Նա չգիտեր նոտաները, աշխատում էր գործարանում, իսկ կոմպոզիտորները նոր երգերը վերցնում ու հասցնում էին նրա տուն. Վալյա Սամվելյանի հիշատակին

20 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

1992 թվականին «Ռուսական սկավառակ» ընկերությունը թողարկեց «Երգում է Վալյա Սամվելյանը» ձայնապնակը։ Տասներկու երգ։ Երկու երես։ Ծալաթերթի վերջում՝ պատվեր 171, տպաքանակ՝ 10 000։ Ժողովրդական երգեր, Շերամ, Ջիվանի, գուսան Աշոտ, Խաչատուր Ներսիսյան, Ալեքսեյ Հեքիմյան։ Առաջին երեսին նաև Արա Գևորգյանի «Վանաձորի ջինջ աղբյուրն» էր։ Վալյա Սամվելյանը երկու տարի առաջ մահացել էր։ Անվան առջև պատվավոր կոչում չկար։ Տպագրական սխալ չէր։

1990 թվականի դեկտեմբերի 3-ին նա 53 տարեկան էր։ Կիևյան փողոցով տուն էր վերադառնում։ Ընտանիքում պատմել են, որ մոտեցող մեքենան չի նկատել։ Կենսագրական տեղեկանքներում մնում են երկու կարճ բառ՝ ավտովթար, դժբախտ պատահար։ Հետո՝ մահվան տարեթիվը։ Փողոցի այդ մի քանի վայրկյանի մասին հաստատված ուրիշ մանրամասն չկա։ 1992-ի սկավառակը նրա ձայնը կրկին տարավ խանութներ։ Այդ ճանապարհով նա այլևս չէր անցնում։

Վալյա Սամվելյանը ծնվել էր Երևանում՝ 1937 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Հայրը՝ Վարդան Սամվելյանը, ղեկավարում էր եկեղեցական խորհուրդը։ Մայրը՝ Վերգինե Բադալյանը, երգում էր Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու երգչախմբում։ Տանը պահում էին Վանից հասած հին երգարան։ Այն Վարդանին էր փոխանցել հայրը։ Տանը կար նաև ռադիո։ Այնտեղից հնչում էին Շարա Տալյանը, Արմենակ Տեր-Աբրահամյանը, Վաղարշակ Սահակյանը, Արաքսյա Գյուլզադյանը, Շողիկ Մկրտչյանը։ Հետո՝ Օֆելյա Համբարձումյանն ու Հովհաննես Բադալյանը։ Աղջիկը լսում էր ու հիշում։ Հետագայում այդպես էլ աշխատեց։

Դպրոցական երգչախումբ եղավ։ Կոնսերվատորիա՝ ոչ։ Նրա աշխատանքի վայրերի մասին կենսագրականներում երեք անուն է շրջում՝ «Հայէլեկտրո», սարքաշինական գործարան, Երևանի Ավտոդողերի գործարան։ Հնարավոր է՝ դրանք հաջորդական աշխատավայրեր էին։ Հերթականությունը հաստատող հրապարակված աշխատանքային փաստաթուղթ չկա։ 1992-ի ձայնապնակի ծալաթերթը մեկ հստակ տարեթիվ է տալիս. 1955-ին նա ընդունվել է Ավտոդողերի գործարանի ժողովրդական երգի-պարի համույթ։ Օրվա մի մասը անցնում էր գործարանում։ Հետո գալիս էր փորձը։ Բեմը գործարանի ակումբն էր։ Դահլիճում նստում էին բանվորներն ու նրանց ընտանիքները։ Համույթը ելույթների էր մեկնում նաև Հայաստանի շրջաններ։

1957-ին Վալյա Սամվելյանը մասնակցեց հանրապետական առաջին փառատոնին, ստացավ ոսկե մեդալ և դափնեկրի կոչում։ Մոսկվայի միջազգային փառատոնից էլ վերադարձավ ոսկե մեդալով։ Ավելի ուշ գրված կենսագրությունները նրա հաշվին չորս ոսկե մեդալ են դնում։ Բոլոր չորս մրցույթների անուններն ու ամսաթվերը նույն հստակությամբ չեն պահպանվել։ Հայրը նրան տարավ Թաթուլ Ալթունյանի պետական երգի-պարի անսամբլի լսմանը։ Ընդունեցին։ Շուտով Արամ Մերանգուլյանը հրավիրեց պետական ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլ։ Ռադիոյի արխիվում պահպանված վաղ ձայնագրություններից մեկը Շերամի «Ամպերն ելան բլուր-բլուրն» է։ Տարեթիվը՝ 1958։

Այստեղ մի թիվ չի նստում իր տեղը։ Գրեթե բոլոր կենսագրություններում գրված է, որ Վալյա Սամվելյանը Մերանգուլյանի անվան անսամբլում երգել է 38 տարի՝ մինչև մահը։ 1955-ին նա նոր էր մտել գործարանային համույթ։ 1957-ին փառատոնի դափնեկիր էր։ 1958-ին արդեն ռադիոյում ձայնագրություն ուներ։ 1958-ից 1990-ը երեսուներկու տարի է։ Գուցե ռադիոյի հետ աշխատանքը սկսվել էր ավելի վաղ։ Գուցե 38-ի մեջ մտել էին պետական մյուս համույթների տարիները։ Հրապարակված ժամանակագրությունը պատասխան չի տալիս։ Կլոր թիվը շարունակում է կրկնվել։ Արխիվը հաստատում է առնվազն երեսուներկու տարի։

Ռադիոստուդիայում նրա կողքին հայտնվեցին մարդիկ, որոնց մանկուց լսել էր տան բարձրախոսով՝ Արաքսյա Գյուլզադյանը, Շողիկ Մկրտչյանը, Օֆելյա Համբարձումյանը, Հովհաննես Բադալյանը։ Նույն անսամբլում աշխատում էին Նորայր Մնացականյանը, Ռուբեն Մաթևոսյանը, Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, Մանիկ Գրիգորյանը։ Արամ Մերանգուլյանից հետո անսամբլը ղեկավարեց Մանվել Բեգլարյանը։ Դուդուկահար Վաչե Հովսեփյանը, Հովհաննես Բադալյանը և Արաքսյա Գյուլզադյանը օգնում էին նրան նոր երգերի, բարբառի ու գուսանական խոսքի վրա աշխատելիս։ Գյուլզադյանին նա իր առաջին ուսուցիչն էր համարում։ Հատկապես՝ Շերամ երգելիս։

Նոտաներ չէր կարդում։ Արա Գևորգյանը տարիներ անց հիշել է. «Երգը գրելուց հետո երգահանները գալիս էին մեր տուն՝ այն մայրիկին սովորեցնելու»։ Հեղինակը նվագում էր կամ երգում մեղեդին։ Սամվելյանը լսում էր, կրկնում, պահում հիշողության մեջ։ Երբ ծնողները երեխաներին բերում էին նրա մոտ և խնդրում երգ սովորեցնել, ուղարկում էր Հովհաննես Բադալյանի մոտ։ Իր ձայնի ուժը գիտեր։ Չստացած կրթությունն էլ գիտեր։

Ռադիոյի թվային արխիվը հիմա նրա կյանքը դասավորում է տարեթվերով։ 1958՝ «Ամպերն ելան բլուր-բլուր»։ 1973՝ «Անջիգյար, անջիգյար»։ 1974՝ «Հալվեց սարերի ձյունը»։ 1976՝ «Աչքդ խումար», «Գարնան ծաղիկ ես»։ 1978՝ «Զով գիշեր», «Գովք յարիս», «Հազարան փրկիչ»։ Գուսան Աշոտի «Ծով աստղիկս» տևում է յոթ րոպե քսանվեց վայրկյան և ձայնագրված է դուդուկահարների անսամբլի հետ։ 1979-ին գրվել է «Անուշիկ իմ քույրիկը», 1982-ին՝ դրա նոր կատարումը։ «Անցար այգուս նայելով» երգը պահվել է 1981 և 1982 թվականների երկու տարբերակով՝ տարբեր դիրիժորներով և տարբեր տևողությամբ։ 1986-ի քարտում «Թողեցիր այսպեսն» է։ 1990-ի քարտում՝ «Հանդի միջինը»։ Արխիվային քարտում ծափերի մասին տող չկա։ Այն պահում է կատարողին, հեղինակին, դիրիժորին, նվագակցող կազմը և տարին։

Շերամի անունը այդ քարտերում հաճախ է կրկնվում։ Վալյա Սամվելյանը դեռ մանկուց լսել էր «Սարեր կաղաչեմ», «Շորորա», «Ճամփորդ եմ», «Սիրուններ, միք նեղանա» երգերը։ Հետո նրան անվանեցին Շերամի երգչուհի։ Ձայնագրություններում բառը մնում է առաջին պլանում։ Մեցցո-սոպրանոն ցածր ու տաք հենարան ունի, բարձր նոտաներին հասնում է առանց ճիգը ցուցադրելու։ «Զով գիշերում» տողը չի շտապեցնում։ «Անուշիկ իմ քույրիկում» ընտանեկան դիմումը չի ծանրացնում բեմական ողբով։ Այդ ձայնը հեշտ է ճանաչել։ Կրկնելը՝ դժվար։

Համերգային քարտեզը մեկ ամբողջական ցուցակով չի պահպանվել։ 1992-ի ծալաթերթում գրված են Ֆրանսիան, Հունաստանը, Հորդանանը, Բուլղարիան և Սիրիան։ Հայերեն կենսագրությունները ավելացնում են Իսպանիան, Բելգիան, Լիբանանը, Ուկրաինան, Բելառուսը և բալթյան հանրապետությունները։ ԱՄՆ-ի մասին թվագրված համերգային ծրագիր չի պահպանվել։ Այն ավելի հստակ երևում է այնտեղ թողարկված ձայնագրությունների պատմության մեջ։ Գործարանի ինքնագործ համույթի մեներգչուհին հասել էր պետական բեմ և երգել Խորհրդային Հայաստանի սահմաններից դուրս։

Ինքնագործ համույթում նա ծանոթացավ Կարլեն Գևորգյանի հետ։ Կարլենը թառահար էր, «Ժողգործիք» նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավարը։ Նրանք ամուսնացան, ունեցան երկու որդի։ Երգահանները նոր գործերը բերում էին տուն։ Երեխաները լսում էին նույն տողի կրկնությունները, թառը, փորձերը։ Հետագայում Արա Գևորգյանն էլ երաժշտություն գրեց մոր համար։ 1992-ի ձայնապնակի առաջին երեսին նրա «Վանաձորի ջինջ աղբյուրն» է՝ Վալյա Սամվելյանի ձայնով։

Այդ տունը սկզբում մութ ու խոնավ նկուղային բնակարան էր։ Ընտանիքը վարձով էր ապրում։ Արա Գևորգյանի հիշողությամբ՝ մայրը սեփական վիճակից շատ չէր խոսում, բայց ուրիշ կարիքավոր ընտանիքների համար բնակարան էր խնդրում։ 1961-ին Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը և այլ պաշտոնյաներ իմացան նրանց պայմանների մասին։ Ընտանիքին բնակարան հատկացվեց։

Նոր տան առաջին հարկի պատուհանը մի գիշեր անծանոթ ամուսիններ թակեցին։ Նրանց որդին ծանր այրվածքներով հիվանդանոցում էր։ Ծնողները կարծում էին, որ հայտնի երգչուհու ներկայությամբ բուժանձնակազմը տղային ավելի ուշադիր կնայի։ Սամվելյանը գնաց նրանց հետ և օրը մնաց հիվանդասենյակում։ Պատմությունը պահպանվել է որդու հիշողության մեջ։ Նրա պատմածների մեջ կա նաև շուկայի մի տեսարան։ Վաճառողները միմյանց ձայն էին տալիս, որ երգչուհուն ավելի էժան վաճառեն։ Մի ծաղկավաճառ նկատել էր նրա ծանր տոպրակները, ծաղկեփունջը ձեռքին քայլել մինչև տուն և ծաղիկներն այնտեղ տվել։

Մարդիկ նրան ճանաչում էին։ Պետական պատվավոր կոչում նա չստացավ։ Պաշտոնական ձևակերպումը երկար էր՝ Հայաստանի ռադիոյի Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողովրդական գործիքների վաստակավոր անսամբլի մեներգչուհի։ «Վաստակավոր» բառը վերաբերում էր անսամբլին։ Հետագա գրառումներում բառը սահեց երգչուհու անվան առջև։ «Ժողովրդական երգչուհի» բնորոշումն էլ երբեմն դարձավ «ժողովրդական արտիստ»։ Այդպիսի հրամանագիր չկա։ Կան ոսկե մեդալները, դիպլոմները, ռադիոժապավենները, համերգները։ Կոչումը չկա։

2004-ին Արա Գևորգյանին շնորհվեց Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչում։ Նա ասաց, որ այն նվիրում է մորը, որն այդ կոչմանն ավելի էր արժանի։ Կիևյան փողոցի վթարից անցել էր տասնչորս տարի։ Հրամանագրում գրված էր որդու անունը։ Ընտանիքում այդ օրը հիշեցին մորը։

Մահվանից մեկ տարի անց Արա Գևորգյանը գրեց մոր հիշատակին նվիրված «Ռեքվիեմը»։ Նրա ջանքերով հավաքվեցին ու թողարկվեցին Վալյա Սամվելյանի կատարումները՝ «Թողեցիր ինձ մենակ» և «Անուշիկ իմ քույրիկ» ալբոմներում։ 1992-ի ձայնապնակը, հետագա ալբոմները, հեռուստատեսային հաղորդումներն ու թվայնացված ռադիոժապավենները շարունակեցին տարածել նրա ձայնը։

Օգոստոսի 12-ին նրա լուսանկարները նորից հայտնվում են հրապարակումներում։ Դրանց մի մասում անվան առջև գրվում են կոչումներ, որոնք Վալյա Սամվելյանը չի ստացել։ Սխալը երեք բան է խառնում՝ վաստակավոր անսամբլը, ժողովրդական երգի կատարողը և պետական պատվավոր կոչումը։ Առանց այդ հավելման մնում են թվերը. 1955՝ գործարանային համույթ։ 1957՝ փառատոնի ոսկե մեդալ։ 1958՝ ռադիոյի ժապավեն։ 1990՝ վերջին պահպանված ձայնագրությունը։ 1992՝ տասը հազար ձայնապնակ։

Հանրային ռադիոյի թվային արխիվում «Հանդի միջինի» կողքին փոքր եռանկյուն կա։ Քարտի վրա գրված է 1990։ Սեղմում ես։ Ձայնը սկսվում է։ Երգի վերջում հաշվիչը դառնում է 00:00։ Տարեթիվը մնում է նույնը։ Եռանկյունն էլ։ Սեղմում ես նորից, և Վալյա Սամվելյանի ձայնը գալիս է սկզբից։