանց զրկել իրավունքից, պաշտոնից և անունից։

1944 թվականի օգոստոսի 9-ին Փարիզը դեռ գերմանական վերահսկողության տակ էր։ Ալժիրում ժամանակավոր կառավարությունը հրապարակեց մայրցամաքում հանրապետական օրինականությունը վերականգնելու հրամանագիրը։ Առաջին հոդվածը չորս տարին փակեց մեկ նախադասությամբ. Ֆրանսիայի կառավարման ձևը Հանրապետությունն է և մնում է այդպիսին, իրավական առումով այն չի դադարել գոյություն ունենալ։

Հուլիսի 10-ի սահմանադրական օրենքը, Վիշիի սահմանադրական ակտերը, բացառիկ դատարանները, թշնամու համար պարտադիր աշխատանք սահմանող և հրեաների դեմ խտրականություն կիրառող որոշումները անվավեր ճանաչվեցին։ Քաղաքացիական կացության գրանցումները, առօրյա վարչական որոշումները, պայմանագրերը և հազարավոր այլ թղթեր մեկ գիշերում չէին կարող անհետանալ։ Դրանց մի մասը պահվեց մինչև առանձին վերանայում։ Դը Գոլի կառավարությունը մերժում էր Վիշիի իրավական գոյությունը և նույն օրը ժառանգում նրա գրասենյակների թղթապանակները։

Օգոստոսի 25-ին գեներալ Լեկլերի երկրորդ զրահապատ դիվիզիան և ամերիկյան զորքերը մտան Փարիզ։ Դը Գոլը Մոնպառնասի կայարանից գնաց պատերազմի նախարարության շենք՝ Սեն-Դոմինիկ փողոց։ Վերադարձավ այն վարչական աշխարհը, որտեղից հեռացել էր 1940-ի հունիսին։ Հետո քաղաքապետարանի պատշգամբից խոսեց ազատագրված մայրաքաղաքին։

Նա Հանրապետություն չհռչակեց։ Օգոստոսի 9-ի հրամանագիրն արդեն գրել էր, որ Հանրապետությունը երբեք չէր անհետացել։ Առանձին դաշնակցային օկուպացիոն վարչության համար տեղ չէր մնում։ Դը Գոլի իշխանությունը ներկայանում էր որպես շարունակվող պետություն, իսկ Վիշին՝ որպես անվավեր իշխանություն։ Փողոցներում այդ իրավական նախադասությունը կորչում էր զանգերի, ամբոխի և կրակոցների մեջ։

Կլերմոն-Ֆերանի մահապատժի վճիռը դեռ ուժի մեջ էր։ Ազատագրված կառավարության ղեկավարը դատական գրառումներում շարունակում էր մնալ դավաճան և դասալիք։ Հաղթանակը հասել էր դատարանից շուտ։

1945 թվականի հունվարի 11-ին Ռիոմի վերաքննիչ դատարանի վերանայման պալատը վերցրեց այդ թուղթը։ Որոշման մեջ նորից գրվեց մեղադրյալի ամբողջ անունը՝ Շառլ Անդրե Ժոզեֆ Մարի դը Գոլ։ Կողքին նույն զինվորական աստիճաններն էին և մի նոր պաշտոն՝ Ֆրանսիայի Հանրապետության ժամանակավոր կառավարության նախագահ։ Հինգ տարի առաջ նույն մարդուն հեռակա մահվան էին դատապարտել։

Դատարանը արձանագրեց, որ նրան վերագրված գործողությունները կապված էին Ֆրանսիայի կողմից պատերազմի վերսկսման, ֆրանսիական կամ դաշնակից բանակներում ծառայության, Դիմադրությանը և դաշնակիցներին մատուցած ծառայությունների հետ։ 1943-ի հրամանագիրը դրանք օրինական էր ճանաչել։ Մահապատիժը, աստիճանազրկումը և գույքի բռնագրավումը չեղարկվեցին։ Դատվածությունը հանվեց գրառումներից։ Դատարանը ներողություն չխնդրեց։ Փոխեց արարքների իրավական անունը։ «Դավաճանություն» գրանցված գործողությունները հիմա ծառայում էին ազատագրմանը։

Հունիսի 25-ին Թուլուզի վերանայման պալատը վերադարձավ 1940-ի առաջին վճռին՝ չորս տարվա բանտ և հարյուր ֆրանկ տուգանք։ Գործի թղթապանակը չկար։ Բնագիրը չէին գտել։ Մնացել էին տեղեկանքներ, դատվածության հետքեր և հին որոշման գոյությունը հաստատող վարչական գրառումներ։

Նոր վճիռը գրեց, որ հունիսի 10-ից հետո Դը Գոլին վերագրված գործողությունները կատարվել էին Ֆրանսիայի ազատագրմանը ծառայելու նպատակով և օրինական էին։ Չորս տարին ու հարյուր ֆրանկը վերացվեցին։ Դատվածությունը պետք էր ջնջել, անհրաժեշտության դեպքում՝ վերադարձնել տուգանքն ու ծախսերը։ Եթե կորած վճիռը գտնվեր, նոր որոշման մասին նշումը պետք էր գրել դրա լուսանցքում։ Երկիրը փոխել էր կառավարությունը, կնիքը, բանակի տեղը և պատերազմի կողմը։ Դատարանը դեռ փնտրում էր հին թուղթը՝ նրա եզրին մեկ նախադասություն ավելացնելու համար։

Մեկ ամիս անց Փարիզի Արդարադատության պալատում մեղադրյալի աթոռը դատարկ չէր։ Հուլիսի 23-ին այնտեղ նստեց ութսունինը տարեկան Ֆիլիպ Պետենը։ Նա Գերմանիայից վերադարձել էր Շվեյցարիայի տարածքով և ապրիլի 26-ին հանձնվել ֆրանսիական իշխանություններին։ Պաշտպանները զինադադարը ներկայացնում էին որպես բնակչությունը, նավատորմը և կայսրությունը պահպանելու միջոց։ Համագործակցությունը՝ պարտված երկրին մնացած նեղ մանևրի տարածք։

Դատարանի առջև դրվեցին Մոնտուարի հանդիպումը, Դարլանի ու Լավալի քաղաքականությունը, դաշնակիցների դեմ տրված հրամանները, գերմանական իշխանությունների հետ գործարքները և Վիշիի չորս տարիները։ Օգոստոսի 15-ին Բարձրագույն դատարանը Պետենին մեղավոր ճանաչեց պետական դավաճանության և թշնամու հետ կապերի մեջ։ Պատիժը մահն էր, քաղաքացիական իրավունքներից զրկումը և գույքի բռնագրավումը։ Դատարանը նրա տարիքի պատճառով խնդրեց մահապատիժը չկատարել։ Օգոստոսի 17-ին Դը Գոլը այն փոխարինեց ցմահ ազատազրկմամբ։ 1940-ին մահվան դատապարտված մարդը ստորագրեց 1945-ին մահվան դատապարտվածի կյանքը պահպանող որոշումը։

Երկու վճիռներում մնացել են երկու տարբեր բառեր։ 1940-ին Դը Գոլին մեղադրում էին «օտար տերության»՝ Անգլիայի հետ կապի մեջ։ 1945-ին Պետենին դատապարտեցին «թշնամու» հետ կապի համար։ Առաջին բառը Բրիտանիային հանել էր դաշնակցի տեղից։ Երկրորդը Գերմանիային վերադարձրել էր այն անունը, որը Վիշիի լեզուն չորս տարի ծածկել էր զինադադարի, պետական անհրաժեշտության, եվրոպական կարգի և համագործակցության տակ։ «Օտար տերություն» և «թշնամի» բառերի միջև հինգ տարվա պատերազմ էր ընկած։

Դը Գոլի ռադիոհաղորդումները, զինվորների հավաքագրումը և բրիտանական աջակցությունը նույն գործողություններն էին։ Փոխվել էր դրանք գրանցող իշխանությունը։ Պետենի հանդիպումները, հրամաններն ու օրենքներն էլ նույնն էին մնացել։ Նրանց կողքին հիմա կային օկուպացիայի ավարտը, բացված ճամբարները, վերադարձած գերիները, անհետացած ընտանիքների ցուցակները և պետական արխիվները։

1945-ի դատարանները կիրառում էին հաղթողի գրած իրավունքը։ Ռիոմի պալատը հենվում էր 1943-ի հրամանագրի վրա, որը ծնվել էր Դը Գոլի ճամբարում։ 1944-ի օգոստոսյան հրամանագիրը Վիշիի սահմանադրական հիմքը անվավեր էր հայտարարել դեռ պատերազմի ավարտից առաջ։ Հաղթանակը Դը Գոլին տվել էր այն կնիքը, որը 1940-ին Պետենի ձեռքում էր։

Կնիքը դատարկ տեղում չէր փոխվել։ Մինչև այդ եղել էին Մոնտուարի ձեռքը, հրեական կարգավիճակի օրենքը, ֆրանսիական ոստիկանության ցուցակները, Դիմադրության գնդակահարված անդամները, Բիր Հաքեյմի պաշտպանությունը, Լեկլերի զորասյուները և Փարիզի ազատագրումը։ Իրավունքը եկավ այդ փաստերի հետևից և գրեց դրանց անունները։ Հիտլերի հաղթանակի դեպքում Կլերմոն-Ֆերանի մահապատիժը կարող էր մնալ վերջնական վճիռ։ Նրա իրավական ուժը 1940-ին ճշմարտություն չէր ստեղծում։ 1945-ի չեղարկումն էլ ինքն իրեն չէր ծնվել։ Երկու կնիքների միջև մարդիկ կռվել էին, հնազանդվել, մատնել, փրկել, ստորագրել և մահացել։

Դը Գոլի բանաձևը՝ Հանրապետությունը երբեք չի դադարել գոյություն ունենալ, երկար կյանք ունեցավ։ Այն Ֆրանսիային վերադարձրեց հաղթող պետության դիրքը և Վիշիին դուրս դրեց հանրապետական շարունակականությունից։ 1945-ի վճիռները դատեցին Պետենին։ Ֆրանսիական պետության անունից պատասխանատվության ընդունումը եկավ շատ ուշ։

1995 թվականի հուլիսի 16-ին, «Վել դ’Իվ» զանգվածային ձերբակալության տարելիցին, նախագահ Ժակ Շիրակը պետության անունից ընդունեց, որ նացիստական հանցագործությանը մասնակցել էին ֆրանսիացիներն ու ֆրանսիական պետությունը։ Նույն ելույթում նա պահեց Դը Գոլի հին գիծը. բարոյական Ֆրանսիան Վիշիում չէր, այն Լոնդոնում էր և ազատ ֆրանսիացիների շարքերում։ Քսաներկու տարի անց Էմանուել Մակրոնը ասաց ավելի ուղիղ՝ Վիշին Ֆրանսիայի կառավարությունն ու վարչությունն էր, «Վել դ’Իվի» ձերբակալությունները կատարել էր ֆրանսիական ոստիկանությունը։ 1945-ի դատարանները որոշել էին երկու մարդկանց անունների կողքին գրվելիք բառերը։ Պետությանը իր անունի կողքի նախադասության համար պետք եղավ կես դար։

Թուլուզի 1945 թվականի որոշման վերջում մնացել էր մի չոր հանձնարարություն։ Եթե 1940-ի առաջին դատավճռի բնագիրը երբևէ գտնվեր, չեղարկման մասին նշումը պետք էր գրել դրա լուսանցքում։ Դատավորները չգիտեին՝ թուղթն այրվել էր, կորել նահանջի ժամանակ, մնացել որևէ պահարանի խորքում, թե դիտմամբ էր անհետացել։ Նրանք պարզապես տեղ էին պահել ապագա գրառման համար։

1940-ին Դը Գոլին հինգ օր էին տվել ներկայանալու։ Հետո նրա անունի դիմաց գրել էին բանտ, տուգանք և անհնազանդություն։ Կլերմոն-Ֆերանում նույն անունը մեկ տառով սխալ էին գրել ու կողքին դրել մահապատիժ։ Հինգ տարի անց Հանրապետությունը փնտրում էր այդ էջը, որպեսզի փաստաթղթի եզրին փոխեր հանցանքի անունը։ Այդ պահին բնագիրը դեռ չկար։ Լուսանցքը դատարկ էր մնում։