Գարեգին Բ-ի 75 ամյակին շոնորհավորում ենք և հիշում նրա մութ ու լուսավոր անցյալն, ինչպես նաև փորձում տեսնել նրա խարխուլ ներկան ու գուշակել մշուշոտ ապագան
- 1 минуту назад
- 8 мин. чтения
21 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.
Օգոստոսի 21-ին Գարեգին Բ-ն դառնում է 75 տարեկան։ Նույն շաբաթ Հայաստանի կառավարության հնգամյա ծրագրում հայտնվել է մի նախադասություն, որը հազիվ թե որևէ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի հոբելյանական կենսագրության մեջ պատկերացվեր։ Կառավարությունը խոստանում է ապահովել Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու «փաստացի պետի հեռացումը՝ հանգստի կոչումը»։ Հետո պիտի ընտրվի կաթողիկոսական տեղապահ, ընդունվի եկեղեցու կանոնադրություն, սահմանվեն ֆինանսական թափանցիկության ու հոգևորականների բարեվարքության կանոններ, վերջում՝ ընտրվի նոր կաթողիկոս։
Անունը ծրագրում գրված չէ։ Անունը գիտեն բոլորը։
Քսանյոթ տարի առաջ պետության անունը նույնպես հնչում էր Գարեգին Ներսիսյանի կաթողիկոսական ընտրության կողքին։ Այն ժամանակ՝ որպես մեղադրանք։ Այսօր՝ արդեն պետական ծրագրի տեքստում։
1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Մայր Աթոռում հավաքված ազգային-եկեղեցական ժողովի պատվիրակները ընտրեցին 132-րդ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին։ Գարեգին արքեպիսկոպոս Ներսիսյանը ստացավ 263 ձայն, Ներսես արքեպիսկոպոս Պոզապալյանը՝ 176։ Տասնմեկ քվեաթերթիկ անվավեր ճանաչվեց։
Քվեների կեղծումը հաստատող դատական կամ եկեղեցական որոշում չկա։ Բայց ընտրության մթնոլորտի մասին վկայությունները անհարմար են նույնիսկ քսանյոթ տարի անց։
Ընտրությունից մեկ օր առաջ հրապարակված մանրամասն նյութում Գարեգին Ներսիսյանն արդեն նկարագրվում էր որպես կառավարության թեկնածու։ Պոլսո հայոց պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանը բաց խոսում էր պետական միջամտության մասին։ Նա ասում էր, որ Հայաստանի պատվիրակների մի մասը համայնքներում ընտրված չէր, այլ նշանակված, և մատնանշում էր պետական համակարգի աշխատողների մեծ ներկայությունը պատվիրակների կազմում։ Վեց եպիսկոպոս ստորագրել էր պետական միջամտությունը դատապարտող կոչ։
Դեռ այն ժամանակ Մութաֆյանը մի շատ պարզ բան էր ասում. եկեղեցին չպետք է կառավարության պես աշխատի, կառավարությունն էլ չպետք է եկեղեցու գործերով զբաղվի։
Այդ նախադասությունը 2026-ին կրկին կարելի է կարդալ առանց մեկ բառ փոխելու։
Գարեգին Ներսիսյանը պատահական թեկնածու չէր։ Նա վաղուց էր Մայր Աթոռի ներսում։ 1965-ին ընդունվել էր հոգևոր ճեմարան, 1972-ին ձեռնադրվել կուսակրոն քահանա, սովորել Վիեննայում, Բոննում և Ռուս ուղղափառ եկեղեցու Զագորսկի հոգևոր ակադեմիայում։ 1983-ին նշանակվել էր Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ։ 1989-ին հիմնել էր Սևանի Վազգենյան դպրանոցը։ 1993-ից ղեկավարում էր Մայր Աթոռի տնտեսական-ֆինանսական հանձնաժողովը և ներքին վարչական գործերը։ 1995-ի կաթողիկոսական ընտրության երրորդ փուլում հանել էր թեկնածությունը հօգուտ Գարեգին Առաջինի։ 1998-ին դարձել էր կաթողիկոսական ընդհանուր փոխանորդ։
Նա գիտեր համակարգը։ Համակարգն էլ նրան գիտեր։
Այդ ընտրության շուրջ ամենաերկարակյաց պատմություններից մեկը կապված է Լուիզ Մանուկյան Սիմոնի հետ։ Ամերիկահայ նշանավոր բարերարը և ՀԲԸՄ նախագահը Գարեգին Ներսիսյանի գործունեության կարևոր հովանավորներից էր։ Նրա անունը հետագայում էլ կապված է Մայր Աթոռում կառուցված ու ֆինանսավորված ծրագրերի հետ։ 1999-ի նոյեմբերին հենց Սիմոնն էր ՀԲԸՄ ամսագրում ներկայացնում նոր կաթողիկոսի ընտրությունը։
Տարիների ընթացքում տարածվեց մեկ այլ պատմություն՝ իբր Սիմոնը մեծ գումար է վճարել կամ խոստացել, որպեսզի Ներսիսյանն ընտրվի կաթողիկոս։ Գումարի չափը տարբեր պատմողների մոտ փոխվում է։ Հաստատող բանկային փաստաթուղթ, պատվիրակի հրապարակային ցուցմունք, քրեական կամ քաղաքացիական գործ, անկախ հետաքննության եզրակացություն չի հրապարակվել։
Այսինքն՝ Սիմոնի ֆինանսական աջակցությունը փաստ է։ Ընտրությունը գնելու պնդումը՝ ուժեղ հիմքեր ունեցող, բայց չապացուցված վարկած։
Հոկտեմբերի 27-ի ընտրությունն ավարտվելուց ժամեր անց Հայաստանը մտավ ուրիշ իրականություն։ Զինված խումբը ներխուժեց Ազգային ժողով։ Սպանվեցին վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը և ևս վեց մարդ։ Նոր կաթողիկոսի գահակալության առաջին օրերը անցան պետական սգի մեջ։
Հետո սկսվեց երկար գահակալությունը։
Գարեգին Բ-ի տարիներին Մայր Աթոռը շատ բան կառուցեց։ 2001-ին օծվեց Երևանի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր եկեղեցին։ Վերականգնվեցին վանքեր ու եկեղեցիներ, ստեղծվեցին կրթական ու սոցիալական կենտրոններ, ընդլայնվեցին հոգևոր կրթության ծրագրերը։ 2015-ին կատարվեց Հայոց ցեղասպանության նահատակների սրբադասումը։ 2024-ին երկար վերականգնումից հետո վերաօծվեց Մայր տաճարը։ Պատերազմների, համավարակի և Արցախից բռնի տեղահանության ժամանակ եկեղեցական կառույցները մասնակցեցին օգնության ծրագրերին։
Քարերը երևում են։ Հաստատությունները նույնպես։
Նույն տարիների մեկ ուրիշ պատմություն սկսվեց Մոսկվայում։
Տիրան արքեպիսկոպոս Կյուրեղյանը Շիրակի թեմի առաջնորդ չի եղել։ Նա շուրջ քառորդ դար ղեկավարել է Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմը։ 2000-ին Գարեգին Բ-ն նրան հեռացրեց թեմի առաջնորդի պաշտոնից։ Նրան փոխարինեց կաթողիկոսի եղբայրը՝ Եզրաս Ներսիսյանը, սկզբում որպես առաջնորդի պաշտոնակատար, հետո՝ թեմակալ առաջնորդ։
Կյուրեղյանը չընդունեց այդ որոշումը։ Նա պնդում էր, որ կաթողիկոսը չի կարող միանձնյա հեռացնել թեմակալ առաջնորդին։ Ստեղծեց առանձին կառույց՝ Մոսկվայի հայկական եկեղեցիների միությունը, և հայտարարեց, որ ենթարկվելու է ազգային-եկեղեցական ժողովին։ 2001 թվականի մայիսին Գարեգին Բ-ն նրան կարգալույծ հռչակեց։ Մայր Աթոռը պատճառաբանում էր անհնազանդությամբ, եկեղեցու ներսում առանձին կառույց ստեղծելու փորձով և եկեղեցական կարգերի խախտմամբ։ Կյուրեղյանը որոշումն անվանում էր անօրինական։
Սա Գարեգին Բ-ի կառավարման առաջին մեծ բաց բախումներից էր։ Եվ դրա կենտրոնում արդեն կար մի հարց, որը հետո նորից ու նորից պիտի վերադառնար՝ որքան իշխանություն կարող է կենտրոնանալ կաթողիկոսի ձեռքում։
Եզրաս Ներսիսյանի անունը տարիներ անց վերադարձավ լրիվ ուրիշ պատճառով։ 2025-ի դեկտեմբերին Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայությունը, պատասխանելով լրատվամիջոցի հարցմանը, հայտնել էր, որ իր տվյալներով նա 1986–1988 թվականներին համագործակցել է Խորհրդային Միության ՊԱԿ-ի հետ։ Նույն պատասխանում ԱԱԾ-ն պնդել էր, որ Եզրաս Ներսիսյանը ներկայում կապեր է պահպանում օտարերկրյա պետությունների հատուկ ծառայությունների ներկայացուցիչների հետ և այդ կապերը կարող են վտանգ ստեղծել Հայաստանի անվտանգության ու շահերի համար։
Եզրաս Ներսիսյանը հրապարակված տեղեկությունը կեղծ է անվանել։ ԱԱԾ-ն հետագայում ներկա կապերի փաստական հիմքը չի բացել՝ հղում անելով պետական գաղտնիքին։ Հետևաբար կարելի է խոսել ԱԱԾ-ի պաշտոնական պնդման մասին։ Չի կարելի գրել, թե դատարանով ապացուցված է նրա ծառայությունը Ռուսաստանի գործող հատուկ ծառայություններից որևէ մեկում։ Գարեգին Բ-ի անձնական համագործակցության մասին հրապարակային ապացույց նույնպես չկա։
Ռուսաստանի հետ նրանց երկար կապերը գաղտնի չեն։ Եզրաս Ներսիսյանը տարիներ շարունակ ղեկավարել է Ռուսաստանի թեմը։ Գարեգին Բ-ն և նրա եղբայրը հարաբերություններ են ունեցել Ռուս ուղղափառ եկեղեցու և Ռուսաստանի իշխանական շրջանակների հետ, ստացել ռուսական պարգևներ։ 2023-ին Եզրաս Ներսիսյանն օրհնեց «Արբատ» հայկական ստորաբաժանման անդամներին, որոնք ներգրավվում էին Ռուսաստանի պատերազմական համակարգում Ուկրաինայի դեմ։
Սրանք հրապարակային փաստեր են։ Դրանց վրա կարելի է քաղաքական հարցեր կառուցել։ Լրտեսության ապացույց՝ ոչ։
Գարեգին Բ-ի կառավարման նկատմամբ դժգոհությունը վաղուց միայն քաղաքական չէր։ 2013 թվականի սեպտեմբերին Էջմիածնում շուրջ վեց դար անց առաջին անգամ գումարվեց եպիսկոպոսաց ժողով։ Եկեղեցու նորացման խնդիրը այդ տարիներին բաց թեմա էր։ Երկու տարի անց Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Արամ Առաջինը հրապարակային հարցազրույցում այն ձևակերպեց ուղիղ՝ Հայ եկեղեցու նորացումը անհրաժեշտություն է, եկեղեցին չի կարող մնալ անշարժ ու ինքնամփոփ, «եկեղեցին թանգարան չէ»։
Նույն տարվա ամռանը Ֆրանսիայի հայոց թեմի առաջնորդ Նորվան արքեպիսկոպոս Զաքարյանը հրաժարականի նամակ ուղարկեց Գարեգին Բ-ին։ Նամակում նա գրում էր վիրավորանքի, նվաստացման, չափազանց կենտրոնացված կառավարման և Մայր Աթոռում «հոգնեցուցիչ անձի պաշտամունքի» մասին։ Գերագույն հոգևոր խորհուրդը նրա մեղադրանքները համարեց անհիմն։ Զաքարյանը նոյեմբերի 1-ին թողեց պաշտոնը։
Դա արդեն մեկ վիրավորված հոգևորականի անձնական վեճ չէր։ Ֆրանսիայի թեմի պաշտոնական պատմությունն այսօր էլ արձանագրում է, որ ծանր դժվարությունների ու լուրջ տարաձայնությունների պայմաններում Զաքարյանը հրաժարական ներկայացրեց։
Եկեղեցու ֆինանսների շուրջ ամենամեծ հարվածը եկավ 2015-ին՝ «Սվիսլիքս» միջազգային արտահոսքից։ HSBC-ի ներքին փաստաթղթերում Գարեգին Բ-ի անունը կապված էր շվեյցարական հաշվի հետ, որտեղ 2006–2007 թվականներին պահվել էր մինչև մոտ 1.1 միլիոն դոլար։ Արտահոսքի նյութերը չէին հստակեցնում Գարեգին Բ-ի ճշգրիտ դերը այդ հաշվի նկատմամբ։
Փաստաթղթերը չէին ասում, որ գումարը նրա անձնական սեփականությունն է կամ անօրինական ծագում ունի։ Մայր Աթոռը բացատրեց, որ հաշիվը բացվել էր Գարեգին Առաջինի օրոք՝ եկեղեցու և բարեգործական ծրագրերի համար, հետո փոխանցվել գործող կաթողիկոսի անունով։ Գարեգին Բ-ին այդ գումարի յուրացման համար մեղավոր ճանաչող որևէ դատական որոշում չկա։
Բայց պատմության մեջ մի անհարմար մանրուք մնաց. մեկ միլիոն դոլարից ավելի գումարով շվեյցարական հաշվի գոյության մասին հանրությունն իմացավ միջազգային արտահոսքից։
2018-ին դժգոհությունը դուրս եկավ Մայր Աթոռի պատերից։ «Նոր Հայաստան, նոր հայրապետ» նախաձեռնությունը պահանջեց Գարեգին Բ-ի հրաժարականը։ Ակտիվիստները մտան Մայր Աթոռի դիվանատուն, նստացույց արեցին, իսկ հուլիսի 14-ին Վայոց ձորում փակեցին Գնդեվանք մեկնած կաթողիկոսի մեքենայի ճանապարհը։ Ոստիկանությունը միջամտեց։
Նախաձեռնության մարդիկ ասում էին, որ կաթողիկոսը կտրվել է իրականությունից և այլևս ընդունված չէ հավատացյալների շրջանում։
Այս պնդումը հաճախ հետագայում վերածվեց մեկ ուրիշ արտահայտության՝ «Գարեգին Բ-ի վարկանիշը շատ ցածր է»։
Այդ թիվը չկա, սակայն այն հաստատվում է հասարակության մեջ Գարեգին Բ-ի հանդեպ հնչեցվող ընդհանուր տրամադրություններով:
Գարեգին Բ-ի անձնական հեղինակության մասին կարելի է խոսել բողոքների, բաց նամակների ու ներեկեղեցական հակամարտությունների հիման վրա, բայց դրանցից տոկոս ստանալ չի կարելի։
Գարեգին Բ-ի պաշտոնավարման ամենաքիչ քննարկված ձախողումներից մեկը քարոզչականն ու կրթականն է։ Մայր Աթոռի «Շողակաթ» հեռուստաընկերությունը տարիներ շարունակ աշխատեց պետական պատվերով և միաժամանակ հենվեց Մայր Աթոռի հնարավորությունների վրա, բայց այդ ռեսուրսը չվերածվեց լայն ազդեցություն ունեցող քրիստոնեական մեդիայի։ Հեռուստաընկերությունը պատրաստեց միջին որակի և ոչ ժամանակակից հաղորդումներ, սակայն չստեղծեց, օրինակ, լայն լսարան հասած, լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմեր, որոնք Հայաստանի՝ որպես առաջին քրիստոնյա պետության պատմությունը կդարձներ ժամանակակից մշակութային իրադարձություն։ Նույն խնդիրը երևաց նաև երեխաների ու երիտասարդների հետ աշխատանքում։ Առանձին նախագծեր կային, բայց չձևավորվեց այնպիսի շարունակական կրթական միջավայր, որը նոր սերնդին կպահեր եկեղեցու շուրջ։ Այդ տարիներին տարբեր ավետարանական և այլ ոչ առաքելական կրոնական համայնքներ ավելի կազմակերպված աշխատեցին ընտանիքների, երիտասարդների և սփյուռքի մի հատվածի հետ, իսկ Հայ առաքելական եկեղեցին հաճախ սահմանափակվեց ավանդական ձևերով։ Արդյունքն երևում է շատ պարզ հարցում․ սեփական եկեղեցուն պատկանող բազմաթիվ հայեր այսօր իրենց հավատքի պատմությունն ու հիմունքները գիտեն մակերեսորեն, իսկ այդ բացը քսանվեց տարվա ընթացքում այդպես էլ համակարգված չլրացվեց։
2018-ի բողոքների մեկ դրվագը տարիներ անց դարձավ քրեական գործ։ Իրավապահները 2025-ին քրեական հետապնդում սկսեցին Մայր Աթոռի դիվանապետ Արշակ արքեպիսկոպոս Խաչատրյանի նկատմամբ՝ 2018-ի բողոքներից մեկի ժամանակ թմրամիջոցի հետ կապված դրվագով։ Քննչական վարկածով՝ խոսքը բողոքավորին վարկաբեկելու նպատակով նրա մոտ մարիխուանա հայտնվելու կազմակերպման մասին էր։ Խաչատրյանը մեղադրանքը չի ընդունում և գործը քաղաքական է համարում։ 2026 թվականի մարտի 5-ին վերաքննիչ դատարանը նրան ազատեց կալանքից՝ կալանքը փոխարինելով վարչական հսկողությամբ։
Գարեգին Բ-ի կողմից նման գործողություն հրահանգելու հրապարակային ապացույց չկա։
2020 թվականի պատերազմից հետո կաթողիկոսն արդեն ինքն էր մտնում իշխանության ամենացավոտ տարածքը։ Դեկտեմբերի 8-ին նա Նիկոլ Փաշինյանին կոչ արեց հրաժարական տալ։ Փաշինյանը չհեռացավ։
2024-ին Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը գլխավորեց Տավուշի սահմանազատման դեմ շարժումը և մտավ բաց քաղաքական պայքարի մեջ։ Մայր Աթոռի և կառավարության հարաբերությունները գրեթե վերջնականապես կոտրվեցին։
2025-ին Փաշինյանը հարվածեց ամենաանձնական կետին։ Նա հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ Գարեգին Բ-ն երեխա ունի և խախտել է կուսակրոնության ուխտը։ Վարչապետը սկսեց նրան հետևողականորեն կոչել աշխարհական անունով՝ Կտրիճ Ներսիսյան։
Մեղադրանքը ծանր է։ Հրապարակային ապացույցը՝ բացակայում է։ Ծննդյան փաստաթուղթ, ԴՆԹ հետազոտություն կամ դատական որոշում, որը հաստատում է Փաշինյանի պնդումը, չի ներկայացվել։ Մայր Աթոռը հայտարարությունները որակեց զրպարտչական և քաղաքական հարձակում։
2025-ի վերջում և 2026-ի սկզբին եկեղեցու ներսում ճեղքը դարձավ բաց։ Մի խումբ բարձրաստիճան հոգևորականներ միացան Գարեգին Բ-ի հեռացման պահանջին։ Փաշինյանը նրանց հետ հայտարարեց եկեղեցու «բարենորոգման» ճանապարհային քարտեզ։ Այնտեղ արդեն գրված էր կաթողիկոսի հեռացումը, տեղապահի ընտրությունը, նոր կանոնադրությունը և նոր կաթողիկոսի ընտրությունը։
Հետո այդ ճանապարհային քարտեզը մտավ իշխող կուսակցության նախընտրական ծրագիր։ 2026 թվականի օգոստոսին՝ կառավարության հնգամյա ծրագիր։
Այդ ընթացքում վեճը մտավ դատարան։
2026-ի հունվարին Գարեգին Բ-ն պաշտոնից ազատեց Մասյացոտնի թեմի առաջնորդ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանին, որը միացել էր վարչապետի նախաձեռնությանը։ Սարոյանը դիմեց դատարան։ Դատարանը միջանկյալ որոշմամբ արգելեց խոչընդոտել նրա լիազորությունների իրականացմանը։ Հետո Գարեգին Բ-ն նրան կարգալույծ հռչակեց։
Իրավապահները քրեական հետապնդում սկսեցին կաթողիկոսի և Գերագույն հոգևոր խորհրդի վեց անդամների նկատմամբ՝ դատարանի ակտի կատարմանը խոչընդոտելու մեղադրանքով։ Նրանց նկատմամբ կիրառվեց երկրից բացակայելու արգելք։
Օգոստոսի 7-ին Գարեգին Բ-ն գնաց Վաղարշապատի դատարան։ Դա Հայաստանի անկախության շրջանում Ամենայն հայոց կաթողիկոսի քրեական դատավարության աննախադեպ տեսարան էր։ Առաջին նիստը երկար չտևեց։ Դատավոր Հակոբ Մանուկյանը ինքնաբացարկ հայտնեց։ Գործը փոխանցվեց մեկ այլ դատավորի։
Դատարանի շենքից մի քանի կիլոմետր այն կողմ Մայր տաճարն արդեն վերականգնված էր։
Օգոստոսի 7-ին Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը հայտարարեց, որ մտահոգված է եկեղեցու ներքին գործերին «անհարկի միջամտությամբ»։
Գարեգին Բ-ի 26 տարվա պաշտոնավարության մասին Մայր Աթոռը 2026-ի հունվարին նաև իր թվերը հրապարակեց։ Այդ ընթացքում կարգալույծ էր հռչակվել 101 հոգևորական։ Մայր Աթոռը մանրամասնեց՝ նրանցից 38-ը հեռացել էին սեփական դիմումով, 27-ը լքել էին ծառայությունը, 15-ի հարցով միջնորդել էին թեմակալ առաջնորդները, 21-ի դեպքում որոշումը եղել էր կաթողիկոսի ուղղակի նախաձեռնությամբ։ Նույն շրջանում ձեռնադրվել էր 491 հոգևորական։
Նրա օրոք եկեղեցին մեծացրեց իր շենքերը, կրթական ցանցը, սոցիալական ծրագրերը, միջազգային կապերը։ Նույն եկեղեցին իր ամենածանր ներքին վեճերում հաճախ մնաց փակ։ Հասարակությունը չի տեսել անկախ եկեղեցական դատարանի այնպիսի բաց աշխատանք, որտեղ կաթողիկոսի դեմ բողոքը կարող է անցնել հասկանալի ընթացակարգով։ Հանրությանը հասանելի հրապարակումներում չի երևում ամբողջ կառույցը ընդգրկող մեկ միասնական անկախ աուդիտ, որտեղ կարելի է տեսնել ակտիվները, խոշոր նվիրատվությունները, ծախսերն ու դրանց որոշման մեխանիզմը։
Այդ դատարկ տեղերը լցրել են լուրերը։
Գազալցակայաններ։ Առանձնատներ։ Գործարար հարազատներ։ Ռուսական հատուկ ծառայություններ։ Ընտրության համար վճարված միլիոններ։ Գաղտնի երեխաներ։
Դրանց մի մասի տակ փաստաթուղթ կա։ Մյուս մասի տակ՝ ոչ։
Մեր խմբագրությանը հասած տեղեկության համաձայն՝ Գարեգին Բ-ին մոտ գործարարների միջոցներով նաև ռուսական հաղորդակցական ընկերություն է ներգրավվել հայկական Ֆեյսբուքում կաթողիկոսի օգտին մեծաքանակ մեկնաբանություններ ապահովելու համար։
Գարեգին Բ-ի 75-ամյակի նյութը հեշտ կլիներ գրել երկու պարզ ձևով։ Մեկը՝ երկար շնորհավորանք։ Մյուսը՝ մեղադրական ակտ։
Նա եկեղեցու մեջ է դեռ պատանեկությունից։ Իր անունով կապված են մեծ շինարարություններ, կրթական ծրագրեր, Մայր տաճարի վերականգնում, սրբադասման պատմական արարողություն։ Նրա իշխանության շրջանն ունի նաև Ռուսաստանի թեմի պառակտումը, Ֆրանսիայի առաջնորդի աղմկոտ հրաժարականը, ֆինանսական փակության երկար հարցերը, 2018-ի բողոքները, ներսից եկող հրաժարականի պահանջները և այսօր արդեն քրեական դատարանը։
Եվ կա մի հին շրջան, որը փակվելու փոխարեն կրկին բացվել է։
1999-ին Գարեգին Ներսիսյանի ընդդիմախոսները ասում էին, որ աշխարհիկ իշխանությունը չափազանց մոտ է կանգնել կաթողիկոսական քվեատուփին։ Պետությունը դա հերքում էր։
2026-ին այլևս ոչ ոք կարիք չունի գուշակելու, թե պետությունը ինչ է ուզում։
Դա գրված է կառավարության ծրագրում։
Օգոստոսի 21-ին Մայր Աթոռում կշնորհավորեն 75-ամյա Գարեգին Բ-ին։ Մայր տաճարի քարերը հին են։ Կառավարության ծրագրի տողն էլ նոր է։
Այնտեղ երկու բառ կա՝ «հանգստի կոչումը»։
