Հայաստանի ազգային պատկերասրահը 105 տարի առաջ ծնվեց մի շենքում, որտեղ գրքեր էին տալիս, համերգներ էին անցկացնում և որբ երեխաներ էին ապրում
- 1 день назад
- 5 мин. чтения
20 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
1921 թվականի օգոստոսի 14-ին Աստաֆյան փողոցի երկհարկանի տուֆակերտ շենք մտավ 130 մարդ։ Նրանց անունները մնացել են բացման ցուցակում։ Նկարիչներ, դերասաններ, երաժիշտներ, պաշտոնյաներ, բանվորներ, զինվորներ, աշակերտներ, ուսանողներ։ Կարո Հալաբյան, Սարգիս Խաչատրյան, Տարագրոս, Ռոմանոս Մելիքյան։ Նրանք եկել էին Հայաստանի «Արվեստից թանգարանի» բացմանը։ Արական գիմնազիայի համար կառուցված շենքի ճարտարապետը Վ․ Օ․ Սիմոնսոնն էր։ Արվեստի բաժնի համար առանձին սրահ չկար։
Այդ շենքում աշխատում էին նաև հանրային գրադարանն ու համերգասրահը։ Սենյակներում ապրում էին Արևմտյան Հայաստանից գաղթած որբ երեխաներ։ Պետական թանգարանի արվեստի բաժինը բացվել էր, բայց առաջին չորս տարիներին սեփական ցուցադրատարածք չունեցավ։ Մարտիրոս Սարյանը թանգարանի տնօրենն էր, Վրթանես Ախիկյանը՝ գեղարվեստի բաժնի վարիչը։ Անունը կար։ Տնօրենը կար։ Պետական որոշումը կար։ Նկար կախելու պատ չկար։
Օգոստոսի 14-ը պատկերասրահի տարեգրության առաջին օրն է։ Նույն պետական թանգարանի մյուս ժառանգը՝ Հայաստանի պատմության թանգարանը, իր սկիզբը հաշվում է Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի 1919 թվականի սեպտեմբերի 9-ի օրենքից, իսկ հանրության առջև բացումը՝ 1921 թվականի օգոստոսի 20-ից։ Պատմության թանգարանի տարեգրության մեջ մնացել են սեպտեմբերի 9-ն ու օգոստոսի 20-ը։ Պատկերասրահի արխիվում՝ օգոստոսի 14-ի 130 անունը։
Նկարները սկսել էին հավաքել բացումից առաջ։ 1921-ի հուլիսին կառավարությունը մի քանի տասնյակ աշխատանք գնեց Ստեփան Շահումյանի անվան կենտրոնական բանվորական ակումբում կազմակերպված Հայ նկարիչների միության հինգերորդ ցուցահանդեսից։ Ընտրեցին Ե․ Թադևոսյանի, Ս․ Առաքելյանի, Հ․ Հակոբյանի, Վ․ Ախիկյանի, Գ․ Շարբաբչյանի, Էդգար Շահինի և մյուսների գործերը։ Փետրվարի 18-ին Երևանում իշխանությունը վերցրել էր Հայրենիքի փրկության կոմիտեն։ Ապրիլի 2-ին քաղաքը կրկին անցել էր Կարմիր բանակի վերահսկողության տակ։ Հուլիսին կառավարությունը պետական դրամով նկար էր գնում։
Սեպտեմբերին Մոսկվայի նախկին Լազարյան ինստիտուտը վերանվանվեց Խորհրդային Հայաստանի կուլտուրայի տուն։ Նրա նյութական ու մշակութային արժեքները փոխանցվեցին Հայաստանին։ Ռուսական և եվրոպական գործերը հասան Երևան։ Հայկական կտավների կողքին տեղ զբաղեցրին ուրիշ դպրոցների ու ժամանակների աշխատանքներ։ Սեփական սրահներ դեռ չկային։ Հավաքածուում արդեն հայկական, ռուսական ու եվրոպական գործեր կային։
1923-ին լուսավորության ժողովրդական կոմիսար Ասքանազ Մռավյանը նամակ ուղարկեց Ֆրանսիայի հայ նկարիչներին։ Թանգարանին գործեր էին պետք։ Արձագանքեցին Վ․ Մախոխյանը, Զ․ Զարդարյանը, Տ․ Եսայանը, Ս․ Խաչատրյանը, Ռ․ Շիշմանյանը և ուրիշներ։ Մինչև 1935 թվականը մոտ քառասուն ստեղծագործություն հասավ Երևան։ Մարտիրոս Սարյանը, Եղիշե Թադևոսյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը և Վահրամ Գայֆեճյանը նույնպես գործեր նվիրեցին։ Մոսկվաբնակ ճարտարապետ ու ինժեներ Հակոբ Էքիզլերը փոխանցեց Այվազովսկու, Սուրենյանցի, Շչեդրինի, Շիշկինի, Պոլենովի և Մակովսկու կտավներ։ Դրանցից մի քանիսը հետագայում մտան հավաքածուի ամենաճանաչված գործերի շարքը։ Փարիզից ու Մոսկվայից գործերը շարունակում էին հասնել Երևան։
1924-ին Երևան եկավ Անատոլի Լունաչարսկին։ Տեսածը նրան դուր չեկավ։ Նա թանգարանը համեմատեց մեծ խայտաբղետ պահեստի հետ։ Տարբեր ժամանակների ու դպրոցների գործերը հավաքվել էին մի շենքում, որտեղ դեռ մարդիկ էին բնակվում։ 1925-ին արդեն վեց դահլիճ կար։ Նույն տարվա «Համառոտ ցուցակում» գրանցված էր հայկական, ռուսական և եվրոպական արվեստի 400 ստեղծագործություն։ Փոքր ուղեցույցում հեղինակների անունների կողքին նշված էին նաև նվիրատուները։ Թանգարանը գրանցում էր գործը և այն մարդուն, ով գործը հասցրել էր Երևան։
1924-ի վերջին Ալեքսանդր Թամանյանն ու Մարտիրոս Սարյանը Լենինգրադից հրավիրեցին Ռուբեն Դրամբյանին։ Նա թողեց Պետական ռուսական թանգարանի աշխատանքը, 1925-ին ղեկավարեց արվեստի բաժինը, 1935-ին նշանակվեց ինքնուրույն Կերպարվեստի պետական թանգարանի առաջին տնօրեն։ Դրամբյանը հաստատությունը ղեկավարեց քսանյոթ տարի։ Գնումները, նվիրատվությունները և Ռուսաստանի թանգարաններից եկող փոխանցումները մտան հաշվառման մեջ։ Ստեղծվեցին քարտարաններ ու գիտական բաժիններ։ Լունաչարսկու տեսած պահեստում կարգ հայտնվեց։
Մոսկվայից հրավիրված արվեստաբան Դուռնովոյի ղեկավարությամբ երիտասարդ նկարիչները շրջեցին Հայաստանի կիսավեր եկեղեցիներով։ Նրանք գտնում, թվագրում և ընդօրինակում էին միջնադարյան որմնանկարները։ Աշխատեցին Արուճում, Լմբատավանքում, Տաթևում և այլ հուշարձաններում։ Այդ պատերից մի քանիսի պատկերները հետագայում քայքայվեցին կամ անհետացան։ Երևան բերված պատճենները մնացին։ Որոշ որմնանկարների նախկին տեսքն այսօր պահպանված է հենց այդ ընդօրինակումներում։
1941 թվականի նոյեմբերի 8-ին թանգարանի պահոցներում տեղ բացեցին Թեոդոսիայից տարհանված Այվազովսկու պատկերասրահի հավաքածուի և արխիվի համար։ Պատերազմը Ղրիմից ծովանկարները հասցրել էր Երևան։ 1942-ի մայիսի 2-ին Պարսկական մզկիթում, որտեղ այն ժամանակ աշխատում էր Նկարիչների միությունը, բացվեց ցուցահանդես։ Ցուցադրվեցին Այվազովսկու 57 ծովանկար և արևմտաեվրոպացի տասը նկարիչների գործեր։ Տասներկու օրում եկավ 45 հազար մարդ։ Պատերազմական Երևանում 45 հազար մարդ գնաց ծով նայելու։ 1944 թվականի նոյեմբերի 5-ին ամբողջ հավաքածուն վերադարձավ Թեոդոսիա։
1946-ին Փարիզից Երևան տեղափոխված Պետրոս Կոնտուրաջյանը թանգարանին նվիրեց ավելի քան հիսուն գեղանկար և շուրջ վեց հարյուր գրաֆիկական աշխատանք։ 1947-ին հաստատությունը ստացավ Հայաստանի պետական պատկերասրահ անունը։ 1958-ին Հակոբ Առաքելյանը կազմակերպեց Հակոբ Գյուրջյանի ժառանգության տեղափոխումը՝ մոտ չորս հարյուր միավոր՝ քանդակներ, գծանկարներ ու արխիվային նյութեր։ Ամերիկացի նկարիչ Ռոքուել Քենթը երևանյան ցուցահանդեսից հետո պատկերասրահին թողեց տասնչորս կտավ։ Երբեմն մեկ նվիրատվությամբ Երևան էր հասնում մի ամբողջ ստեղծագործական կյանք։
1965-ին Երևանում բացվեց Ռոբերտ Ֆալկի առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Իշխանությունները դեռ անվստահությամբ էին վերաբերվում նրա անունին։ Երևանից ցուցահանդեսը գնաց Նովոսիբիրսկ, հետո՝ Մոսկվա։ Պատկերասրահը գնեց ավելի քան տասը գործ, ևս երեքը նվիրեց նկարչի այրին։ Մեկ տարի անց Երևան բերվեց Պաբլո Պիկասոյի գրաֆիկան Իլյա Էրենբուրգի հավաքածուից։ Մոսկվան Ֆալկին տեսավ Երևանից հետո։
1960-ականների կեսերին սկսվեց նոր ցուցադրական մասնաշենքի շինարարությունը։ Աշխատանքը շարունակվեց Էդուարդ Իսաբեկյանի տնօրինության տարիներին։ 1977-ին թանգարանը վերաբացվեց նոր մշտական ցուցադրությամբ։ Հետագայում Նալբանդյան փողոցի քառահարկ մասնաշենքում տեղավորվեցին ֆոնդապահոցները, վերականգնման արվեստանոցը, գիտական ու հաշվառման բաժինները։ Մասնաճյուղեր և ցուցասրահներ բացվեցին Երևանից դուրս։ Հավաքածուի գործերը գնացին Էջմիածին, Ջերմուկ, Մարտունի, Ալավերդի, Եղեգնաձոր և այլ քաղաքներ։
1991-ին պետական պատկերասրահը ստացավ ներկայիս անունը։ Մոսկվայի ու Լենինգրադի վերապատրաստման ճանապարհները կտրվեցին։ Գործուղումները պակասեցին, արտասահմանյան կապերը դժվարացան։ 1992-ին պատկերասրահը բացեց նորացված մշտական ցուցադրությունը։ 1991-2000 թվականներին այստեղ կազմակերպվեց շուրջ 130 ցուցահանդես։ Սփյուռքից նվիրատվությունները կրկին շատացան։ 2004 թվականի մայիսի 18-ին, Լինսի հիմնադրամի աջակցությամբ կատարված վերանորոգումից հետո, թանգարանը նորից բացեց դռները։
2020 թվականի մարտի 7-ին բացվեց «Դալի և Պիկասո» ցուցահանդեսը՝ 260 աշխատանքով։ Մի քանի օր անց համավարակը փակեց թանգարանը։ Օգոստոսին ցուցահանդեսը վերաբացվեց և վերջին տասը օրում ընդունեց մոտ տասը հազար այցելու։ Հետո փակվեց մշտական ցուցադրությունը։ Հին ջերմախոնավային համակարգն ապամոնտաժեցին, գործերը տեղափոխեցին նախապատրաստված պահոցներ։ 2021-ի հարյուրամյակը պատկերասրահը դիմավորեց շինարարության և ժամանակավոր սրահների մեջ։ Մի դար առաջ շենքի սենյակներում որբ երեխաներ էին ապրում։ Հիմա կտավներն էին սպասում պահոցներում, մինչև նոր համակարգերը գործարկվեին։
Գլխավոր մասնաշենքը ամբողջությամբ վերաբացվեց 2025 թվականի ապրիլի 15-ին՝ չորս տարվա աշխատանքից հետո։ Ութ հարկերում փոխվել էին լուսավորությունը, տեսահսկումը, օդափոխությունն ու ջերմախոնավային վերահսկումը, տեղադրվել էին նոր վերելակներ։ Գլխավոր շենքում և վեց մասնաճյուղերում արդիականացվել էր շուրջ ութ հազար քառակուսի մետր տարածք։ Ֆոնդապահոցներից մշտական ցուցադրություն վերադարձավ ավելի քան 400 գործ։ Դրանցից շատերը հանրությունը տեսավ առաջին անգամ։ Գործերի թիվն անցնում է 42 հազարը։ Սրահներում տեղավորվում է մոտ հինգ տոկոսը։
2025-ին պատկերասրահն ընդունեց ավելի քան 105 հազար այցելու՝ անկախության շրջանի իր ամենաբարձր ցուցանիշը։ 2019-ին թիվը մոտ 45 հազար էր։ Վերաբացված շենքում կախված էին Հովնաթանյանի, Այվազովսկու, Սուրենյանցի, Սարյանի, Մինասի, Կանդինսկու, Շագալի, Տինտորետտոյի, Դոնատելլոյի և Կուրբեի գործերը։ Վերականգնման արվեստանոցը մեկ տարում մշակեց ու ամրակայեց շուրջ 800 թանգարանային առարկա։ Սրահ հասնելուց առաջ գործն անցնում էր մաքրման, չափման, նկարագրման ու ամրակայման փուլերով։ Հետո սկսվում էր ջերմաստիճանի ու խոնավության վերահսկումը։
2025 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Հայաստանի կառավարությունը Լոնդոնի Սոթբիսի աճուրդում 30 միլիոն 978 հազար դրամով գնեց Արշիլ Գորկու 1944 թվականի «Անվերնագիր» գծանկարը։ Այն պատկերասրահում ցուցադրվեց 2026 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նկարչի ծննդյան օրը և գլխավոր շենքի ամբողջական վերաբացման առաջին տարեդարձին։ Գորկու մեկ այլ փոքր գծանկար Երևան էր հասել 1974-ին։ Նկարչի քույրը՝ Վարդուշ Մուրադյանը, այն Չիկագոյում տվել էր բանաստեղծ Վահագն Դավթյանին՝ պատկերասրահ հասցնելու համար։ 1974-ի գծանկարը ճանապարհվել էր ձեռքից ձեռք։ 2025-ի համար կազմվել էր աճուրդային պայմանագիր։
1921-ի պետական գնումը կատարվել էր Երևանի բանվորական ակումբում։ 2025-ի գնումը՝ Լոնդոնի աճուրդասրահում։ Այդ երկու գնումների միջև պատկերասրահի հավաքածուն համալրվել է Փարիզից եկած նվերներով, Մոսկվայից փոխանցված արժեքներով, Ղրիմից տարհանված ծովանկարներով և կիսավեր եկեղեցիներում արված պատճեններով։ Սրահներ են փակվել, ութ նորացված հարկ է բացվել։ Գործերը տարբեր ճանապարհներով հասել են նույն հասցեին՝ Երևան։
2026 թվականի օգոստոսի 14-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահը դարձավ 105 տարեկան։ Բացման ցուցակում 130 անուն կա։ 2025-ին նրա դռներով անցել է ավելի քան 105 հազար մարդ։ Գործերի թիվն անցնում է 42 հազարը, սրահներում երևում է մոտ հինգ տոկոսը։ Օգոստոսի 14-ի ցուցակը պահվում է արխիվում։ Գործերի մեծ մասը՝ ֆոնդերում։ Սրահների լույսերը վառված են։ Պահոցներում հերթը դեռ չի հասել։
