Արարատում ուսուցչուհին դասի ժամանակ «չինգաչունգ» խաղալու համար հարվածել է 14-ամյա աշակերտի դեմքին և մեջքին. Yerevan Online Mag.-ը փորձել է պարզել՝ ինչ է կատարվել աշխարհագրության դասին
21 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Սեպտեմբերի 9-ին Արարատի մարզի գյուղական դպրոցներից մեկում աշխարհագրության դասը կանգ առավ մի մանկական խաղի վրա։ Ոստիկանության հրապարակված տվյալներով՝ 14-ամյա աշակերտը «չինգաչունգ» էր խաղում, 59-ամյա ուսուցչուհին մոտեցել է, մեկ անգամ հարվածել դեմքին, ապա՝ մեջքին։ Գործող օրենքը ուսումնական հաստատություններին արդեն պարտադրում է երեխայի նկատմամբ բռնության մասին տեղեկությունը ոստիկանությանը փոխանցել առավելագույնը 12 ժամում։ Հրապարակված պատմության ամենակարևոր բացերից մեկն այն է, թե դպրոցն այդ ընթացքում ինչ է արել։
Հայաստանում երեխային հարվածելու իրավունքը որևէ ուսուցչի տրված չէ։ 2025-ի վերջից օրենքը նույնիսկ առանձին բառերով արգելում է մարմնական պատիժը և դաստիարակչական նպատակով ֆիզիկական կամ հոգեկան ներգործությունը։ Բայց 2026-ի դպրոցական գործերը ցույց են տալիս մեկ այլ խնդիր՝ դեպքը ճանաչելը, գրանցելը և դուրս բերելն այն միջավայրից, որտեղ մեծահասակը դեռ կարող է հարվածը համարել «կարգի հրավիրելու» միջոց։
Սեպտեմբերի 9-ին, ժամը 13։00-ի սահմաններում, Արարատի մարզի գյուղերից մեկի միջնակարգ դպրոցում աշխարհագրության դաս էր։ Իններորդ դասարանի 14-ամյա Մ․ Գ․-ն «չինգաչունգ» էր խաղում։ Դասը խանգարող պարզ, դպրոցական իրավիճակ։ Ուսուցիչը նման պահին ունի տասնյակ գործիքներ՝ դիտողություն, տեղը փոխել, խաղը դադարեցնել, ծնողի կամ դասղեկի հետ խոսել, կարգապահական ընթացակարգ կիրառել։
Ոստիկանության տվյալների համաձայն՝ 59-ամյա Ն․ Վ․-ն ընտրել է ձեռքը։ Մեկ հարված՝ երեխայի դեմքին։ Հետո ևս մեկը՝ մեջքին։ Ոստիկանության Մասիսի բաժինը տեղեկությունը ստացել է հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 10-ին, ժամը 15։40-ի սահմաններում։ Փաստաթղթերը փոխանցվել են քննչական բաժին։
Հրապարակված հաղորդագրության մեջ դպրոցի անունը չկա։ Չկա նաև տեղեկություն, թե ով է առաջինը հաղորդել կատարվածի մասին, երբ է տնօրենը իմացել, ուսուցչուհին շարունակե՞լ է դասը, երեխային զննե՞լ են, ծնողին կանչե՞լ են, դպրոցում դեպքը գրանցվե՞լ է։ Այդ դատարկ տեղերն այս պատմության մեջ գրեթե նույնքան խոսուն են, որքան երկու հարվածը։
2025 թվականի նոյեմբերի 29-ից Հայաստանում գործում է «Երեխայի իրավունքների և երեխայի պաշտպանության համակարգի մասին» նոր օրենքը։ Այն մարմնական պատիժ է համարում այն ֆիզիկական ազդեցությունը, որը երեխային ցավ կամ անհարմարություն է պատճառում՝ անկախ նպատակից։ Նույն օրենքը կրթական հաստատություններին պարտադրում է բռնության դեպքի մասին տեղեկությունը անհապաղ, առավելագույնը 12 ժամում փոխանցել ոստիկանություն։ Հանրակրթության մասին օրենքն ավելի վաղ էլ սովորողին տալիս էր ֆիզիկական և հոգեբանական ճնշումից պաշտպանված լինելու իրավունք, իսկ մանկավարժից պահանջում էր հարգել երեխայի պատիվն ու արժանապատվությունը։
Այսինքն՝ դասարանում հարվածի սահմանը իրավական իմաստով աղոտ չէ։
Մայիսի 11-ին՝ նոր օրենքի ուժի մեջ մտնելուց շուրջ հինգուկես ամիս անց, Աշտարակի ոստիկանությունը տեղեկություն ստացավ Կարբիի դպրոցներից մեկում 13-ամյա երեխայի նկատմամբ պարբերական բռնության մասին։ Ոստիկանության պաշտոնական հաղորդագրության մեջ մի նախադասություն կար, որն արժե կարդալ դանդաղ. միջադեպի վերաբերյալ ո՛չ ուսումնական հաստատությունը, ո՛չ երեխայի ծնողները ոստիկանություն հաղորդում չէին ներկայացրել։
Ապրիլի 17-ին տղան համադասարանցիների հետ հրմշտոցի ժամանակ գլխին հարված էր ստացել, ուշագնաց եղել, տեղափոխվել Կարբիի բուժամբուլատորիա, հետո՝ «Սուրբ Աստվածամայր» բժշկական կենտրոն։ Դասընկերները կատարվածի մասին տեղեկացրել էին դասղեկին։ Գրեթե մեկ ամիս անց ոստիկանությունն արդեն իր ճանապարհով հասավ դեպքին։ ՆԳ նախարարի անունից միջնորդագիր ուղարկվեց ԿԳՄՍ նախարարին։
Այդ պատմության մեջ օրենքն արդեն կար։ Վնասվածքն էլ կար։ Բուժհաստատությունն էլ։ Դասղեկին հասած տեղեկությունն էլ։ Չկար այն ուղիղ շարժումը, որի համար օրենքը սահմանել էր ժամեր, ոչ շաբաթներ։
Հունիսի սկզբին մեկ այլ գործ եկավ Գեղարքունիքից։ Քննության նյութերով՝ գյուղերից մեկի 64-ամյա ուսուցչուհին 2021-ից 2023 թվականներին տասը տարեկան երեխաներին ձեռքով ու ցուցափայտով հարվածել է գլխին, մեջքին ու ձեռքերին, քաշել մազերը և ականջները, ասեղով ծակել մատները։ Քրեական վարույթի քննությունը շարունակվում էր, և այդ պնդումները դեռ ենթակա էին իրավական ստուգման։ Բայց ժամանակագրությունն արդեն ինքնուրույն փաստ էր. խոսքը 2021–2023 թվականներին վերագրվող վարքի մասին էր, որը իրավապահ համակարգում երևացել էր 2026-ին։
Երեք տարվա ուշացումը երեխայի համար օրացույցային մանրուք չէ։ Դասարանում սովորական դարձած ցանկացած բան ավելի դժվար է անվանել բռնություն, երբ այն կրկնվում է շաբաթներով և ոչ ոք չի կտրում շղթան։
2025-ի փետրվարին Էջմիածնի թիվ 1 դպրոցում, ըստ ոստիկանության տվյալների, ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչը դասաժամին հարվածել էր 11-ամյա աշակերտի։ Հաջորդ օրը երեխայի հայրը դպրոց էր եկել իր եղբոր ընկերների հետ։ Վիճաբանությունը վերածվել էր փոխադարձ հարվածների, հետո տեղափոխվել դպրոցի դիմացի փողոց։ Հինգ մեծահասակ տարվել էին ոստիկանություն։
Այդ դրվագում դպրոցի ներսի բախումը դուրս եկավ դպրոցի դարպասից և ստացավ բակային պարզաբանման ձև։ Երեխայի նկատմամբ ենթադրյալ բռնությունից ծնվեց մեծահասակների նոր բռնություն։ Պաշտոնական ընթացակարգը դեպքի առաջին շարժումը չէր։
2024-ի ապրիլին Մասիսի թիվ 4 հիմնական դպրոցում աղմուկ բարձրացավ մեկ այլ ուսուցչուհու շուրջ։ Արցախից տեղահանված 14-ամյա աշակերտի ծնողը պատմում էր, որ ուսուցչուհին ոտքով հարվածել է որդուն և վիրավորել երեխաներին։ Ուսուցչուհին մեղադրանքները հերքում էր։ Դպրոցի տնօրենը հրապարակային աղմուկից հետո նրան ազատեց աշխատանքից։ Այդ պատմության մեջ էլ վերջնական դատարանական դատավճռի փոխարեն մնացին հակադիր վկայություններ, տնօրենի վարչական որոշումը և երեխաների պատմությունները։
Այս դեպքերը նույնական չեն։ Մեկ տեղում կա ոստիկանության օպերատիվ տեղեկություն, մեկ ուրիշում՝ ծնողի վկայություն, մեկ այլ գործում՝ շարունակվող նախաքննություն։ Դրանք մեկ նախադասությամբ «ապացուցված համակարգային ծեծ» կոչելը փաստերին չի դիմանա։ Բայց դրանց ժամանակագրությունը մեկ ընդհանուր տեղ ունի. դպրոցը հաճախ տեսանելի է դառնում այն պահին, երբ իր ներսի խնդիրը արդեն դուրս է եկել ծնողի, բուժհաստատության, ոստիկանության, լրագրողի կամ սոցցանցի միջոցով։
2024-ի սեպտեմբերին Ժնևում Հայաստանի զեկույցը քննող ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոմիտեն գրել էր, որ Հայաստանի դպրոցներում բուլինգի և հասակակիցների բռնության դեպքերին արձագանքելու մեխանիզմներ չկան կամ բավարար չեն։ Կոմիտեն առաջարկել էր դպրոցներում ստեղծել երեխայի համար հասանելի, գաղտնի և անկախ բողոքարկման ուղիներ, ուժեղացնել բռնության պարտադիր հաղորդման մշակույթը և վերապատրաստել երեխաների հետ աշխատող մասնագետներին։ Նույն փաստաթուղթը խոսում էր որակավորված ուսուցիչների պակասի և ուսուցիչների ոչ բավարար վերապատրաստման մասին։
Մեկ տարի անց Հայաստանը փոխեց օրենքը։ Օրենքում հայտնվեց պարզ բառապաշար՝ մարմնական պատիժ, բուլինգ, 12 ժամ, պարտադիր ահազանգում։ Թղթի վրա անցումը զգալի է։
Դասարանի ներսում անցումը չափվում է ուրիշ կերպ։
Օգոստոսին ՆԳ նախարարությունը նույնիսկ առանձին իրազեկման արշավ սկսեց երեխաների նկատմամբ բռնության մասին՝ խոսելով ընտանիքի, դպրոցի, բակի և առցանց միջավայրի մասին։ Հուլիսին ԿԳՄՍ նախարարությունը դպրոցներում հոգեկան առողջության ու հոգեսոցիալական աջակցության ծառայությունների ընդլայնման ծրագրից էր խոսում։ Սեպտեմբերի կեսին Նորատուսի դպրոցի հոգեբանը երեխաների հետ արդեն կիրառում էր լարվածությունը նվազեցնող պարզ վարժություններ, իսկ նույն դպրոցի ուսուցչուհին պատմում էր, որ սկսել է ավելի ուշադիր կառավարել սեփական զայրույթը։
Սա այն փոփոխությունն է, որը վերնագրեր գրեթե չի ստանում։ Ուսուցիչը բարկանում է և չի հարվածում։ Երեխան խանգարում է դասը, իսկ մեծահասակը պահում է սահմանը։ Հոգեբանը հասանելի է մինչ ճգնաժամը։ Տնօրենը դեպքը գրանցում է մինչ ծնողը սոցցանցում գրառում կանի։ Դպրոցը ոստիկանությանը զանգում է օրենքով սահմանված պահին՝ մինչ տեսանյութը կհասցնի տարածվել։
2018-ին Երևանում երեխաների նկատմամբ բռնությանը նվիրված միջազգային համաժողովում հրապարակված տվյալներով՝ Հայաստանում 1–14 տարեկան երեխաների մեծ մասը որևէ ձևով առնչվել էր ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնի կարգապահության հետ, իսկ մարմնական պատիժը ընտանիքներում լայնորեն կիրառվող պրակտիկա էր։ Այդ թվերը դպրոցի մասին վիճակագրություն չեն և 2026-ի ներկա պատկերը չեն չափում։ Դրանք ցույց են տալիս այն միջավայրը, որտեղ «մի հատ խփելը» երկար տարիներ կարող էր ընկալվել որպես դաստիարակության մաս։
Դպրոցը այդ սովորությունը ժառանգելու պարտավորություն չունի։
Սեպտեմբերի 9-ի Արարատի դեպքով դեռ շատ բան հայտնի չէ։ Հայտնի չէ դպրոցի ներքին արձագանքը։ Հայտնի չէ ուսուցչուհու բացատրությունը։ Քննչական բաժինը պետք է պարզի կատարվածի իրավական կողմը։ Մինչև դատարանի վերջնական որոշումը որևէ մեկի մեղավորությունը հաստատված համարել չի կարելի։
Մի փաստ արդեն արձանագրված է ոստիկանության հաղորդագրության մեջ։ Ժամը մոտ 13։00-ն էր։ 14-ամյա տղան աշխարհագրության դասին «չինգաչունգ» էր խաղում։ Հաջորդ օրվա ժամը 15։40-ին դեպքն արդեն ոստիկանության սեղանին էր։
Այդ երկու ժամերի միջև մեկ ամբողջ օր կա։ Իսկ օրենքի մեջ գրված է՝ տասներկու ժամ։
