Նոր տարվա գիշերը Մհեր Մկրտչյանը Թամար Հովհաննիսյանին տարավ ԶԱԳՍ, իսկ 1989-ի ամուսնալուծությունից հետո նրանք բնակարաններ ընտրեցին հարևան շենքերում, և նա մնաց Մհերի կողքին մինչև կյանքի վերջին օրերը
- 4 часа назад
- 4 мин. чтения
21 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
Թամար Հովհաննիսյանը նրանց ամուսնության սկիզբը հիշում է երեք նամակով։ Կանադայում գտնվող Մհեր Մկրտչյանը գրել էր, որ իրեն դիմավորի օդանավակայանում։ Հետո Թամարն այդ նամակները Ռոմեոյի նամակներ էր անվանում։
Երևան հասան Նոր տարվա գիշերը։ Նստեցին տոնական սեղանի մոտ։ Երեք բաժակից հետո Մհերը հագավ մուշտակն ու գլխարկը։
«Վե՛ր կաց, գնանք»։
Թամարը հարցրեց՝ ուր։
«ԶԱԳՍ»։
Տարիներ անց նա դեռ զարմանքով էր պատմում, թե ինչպես այդ գիշեր բացվեց գրանցման բաժնի դուռը և նրանց տեղում գրանցեցին։ Օղակներ չունեին։ Մհերը չէր գնել։ Թամարը չէր պահանջել։
Մինչ այդ Սունդուկյանի թատրոնի միջանցքներն էին։ Թամարը 1975-ից այնտեղ դերասանուհի էր։ Գրող Հրաչյա Հովհաննիսյանի դուստրը ավարտել էր գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը, ամուսնացել դերասան Հարություն Մովսիսյանի հետ, որդի ունեցել։ Մհեր Մկրտչյանի դեմքը վաղուց ծանոթ էր խորհրդային կինոդահլիճների հանդիսատեսին։ Նույն թատրոնում նրա անունն առանձին ծանրություն ուներ։ Առաջին հանդիպումներից ոչինչ չսկսվեց։
Հետո եկավ Պարոնյանի «Պաղդասար աղբար» ներկայացումը։ Մհերը բեմում էր, Թամարը՝ դահլիճում։ Հետո նա պատմում էր, որ խաղի մի պահի իրեն թվացել է՝ աթոռի հետ վեր է բարձրանում։ Այդ ներկայացումից հետո նրանց կապը սկսվեց։
1982-ին Թամարը բաժանվեց առաջին ամուսնուց։ Նոր ստացած բնակարանը կիսեցին։ Հարություն Մովսիսյանը տարիներ անց ընտանիքի փլուզումն անվանեց ողբերգություն։ Նրա և Մհերի միջև առանձին տղամարդկային խոսակցություն չեղավ։
Թամարը քսանութ տարեկան էր։ Մհերը՝ հիսուներկու։ Ծնողները չընդունեցին դստեր ամուսնալուծությունն ու իրենից քսանչորս տարով մեծ տղամարդու հետ կապը։ Տանը ծանր վեճ եղավ։ Հրաչյա Հովհաննիսյանը հետո հաշտվեց փեսայի հետ։ Մհերի հասուն դուստրը, Թամարի պատմելով, դժվար ընդունեց այդ ամուսնությունը։ Ընկերներն էլ ասում էին, որ նա իր կյանքի ամենամեծ սխալն է անում։
Տան ներսում փառքի հետք քիչ կար։ Կենցաղն անկանոն էր։ Մհերն անփույթ էր։ Խմելու շրջանները երկար էին։ Թամարը հետագայում չէր մաքրում այդ պատկերը։ Ասում էր՝ դժվարությունները պատկերացրել էր, բայց տան ծանրությունը երբեմն անցնում էր իր դիմանալու չափը։ Նա մնաց։ Հետո ամենօրյա գործերն էին՝ լվացք, տաք պահված կերակուր, սպասում, ուշացող քայլերի ձայն։
Մի գիշեր երկար սպասել էր Մհերին։ Հեռուստացույցով պատահական ֆիլմ էր միացրել՝ այն տեսակներից, որ սովորաբար չէր նայում։ Մհերը ուշ մտավ տուն։ Թամարը բարկացած ասաց, որ էկրանի տղամարդուն պետք է շնորհակալ լինի. նա օգնել էր ինքն իրեն զսպել։ Մհերը նայեց հեռուստացույցին և ասաց՝ էկրանի մարդն ինքն է։
Մեկ ուրիշ օր, Փարիզի Աստվածամոր տաճար մտնելիս, Մհերն ասաց, որ այստեղ իրեն տանն է զգում։ Հետո տվեց անունը՝ Քվազիմոդո։
Քնքշությունը նրա մոտ հաճախ անհարմար տեսք ուներ։ Մարտի 8-ին Թամարը դժգոհեց, որ երբեք ծաղիկ չի ստանում։ Տասը րոպե անց Մհերը վերադարձավ երկու ձեռքով բռնած վարդերի մեծ խրձով։ Ցողունները թաց լաթերով էին փաթաթված։
Մի անգամ Թամարն ասաց, որ գառան միս է ուզում՝ խորովածի կամ ապուրի համար։ Հաջորդ օրը խոհանոցի սեղանին մի ամբողջ ոչխար ու խոզի միս կար։ Սակավության տարիներն էին։ Թամարը միսը բաժանեց հարևաններին և ասաց, որ Մհերի նվերն է Հաղթանակի օրվա առթիվ։
Այդ տանը Թամարը դերասանուհի մնաց։ 1986-ին Մինսկի հեռուստաֆիլմերի միջազգային փառատոնում Գորկու «Հատակում» պիեսի Նաստյայի դերի համար ստացավ լավագույն դերասանուհու մրցանակը։ Նույն տարում Մհերը հիմնեց Վարդան Աճեմյանի անունը կրող արտիստական թատրոնը։ 1988-ին Թամարը հեռացավ Սունդուկյանի թատրոնից և դարձավ նոր բեմի համահիմնադիրն ու դերասանուհին։ Օրը բաժանվում էր տան, փորձասենյակի ու տնօրենի սենյակի միջև։
Թատրոնը բացվեց Մարսել Պանյոլի «Հացթուխի կինը» ներկայացմամբ։ Մհերը բեմադրեց այն և խաղաց հացթուխ Էմաբլ Կաստանյեին։ Դա նրա բեմական վերջին մեծ աշխատանքն էր։
1989-ին ամերիկյան հյուրախաղերի ժամանակ Թամարը Ֆիլադելֆիայում հայկական պոեզիա կարդաց։ Համերգից հետո մի անծանոթ կին մոտեցավ, մատից հանեց փոքր շափյուղաներով ու սուտակներով օղակը և մեկնեց նրան։ Հյուրանոցում Մհերը կատակեց, թե մատանին փաստորեն ինքն է նվիրել. առանց իրեն Թամարը Ֆիլադելֆիա չէր հասնի։ Այդ օրվանից Թամարը օղակը կրեց որպես ամուսնական մատանի։ Քիչ անց Մհերն էլ մատանի դրեց։
Նույն 1989-ին նրանք պաշտոնապես ամուսնալուծվեցին։ Թամարը հետագայում դա ձևական քայլ էր անվանում։ Նրա պատմելով՝ տղաները մեծացել էին, ընտանիքի ներսում առանձին տարածք էր պետք։ Նրանք բնակարաններ ընտրեցին հարևան շենքերում։ Թամարն ապրում էր իր որդու հետ, Մհերը՝ իր որդու։
Մհերը շարունակում էր գնալ Թամարի տուն։ Նրանք միասին ճաշում էին։ Թամարը լվանում էր նրա հագուստը, խնամում, երբ առողջությունը վատանում էր։ Ամուսնալուծության ամսաթիվը կենսագրություններում մնաց։ Երկու շենքերի միջև այդ երթուդարձը՝ ոչ։
1992-ին բեմից տուն էին վերադառնում, իսկ տանը հաճախ լույս չկար։ Բնակարաններում վառարաններ էին դնում, կերոսինի համար հերթ կանգնում։ Այդպիսի մի հերթում նրանք կողք կողքի էին։ Թամարը նկատեց Մհերի տխուր դեմքը։ Նա ուղղեց կնոջ մազափունջը և կամաց ասաց, որ գեղեցիկ է։ Հերթում կանգնած էր վաթսուներկու տարեկան տղամարդ՝ ստամոքսի խոցով ու ցավող ոտքով։ Դեմքը գնալով ծանրանում էր։
Խմիչքը մնաց նրանց կյանքում։ Հին ընտանեկան ցավերն էլ։ Թամարը հետագայում այդ տարիներն անվանում էր իր կյանքի աստեղային շրջանը։ Իր պատմած «աստեղային շրջանի» մեջ կերոսինի հերթ կար, հիվանդություն, երկու բնակարան, որդիների խնդիրներ և երկար սպասում։
Մի անգամ Մհերը հարցրել էր՝ սիրում է արդյոք իրեն։ Թամարը պատասխանել էր՝ շատ։
«Որ մեռնեմ՝ ավելի շատ կսիրես»։
1993 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մհեր Մկրտչյանը մահացավ Երևանում։ Նա վաթսուներեք տարեկան էր։ Թամարը՝ երեսունինը։ Հաջորդ երկու տարիներին նա ղեկավարեց արդեն Մհեր Մկրտչյանի անունը կրող արտիստական թատրոնը։
1996-ին մեկնեց Միացյալ Նահանգներ, որտեղ սովորում էր որդին։ Հինգ տարի ապրեց Նյու Յորքում, տասներկու տարի՝ Լոս Անջելեսում։ Նյու Յորքի Թեքեյան մշակութային միությանը կից ստեղծեց «Մհեր Մկրտչյան» թատերախումբը։
Մի շրջան առավոտյան ժամը վեցից ինը սենդվիչ էր պատրաստում ու վաճառում։ Ժամը իննից աշխատում էր դեղատանը։ Հետո գնում էր հայկական դպրոց՝ երեխաների թատերախմբի փորձին, երեկոյան՝ Թեքեյան միություն։ Սարոյան էր բեմադրում, խաղում Ֆիլումենա Մարտուրանո և պահում լուսանկարների արխիվը։ Նոր ընտանիք չկազմեց։ Տարիներ անց ասաց՝ Մհերը մեկ կյանքի համար բավական էր։
2013-ին Թամարը վերադարձավ Երևան։ Մեկ տարի անց լրագրողները նորից հարցրին հին մեղադրանքի մասին՝ թողե՞լ էր Մհերին ու հեռացել։ Նա պատասխանեց, որ առաջիկա գրքերը տեղը կդնեն անպատասխանատու խոսքերը, և ավելացրեց՝ հաշվետվություն տալու մտադրություն չունի։ Այդ ժամանակ արդեն պատրաստվում էր «Չտեսնված Մհերը» գիրքը։
2015-ի փետրվարի 25-ին Սունդուկյանի թատրոնի ձմեռային այգում սեղանին դրվեց եռալեզու հաստ ալբոմը։ Կանանց խնդրել էին գալ 1970-ականների ոճով, տղամարդկանց՝ սմոքինգով։ Գրքում 260 չհրապարակված լուսանկար կար՝ դասավորված 1982-ից մինչև Մհերի կյանքի վերջին օրը։ Էջերում նրանք շրջագայում են, խաղում, ուտում, ծիծաղում, ծերանում։
Լուսանկարներում չեն երևում Հարություն Մովսիսյանի լուռ տարիները։ Չի երևում Մհերի դստեր դժգոհության ամբողջ ծանրությունը։ Խմելու երկար գիշերներն էլ կադրից դուրս են։ Մնացել են փորձասենյակները, հյուրանոցները, ընկերների տները, պատահական սեղանները և Թամարի ներկայությունը մինչև 1993-ի դեկտեմբերը։
Գրքի առաջաբանում նա Մհերին անվանեց իր Գիրքը, որը դեռ շարունակում է կարդալ։ Եվ գրեց՝ սա իր տեսած Մհերն է։ Գրքի շնորհանդեսը հին վեճը չլռեցրեց։ Սեղանին արդեն դրված էին լուսանկարները՝ թվագրված, դասավորված, փակ արխիվից հանված։ Դրանց մեջ կային դեմքեր, որոնց այլևս հնարավոր չէր հարցնել՝ ինչ էր կատարվել կադրից դուրս։
Ֆիլադելֆիայում ստացած փոքր շափյուղաներով ու սուտակներով օղակը Թամարը երկար տարիներ կրեց որպես ամուսնական մատանի։ Մհերի մահից հետո նրա մատանին էլ դրեց նույն մատին։ Նոր տարվա այն գիշերը ԶԱԳՍից նրանք դուրս էին եկել առանց օղակների։
