Գարեգին Բ-ի հեռացումը մտել է 2026–2031 թվականների կառավարության ծրագրի նախագիծ. ինչ է դա նշանակում և ինչու է հապաղում Փաշինյանը
- 4 часа назад
- 5 мин. чтения
19 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԱ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Օգոստոսի 19-ի երեկոյան կառավարության էլեկտրոնային օրակարգում թարմացավ հաջորդ օրվա նիստի ցանկը։ Քսանչորսերորդ հարցը կոչվում էր «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ծրագրի մասին»։ Կից հավելվածի մշակույթի գլուխը խոստանում էր տարեկան առնվազն երկու համաշխարհային աստղի հյուրախաղ, Հայաստանի պատմության թանգարանի ստորգետնյա ցուցադրական տարածքի ընդլայնում, ատեստավորմամբ բարձր աշխատավարձ թանգարանների ու գրադարանների աշխատողներին։ Հաջորդ դատարկ տողից սկսվում էր «Հոգևոր անվտանգություն» գլուխը։ Այնտեղ արդեն ուրիշ բառեր էին՝ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու «փաստացի պետի» հեռացում, կաթողիկոսական տեղապահի ընտրություն, Եկեղեցու կանոնադրության ընդունում, նոր կաթողիկոսի ընտրություն։ Մի քանի տող հետո սկսվում էր շրջակա միջավայրի բաժինը՝ ջրի որակ, կենսաբազմազանություն, ածխածնի գնագոյացում։
Գարեգին Բ-ի անունը չկար։ Փաստաթուղթը նրան անվանել էր «փաստացի պետ» և երեք անգամ գործածել նույն բայը՝ «ապահովվելու է»։ Բայը կար։ Գործող անձը՝ ոչ։ Չկար նախարարության անուն, եկեղեցական մարմին, որոշում կամ օրենք, որի ուժով գահը պիտի թափուր դառնար։ Կառավարության հաստատումից հետո ծրագիրը պետք է ներկայացվի Ազգային ժողով։ Խորհրդարանը յոթ օրվա ընթացքում քվեարկում է դրան հավանություն տալու հարցը։ Հավանության քվեից հետո այդ նախադասությունները դառնում են կառավարության ծրագրի մաս։ Իրավասու մարմնի անունը դրանից չի ծնվում։
Օգոստոսի 7-ին Վաղարշապատում՝ Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի դատարանի փոքր դահլիճում, սկսվեցին Գարեգին Բ-ի և վեց բարձրաստիճան հոգևորականների գործով նախնական դատալսումները։ Լրագրողների մի մասը մնաց դռան մոտ։ Տեղ չկար։ Մոտ տասը րոպե անց դատավոր Հակոբ Մանուկյանը որոշեց նիստը շարունակել դռնփակ՝ պատճառաբանելով անձնական և ընտանեկան տեղեկությունների հնարավոր հրապարակումը։ Դրսում ոստիկաններ էին։ Ներսում՝ կաթողիկոսը, եպիսկոպոսները, դատախազը, պաշտպաններն ու դատավորը։
Գործի նախապատմությունը սկսվել էր եկեղեցական պաշտոնանկությունից։ Հունվարի 4-ին Մասյացոտնի թեմի առաջնորդ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանը վարչապետի կեցավայրում ստորագրել էր Գարեգին Բ-ի հեռացման ճանապարհային քարտեզը։ Վեց օր անց կաթողիկոսի տնօրինությամբ նա ազատվել էր թեմակալ առաջնորդի պաշտոնից։ Եվս հինգ օր անց Սարոյանը, դատարանի փաստաթղթերում՝ Արման Սարոյան, հայց էր ներկայացրել։ Դատարանը հայցի ապահովման միջոց կիրառեց և Եկեղեցուն ու մյուս պատասխանողներին պարտավորեցրեց չխոչընդոտել նրա պաշտոնավարումը, այդ թվում՝ թեմի ֆինանսական միջոցների տնօրինումը։ Մեղադրող կողմը պնդում է, որ կաթողիկոսն ու վեց եպիսկոպոսները խանգարել են դատական ակտի կատարմանը։ Պաշտպանները վիճարկում են մեղադրանքը։ Մայր Աթոռը գործը համարում է իշխանության ճնշման շարունակություն։
Առաջին նիստը մեղադրանքի էությանը չհասավ։ Դատավոր Մանուկյանը ինքնաբացարկ հայտնեց։ Նրա փաստաբանական արտոնագիրը տարիներ առաջ հանձնել էր Արա Զոհրաբյանը, որն այժմ պաշտպանական խմբում է։ Օգոստոսի 11-ին գործը մակագրվեց դատավոր Սերժ Ռուշանյանին։
Օգոստոսի 16-ին Գարեգին Բ-ն Մայր Տաճարում նախագահեց Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման պատարագը։ Օգոստոսի 18-ին ընդունեց Հայաստանում Կանադայի դեսպանին։ Հաջորդ օրը՝ Քրիստոնյա գործարարների միության անդամներին։ Մայր Աթոռի կայքում նրա անունը գրվում էր ամբողջ տիտղոսով՝ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Կառավարության հավելվածում նույն մարդն արդեն «փաստացի պետ» էր, որի հեռացումը մտել էր հնգամյա ծրագրի նախագիծ։
«Փաստացի պետ» ձևակերպման նախապատմությունը սկսվել էր 2025 թվականի մայիսի 29-ի կառավարության նիստում։ Նիկոլ Փաշինյանը խոսեց եկեղեցիների վիճակից և դրանք անվանեց «չուլանացված և աղբով լի»։ Հունիսի սկզբին հրապարակեց Գարեգին Բ-ի անձնական կյանքի մասին մեղադրանքներ։ Ասաց, որ կաթողիկոսը խախտել է կուսակրոնության ուխտը և զավակ ունի։ Նրան հետևողականորեն կոչեց ծննդյան անունով՝ Կտրիճ Ներսիսյան, և պահանջեց հեռանալ Վեհարանից։
Այդ մեղադրանքը կանոնական քննությամբ հաստատված չէ։ Անկախ ապացույց նույնպես չի հրապարակվել։ Փաշինյանը գրել էր, որ հերքման դեպքում այն կապացուցի «անհրաժեշտ ձևաչափով»։ Այդ ձևաչափը չերևաց։
Հունիսի 10-ին նա առաջարկեց ստեղծել բարենորոգման համակարգող խումբ։ Միանալու պայմանների մեջ դրեց Աստվածաշունչը գոնե մեկ անգամ կարդացած լինելը, վերջին հինգ տարում գոնե մեկ անգամ Մեծ պահք պահելը, ամենօրյա աղոթքը և համոզմունքը, որ բարենորոգումը օգտակար է Եկեղեցուն, ժողովրդին ու պետությանը։ Դիմումները պետք է ուղարկվեին վարչապետին։ Խմբի առաջին տասը անդամներին ընտրելու էր ինքը։
2020 թվականի դեկտեմբերին բառերը դեռ ուրիշն էին։ Քառասունչորսօրյա պատերազմից հետո՝ դեկտեմբերի 8-ին, Գարեգին Բ-ն և Մեծի Տանն Կիլիկիո Արամ Ա կաթողիկոսը պահանջեցին Փաշինյանի հրաժարականը։ Հաջորդ օրը վարչապետը Ազգային ժողովում ասաց, որ դրա մեջ խնդիր կամ ողբերգություն չի տեսնում։ Հայրապետերը, նրա խոսքով, իրենց դիրքորոշումն արտահայտելու անքակտելի իրավունք ունեին։ Կառավարությունն ու ժողովուրդն էլ չհամաձայնելու իրավունք ունեին։ 2026 թվականի ծրագրի նախագծում «Եկեղեցու քաղաքականացումը բացառելուն» անմիջապես հաջորդում է գահակալի հեռացման կետը։
Այդ վեց տարիների մեջ տեղավորվեց Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի շարժումը։ 2024 թվականի գարնանը Տավուշի սահմանազատման դեմ սկսված բողոքը գյուղերից հասավ Երևան։ Արքեպիսկոպոսը քայլեց երթի առջևում, Հանրապետության հրապարակում պահանջեց վարչապետի հրաժարականը և ներկայացվեց որպես ընդդիմադիր ուժերի վարչապետի թեկնածու։ 2026 թվականի փետրվարի հեռուստահարցազրույցում Փաշինյանն այդ շարժումը բերեց որպես Եկեղեցու քաղաքական ներգրավվածության օրինակ։ Ասաց, որ այն սկսվել է Մայր Աթոռում անցկացված խորհրդակցություններից հետո։ Մայր Աթոռը մերժեց քաղաքական շտաբ լինելու մեղադրանքը։ Հանրապետության հրապարակի բեմում սև հոգևորական հանդերձանքով արքեպիսկոպոսը խոսում էր որպես վարչապետի թեկնածու։
2026 թվականի հունվարի 4-ի ուշ երեկոյան բարենորոգման օրակարգը տեղափոխվեց վարչապետի կեցավայր։ Նիկոլ Փաշինյանն ու ութ ներկա եպիսկոպոսներ մի քանի ժամ համաձայնեցնում էին հայտարարության տեքստը։ Եվս երկու եպիսկոպոսի համաձայնությունը նշված էր հեռակա։ Առաջին ստորագրությունը ներկայացված էր այսպես՝ «Նիկոլ Փաշինյան, ՀՀ վարչապետ»։ Հաջորդում էին տասը բարձրաստիճան հոգևորականների անունները։ Ճանապարհային քարտեզը սկսվում էր օրակարգի հանրահռչակումից, հասնում «փաստացի պետի» հեռացմանը, տեղապահի ընտրությանն ու կանոնադրությանը, ավարտվում նոր կաթողիկոսի ընտրությամբ։ Յոթ ամիս անց նույն բառերը գրեթե անփոփոխ մտան կառավարության ծրագրի նախագիծ։
Մայր Աթոռը նորաստեղծ խորհուրդն անվանեց ինքնահռչակ և հիշեցրեց, որ եկեղեցական կարգի հարցերը վերապահված են նվիրապետության բարձրագույն մարմիններին։ Փետրվարի 17–19-ը Ավստրիայի Սանկտ Փյոլթեն քաղաքում հավաքված քսանհինգ եպիսկոպոսները մերժեցին արտաքին պարտադրանքով բարենորոգումը և ութ հակադրված եպիսկոպոսներին զգուշացրին հերձվածի վտանգի մասին։ Խորհրդի կողմնակիցները պնդում էին, որ գործող Գերագույն հոգևոր խորհրդի լիազորությունների ժամկետը վաղուց ավարտվել է, ներքին մարմինները չեն արձագանքում կուտակված խնդիրներին, իսկ բարեվարքության հարցերը փակվում են Վեհարանի դռների հետևում։ Սանկտ Փյոլթենի տեքստում կային «հերձված» և «արտաքին պարտադրանք» բառերը։
Ապրիլին հունվարյան փաստաթուղթը մտավ «Քաղաքացիական պայմանագրի» նախընտրական ծրագիր։ Հունիսի 7-ի ընտրություններից հետո նոր կառավարության ծրագրի նախաբանը գրեց, որ ընտրողների քվեն հավանություն է տվել «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսությանը, իսկ կուսակցության նախընտրական ծրագիրը դարձել է պետական քաղաքականության հիմք։ Օգոստոսին նույն ճանապարհային քարտեզը հայտնվեց «Հոգևոր անվտանգություն» գլխում։ Կուսակցական ծրագրում այդ կետերից հետո գրված էր, որ Հայաստանը աշխարհիկ պետություն է, և կրոնական կազմակերպություններն անջատ են պետությունից։ Կառավարության ծրագրի եկեղեցական բաժնում այդ նախադասությունը չկա։
Սահմանադրության տասնյոթերորդ հոդվածը կարճ է։ Կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը երաշխավորվում է։ Կրոնական կազմակերպություններն անջատ են պետությունից։ Հաջորդ հոդվածը ճանաչում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը և թույլ է տալիս պետություն–եկեղեցի հարաբերությունները կարգավորել օրենքով։ 2007 թվականի օրենքը ճանաչում է Եկեղեցու ինքնակառավարումը նրա նվիրապետության սահմաններում։
Կաթողիկոսի մասին նույն օրենքում պետության գործողությունը սկսվում է ընտրությունից հետո։ Եթե ընտրված կաթողիկոսը Հայաստանի քաղաքացի չէ, նախագահը նրան քաղաքացիություն է շնորհում։ Գահակալին հեռացնելու պետական լիազորություն այնտեղ գրված չէ։
Եկեղեցական կանոնակարգն իր հերթականությունն ունի։ 2017 թվականին Եկեղեցական-ներկայացուցչական ժողովում ընդունված և հաջորդ Ազգային-եկեղեցական ժողովի վերջնական հաստատմանը սպասող տեքստը Ազգային-եկեղեցական ժողովն անվանում է Եկեղեցու իշխանության գերագույն մարմին։ Այդ ժողովն ընտրում է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին և ընդունում Եկեղեցու սահմանադրությունը։ Կաթողիկոսական տեղապահը գործում է Աթոռի թափուր դառնալուց հետո և վեց ամսվա ընթացքում հրավիրում նոր ընտրության ժողովը։ Կառավարության ծրագիրը նախ գրում է հեռացումը, հետո՝ տեղապահի ընտրությունը։ Առաջին քայլի համար անհրաժեշտ թափուր գահը ստեղծող կանոնական ակտը նշված չէ։
Եկեղեցու ամբողջական սահմանադրությունը մինչև հիմա վերջնականապես հաստատված չէ։ 1945 թվականի ընտրական կանոնակարգը վերանայվել է։ 2017-ին ընդունված նախագիծը դեռ սպասում է Ազգային-եկեղեցական ժողովի հաստատմանը։ Աշխատանքը դրանով չի ավարտվել։
Փողի հարցն էլ իրական է։ Եկեղեցին ստանում է հարկումից ազատ նվիրատվություններ ու ընծաներ։ Պետական բյուջեն կարող է աջակցել նրա մշակութային հաստատություններին։ Կառավարության ծրագրի նախագիծը նախատեսում է հոգևոր ծառայողներին ներառել սոցիալական երաշխիքների պետական համակարգում։ Պետության գործիքներն այստեղ հայտնի են՝ հարկային հաշվառում, բյուջետային պայմաններ, քննություն և դատարան։ Ծրագրի նախագծում չկա չհաշվառված գումարի չափ, գործարքի ամսաթիվ, փոխանցող կազմակերպություն կամ օտար պետության անուն։
Փետրվարի 10-ին Փաշինյանը Հանրային հեռուստատեսության եթերում ասաց, որ իշխանությունն ունի տեղեկություն եկեղեցական ձևաչափերով Հայաստան մտնող և քաղաքական նպատակներով օգտագործվող ստվերային գումարների մասին։ Նույն նախադասության մեջ ավելացրեց՝ տեղեկությունը «ճշտման փուլում է»։ Օգոստոսի նախագծում մնացին արտաքին ուժը, հիբրիդային պայքարը և ֆինանսական թափանցիկությունը։ Ճշտման արդյունքը չկար։ Չկային գումարի չափը, փոխանցման ճանապարհը կամ վարույթի համարը։ Փաստաթղթում արդեն գրված էր վերջնական գործողությունը՝ «փաստացի պետի հեռացումը»։
Ստրասբուրգում այսպիսի միջամտության երկու գործ արդեն քննվել է։ 2000 թվականի «Հասանն ու Չաուշն ընդդեմ Բուլղարիայի» գործում գործադիր իշխանությունը պաշտոնապես փոխել էր մուսուլմանական համայնքի ղեկավարությունը։ 2009 թվականի Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Սուրբ Սինոդի գործում ոստիկանությունը եկեղեցական շենքերից դուրս էր բերել վիճող կողմերից մեկին։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը երկու գործով էլ արձանագրեց կրոնի ազատությունը պաշտպանող իններորդ հոդվածի խախտում։ Կառավարության ծրագրի նախագծում այդ դատական սահմանը հիշատակված չէ։
Օգոստոսի 20-ի նիստի քսանչորսերորդ հարցը ներկայացնելու է փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը։ Եկեղեցական բաժնի վերջին նախադասությունը խոստանում է հոգևոր ծառայողների սոցիալական երաշխիքներ և ֆինանսավորման թափանցիկություն։ Հետո դատարկ տող է։ Հաջորդ վերնագիրը՝ «Գլուխ 8. Շրջակա միջավայր»։ Գարեգին Բ-ի անունը էջում այդպես էլ չի հայտնվում։ Նրան հեռացնելու իրավասու պետական մարմինը նույնպես։ Մնում է նույն բայը։ «Ապահովվելու է»։ Ենթական չկա։
