Հայկական կոնյակի հայրը

13 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Չորս հարյուր շիշը Քեմբրիջի թղթերում չկա։ Չերչիլի արխիվային կենտրոնում պահպանվել են գինու վաճառականների հաշիվներ, ճաշկերույթների գրառումներ, ապրանքանիշերի անուններ և «հին ընտիր լիկյոր» կոչված շշերի չոր ցուցակներ։ Ֆրանսիական «Պրյունյեն» ու «Հայնը» այնտեղ կան։ «Դվինի» տարեկան առաքումը չի երևում։ Չկա նաև Ստալինին ուղղված այն դժգոհության նամակը, որով բրիտանական վարչապետը պիտի բողոքած լիներ սիրելի հայկական կոնյակի փոխված համից։ Տասնամյակներով պատմված դրվագը թղթի վրա չի գտնվել։

Երևանի կոնյակի գործարանի թանգարանում ծանր, մուգ շիշը կանգնած է ապակու հետևում։ Պիտակին գրված է «Դվին»։ Այցելուին պատմում են, որ Չերչիլը պատերազմի տարիներին համտեսել է այն, հավանել, ստացել հերթական առաքումները, հետո առաջին կումից զգացել է՝ վարպետի ձեռքը չկա։ Գործարանի պաշտոնական պատմությունը հենց այդտեղ ձայնն իջեցնում է։ Նախադասությունը սկսվում է «ասում են» բառերով։ Երկու փոքր բառ։ Շշի կողքին Չերչիլի նամակը չկա։

Մոսկվա, 1942 թվականի օգոստոս։ Հեռահար ավիացիայի հրամանատար Ալեքսանդր Գոլովանովը հետագայում հիշել է Ստալինի տված ընթրիքը։ Սեղանին հայկական կոնյակ կար։ Չերչիլը վերցրել է շիշը, լցրել Ստալինի բաժակը, Ստալինն էլ՝ նրա բաժակը։ Կենացներ են հնչել։ Գոլովանովը ապրանքանիշի անուն չի տվել։ Այդ երեկոյի շիշը կարող էր «Դվին» լինել։ Կարող էր լինել մեկ ուրիշ հայկական կուպաժ։ Գրավոր վկայությունը հասնում է մինչև այդ սեղանը։ Հետագա պատմությունները սեղանը տարել են Թեհրան, Յալթա ու Լոնդոն, իսկ մեկ շիշը բազմացրել մինչև դիվանագիտական փոստով ուղարկվող հարյուրավոր շշեր։

Մի տարբերակում առաջին բաժակը բացվել է Թեհրանում՝ 1943 թվականի նոյեմբերին։ Մյուսում՝ Յալթայում, 1945 թվականի փետրվարին։ Առաքումների թվերն էլ չեն մնում տեղում։ Տարեկան չորս հարյուր շիշ։ Եռամսյակը մեկ՝ տասը արկղ։ Երկու շաբաթը մեկ՝ նոր խմբաքանակ։ Երբեմն պատմությունը խոսում է քսան շիշ պարունակող տասը արկղի մասին։ Բոլոր տարբերակներում Չերչիլը սիրում է «Դվինը»։ Մնացած հաշվապահությունը չի համընկնում։ Քեմբրիջի թղթերը մեկ առաքում անգամ չեն հաստատում։ Գոլովանովի հիշողության մեջ նրա բաժակին հայկական կոնյակ կա։ «Դվինի» մեծ, կանոնավոր մատակարարումը փաստաթուղթ չունի։

Բևեռային պատմության վրա էլ սխալ պիտակ է մնացել։ Տարիներ շարունակ պատմել են, թե 1937 թվականի Պապանինի արշավախմբի անդամները բողոքել են 42-աստիճան հայկական կոնյակի թուլությունից, և Սեդրակյանը նրանց համար ստեղծել է 50-աստիճան «Դվինը»։ Գործարանի ժամանակագրության մեջ բևեռախույզների խմիչքը 57-աստիճան «Երևանն» է՝ ստեղծված 1947-ին։ «Դվինը» ուժեղ կուպաժ էր և կրում էր միջնադարյան մայրաքաղաքի անունը։ Տարիների ընթացքում երկու շշերի պատմությունները խառնվել են։ Սառույցը մնացել է։ Բարձր աստիճանը՝ նույնպես։ Հետո կողքին հայտնվել է Չերչիլի սիգարը։

Ընտանիքն է պահպանել Մարգար Սեդրակյանի մանկության ամենադաժան դրվագը։ Դրա առաջին գրավոր արձանագրությունը գտնելը դժվար է։ 1915 թվականին, Վանի նահանգի Խառակոնիս գյուղի մոտ, ռուս կազակները ութամյա տղային գտնում են սպանված ծնողների կողքին և տանում որբանոց։ Հետո գալիս են Ալեքսանդրապոլը, Աշտարակը, Երևանի ամերիկյան որբանոցը։ Վայրերի հերթը կենսագրությունից կենսագրություն փոքր-ինչ փոխվում է։ Տղան աշխատում է կոշկակարի արհեստանոցում, սովորում բանֆակում, հետո՝ խաղողագործություն և գինեգործություն։ Գործարան է մտնում երիտասարդ տարիքում, երբ Երևանի հին արտադրամասերի ֆրանսիական տիպի պղնձե թորման սարքերն արդեն մի քանի տասնամյակ գործարանի պատմության մասն էին։

Կիրիլ Սիլչենկոն նրա ուսուցիչներից էր։ Սիլչենկոյի և նրա սերնդի մասնագետների աշխատանքով էր կազմավորվել հայկական կոնյակի վաղ դպրոցը։ Սեդրակյանը շուտ հասավ կուպաժի սեղանին։ Այնտեղ տարբեր տարիքի սպիրտները պիտի դառնային մեկ համ։ 1935-ին նա արդեն ԽՍՀՄ կենտրոնական համտեսային հանձնաժողովի անդամ էր։ 1937-ին ստեղծեց «Հոբելյանականը»։ Գործարանի բանավոր հիշողությունը պատմում է, թե նա ցանկացել էր շիշը կոչել «Հայաստան», իսկ Ավետիք Իսահակյանը խորհուրդ էր տվել չշտապել։ 1937-ն էր։ «Հոբելյանականը» անվտանգ անուն էր։ «Հայաստանը» շշի վրա հայտնվեց 1940-ին։

Պիտակների վրա հայտնվեցին նաև «Դվինը», «Ախթամարը», «Նաիրին», «Արարատը»։ Սեդրակյանը երկար ժամանակ ուզում էր ստեղծել նաև «Վասպուրականը»՝ իր ծննդավայրի պատմական անունով։ Խորհրդային պաշտոնյաները շիշը համտեսում էին, անունը չէին ընդունում։ Ընտանեկան հիշողության մեջ մնացել է Կենտկոմի բյուրոյի նիստը։ Սեդրակյանը բաժակների մոտ երգել է Վասպուրականի մասին։ Թույլտվությունը չի եկել։ «Վասպուրականը» թողարկվեց նրա մահից հետո։

1941 թվականի պատմության մեջ Ստալինի հրամանն է, Մոսկվան, կենտրոնական համտեսային հանձնաժողովի քարտուղար Լ. Սնեգովսկայան և հազար պիտակ։ Խորհրդային սպիրտային գործարանները պիտի ծառայեին ռազմաճակատին, պահեստները՝ դատարկվեին։ Տարածված պատմության համաձայն՝ Սեդրակյանը մեկնել է Մոսկվա և Սնեգովսկայային համոզել հետին թվով՝ 1941 թվականի մարտով, գրանցել «Արտաշատ» կոչվող յոթնամյա կոնյակը։ Հետո տպվել է հազար պիտակ։ Տարբեր պատումներում կան հինգ փորձնական շիշ, կուպաժային թերթիկ և մեկ հաշվետու նմուշ։ Հնեցված հայկական սպիրտը թղթերում պատրաստի արտադրանքի պաշար էր դառնում և մնում տակառներում։

Հանրությանը չի ներկայացվել այդ դրվագը հաստատող հրաման, հանձնաժողովի արձանագրություն, Սնեգովսկայայի գրառում կամ հազար պիտակների հաստատված հավաքածու։ Սեդրակյանի ստեղծած կոնյակների որոշ ցանկերում «Արտաշատը» նշված է որպես 1941 թվականի իրական արտադրանք։ Բանավոր վարկածն ասում է՝ այդպիսի կոնյակ չի եղել։ Նույն անունը երկու կենսագրություն ունի։ Մեկում կեղծ պիտակ է, մյուսում՝ պատրաստի կուպաժ։ «Ստալինին խաբած մարդու» պատմությունը հիշվում է հեշտ՝ հրաման, հազար պիտակ, փրկված տակառներ։ Դժվար մասը թուղթն է։ Այն չի ներկայացվել։

Պատերազմի տարիներից ավելի ճշգրիտ ամսաթիվ է պահպանվել՝ 1942 թվականի մայիսի 17-ը։ Սեդրակյանը զորակոչվել էր և գարնանը ծառայել Կերչի ուղղությամբ։ Այդ օրը քաղաքի փողոցային մարտերում բեկորային վիրավորում է ստացել ձախ ոտքից։ Հոսպիտալից հետո՝ հուլիսին, զորացրվել և վերադարձել է Երևան։ «Դվինի» կուպաժը այդ ժամանակ արդեն ձևավորվում էր կամ նոր էր ձևավորվել։ Նրա ծննդյան տարին հաստատուն չէ։ Կենսագրական ցանկերը հաճախ նշում են 1942-ը, առևտրային պատմությունները՝ 1945-ը։ Վիրավորման օրը պահպանվել է ավելի ճշգրիտ, քան ամենահայտնի շշի տարեթիվը։

1940-ականների վերջում Սեդրակյանը գործարանից անհետացավ։ Երեք պատմություն է մնացել։ Դուստրը՝ Վանույ Սեդրակյանը, ասել է, որ հոր աշխատասենյակում Չարենցի հատոր կար, և ինչ-որ մեկը մատնել էր նրան։ Մյուս տարբերակում վարպետը պատերազմի սկզբին հրաժարվել էր ականապատել ու հնարավոր նահանջի դեպքում պայթեցնել գործարանը։ Երրորդը խոսում է կեղծ մեղադրանքի, խուզարկության, բանտի և Սիբիր ուղարկվող ցուցակի մասին։ Տարեթիվն էլ տարբեր է՝ 1946, 1947, 1948։ Երեք պատմությունն էլ ավարտվում է Օդեսայում։ Սեդրակյանն այնտեղ աշխատել է կոնյակի գործարանում և մասնակցել «Օդեսա» ու «Ուկրաինա» կուպաժների ստեղծմանը։

Այդ տարիներին Հրազդանի կիրճի վերևում կառուցվում էր Երևանի նոր գործարանը։ Ճարտարապետ Հովհաննես Մարգարյանը ցանկանում էր, որ շենքի տուֆը մոտ լինի կոնյակի գույնին։ Շարվածքի մեջ սև քարեր է տեսել, վերցրել բահը և կոտրել դրանք։ Շենքի գույնը պիտի պահվեր նույն խստությամբ, ինչ կուպաժի բաղադրատոմսը։ Սեդրակյանը հարյուրավոր կիլոմետր հեռու էր։ Հետո պատմեցին՝ Չերչիլը զգացել էր «Դվինի» համի փոփոխությունը, Ստալինը հարցրել էր պատճառը, Միկոյանը գտել էր վարպետին և վերադարձրել Երևան։ Նամակը չի պահպանվել։ Ընտանիքը վստահ էր այդ փրկությանը։ Սեդրակյանի վերադարձը հաստատված է։ Չերչիլի միջամտությունը մնացել է ընտանեկան ու գործարանային պատմության մեջ։

Գործարանում Սեդրակյանի ամենահամառ որոշումները վերաբերում էին ջրին, տակառին և կուպաժին։ Խորհրդային ստանդարտը կուպաժի համար թորած ջուր էր պահանջում։ Նա հասավ բնական աղբյուրի ջրի օգտագործման թույլտվությանը։ Գործարանն այդ փոփոխությունը մինչ օրս կապում է նրա անվան հետ։ Սեդրակյանն անձամբ զննում էր տակառները և որոշում՝ որը կարող է մնալ, որը պիտի փոխվի։ Տարբեր հանրապետություններից եկած մասնագետները Երևանից տանում էին կաղնին, պատրաստի տակառները, երբեմն՝ աղբյուրի ջուրը։ Նույն համը չէր ստացվում։ Գործարանային հիշողության մեջ մնացել է նրա պատասխանը. «Տարեք, արևը չեք տանի»։

Արևը հարմար բացատրություն էր։ Գործը մանր էր ու երկար։ Խաղողը պիտի հավաքվեր ճիշտ պահին։ Սպիրտը տարիներով պիտի ապրեր կաղնու մեջ։ Նույն տարիքի երկու տակառ կարող էին ունենալ տարբեր հոտ, գույն և կոպտություն։ Սեդրակյանի ձեռքը ճանաչում էր այդ փոքր տարբերությունները։ Մեքենան չէր չափում դրանք, հաշվետվությունն էլ չէր գրանցում։ Նա ասում էր՝ Հայաստանը ծավալով չի հասնի Մոլդովային, Վրաստանին կամ Ադրբեջանին։ Առաջ գնալու ճանապարհը տեսնում էր որակի մեջ։

1966-ին Սեդրակյանին տրվեց կոնյակագործության մեծ վարպետի կոչումը։ 1971-ին նա դարձավ Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս։ 1972-ին ֆրանսիական «Կամյու» տունը նրան պարգևատրեց «Համտեսի ասպետ» մեծ արծաթե մեդալով։ Նրա աշխատանքային կենսագրության մեջ Օդեսայի տարիները մնացել էին կիսատ գրանցված, իսկ կրծքին արդեն Լենինի շքանշան կար։ Սեդրակյանը մահացավ 1973 թվականի հոկտեմբերին, վաթսունվեց տարեկանում։ Երկու տարի անց գործարանի բակում կանգնեցվեց նրա արձանը։

«Կոնյակը խոսում է հայերեն» հայտնի նախադասությունն էլ հաստատուն ստորագրություն չունի։ «Մարգար Սեդրակյանը ստիպեց աշխարհին ընդունել, որ կոնյակը խոսում է հայերեն» խոսքը հաճախ դրվում է Բորիս Պաստեռնակի անվան տակ։ Մեկ ուրիշ տարբերակ նույն միտքը վերագրում է Իլյա Էրենբուրգին․ բոլորը սովոր էին, որ կոնյակը ֆրանսերեն է խոսում, հետո այն խոսեց հայերեն։ Գործարանի պաշտոնական պատմությունը խոսքը պահել է, հեղինակի անունը՝ հանել։ «Դվինի» պատմության մեջ էլ մեկ հաստատուն տարեթիվ կամ հանդիպման վայր չի մնացել։ Շիշը ցուցափեղկում է։

Թանգարանում «Դվինը» ապակե պահարանում է։ Պիտակը կարդացվում է պարզ։ Կողքին Մարգար Սեդրակյանի լուսանկարն է՝ համտեսի բաժակը ձեռքին։ Չերչիլի նամակի համար ցուցափեղկում տեղ չկա։ Քեմբրիջում այն չի գտնվել, Երևանում չեն ցուցադրում։ Նկուղում հնեցված սպիրտներն են։ Գործարանը նրա անունով է հիշում աղբյուրի ջուրն ու տակառների ընտրությունը։ Բակում քարե արձանն է։ Լուսանկարում Սեդրակյանի հայացքը հեղուկի գույնին է։