ԱՄՆ-ում ավիահաղորդակցության խոշորագույն խափանումը, երկրում բոլոր թռիչքները դադարեցվել են չորս ժամով, հազարավոր չվերթներ չեղարկվել են, նման բան չէր եղել սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչություններից ի վեր
Սեպտեմբերին ամերիկյան պետական հաշվեքննիչները զգուշացրել էին հնացած կապուղիների ու անկայուն ավիացիոն համակարգերի մասին։ Նոյեմբերի 13-ին դիսպետչերական կապի և ռադարային տվյալների խափանումից հետո ամբողջ երկրով մեկ դադարեցրին նոր մեկնումները։ Երեկոյան նախարարները դեռ վերջնական տեխնիկական բացատրություն չունեին։
14 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
2026 թվականի նոյեմբերի 13-ին՝ ուրբաթ, ժամը 15։54-ին, ԱՄՆ-ի օդային երթևեկության կառավարման կենտրոնը հրահանգեց երկրի օդանավակայաններին դադարեցնել մեկնող ինքնաթիռների թռիչքները։ Արգելքի ավարտի ժամ նշված չէր։ Կարգադրության մեջ գրված էր՝ արտակարգ հանգամանքներ, անվտանգության նկատառումներ։ Արտասահմանից ժամանող չվերթների հարցը պետք է լուծվեր առանձին։
Տասնութ րոպե առաջ՝ 15։36-ին, դիսպետչերներն արդեն նկատել էին, որ կապն ու ռադարային տվյալները կայուն չեն։ Խնդիրը զգացվել էր մոտեցող և հեռացող օդանավերը ղեկավարող կենտրոններում, ինչպես նաև երկար երթուղիների վերահսկման հանգույցներում։ Երեկոյան տրանսպորտի նախարար Շոն Դաֆին Սպիտակ տանը պատմեց, թե ինչպես էր սկսվել խափանումը։ Ռադարներն ամբողջությամբ չէին անջատվել։ Ռադիոկապն էլ ամենուր չէր անհետացել։ Բայց ստացվող տեղեկությունն այլևս վստահելի չէր։
Այդ պահին ԱՄՆ-ի երկնքում ավելի քան 3500 ինքնաթիռ կար։ Այդ օդանավերի վրա մեկնման արգելքն այլևս չէր կարող տարածվել։ Նրանք շարունակում էին ճանապարհը կամ վերահսկվող պայմաններում վայրէջք կատարում։ Մի քանիսը փոխեցին ուղղությունը։ Արգելքը տարածվում էր հիմնականում նոր մեկնումների վրա։ Ավելի ուշ Դաֆին լրագրողներին ասաց, որ օդում մնացել է 400-ից պակաս ինքնաթիռ։ Որոշ բացառություններ դեռ գործում էին, այդ թվում՝ առանձին միջազգային և օվկիանոսային թռիչքների համար։
Դալասից Նյու Յորք թռչող Գրիսել և Ջոզեֆ Ֆրենսիսները ինքնաթիռում էին, երբ անձնակազմը հայտնեց համազգային արգելքի մասին։ Նրանք հասցրին վայրէջք կատարել Լա Գուարդիա օդանավակայանում։ Հետո մոտ մեկ ժամ սպասեցին, որ օդանավը կայանելու տեղ ազատվի։ Առջևում ուրիշ ինքնաթիռներ կային։ Գրիսելը հիշեց 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ը։ Այն օրվա վախը վերադարձավ, թեև այս անգամ իշխանությունները ահաբեկչության մասին տեղեկություն չունեին։
Լոս Անջելեսում Ռութ Քոուլզը Նյուարքից ժամանած ինքնաթիռում հինգ ժամից ավելի սպասեց։ Ինքնաթիռն արդեն վայրէջք էր կատարել, բայց ազատ դարպաս չկար։ Քոուլզը եկել էր քրոջը տեսնելու և փառատոնի մասնակցելու։ Անձնակազմը ջուր ու թեթև ուտելիք էր բաժանում։ Օդաչուն մի քանի անգամ ասաց, որ իրենք հաջորդն են։ Դարպասը չէր ազատվում։ Քոուլզը դիմեց ավիաընկերությանը։ Նրան հայտնեցին մեկ հնարավոր լուծման մասին՝ օդանավը կանգնեցնել հեռու և ուղևորներին ավտոբուսներով տեղափոխել։
Ժամը 17։50-ի մոտ ավիացիոն վերլուծաբաններն արդեն հաշվել էին առնվազն 600 չվերթ, որոնք շեղվել էին նախատեսված ընթացքից։ Դրանցից 496-ը վերադարձել էին մեկնման օդանավակայան, 104-ը վայրէջք էին կատարել այլ տեղ։ Վերադարձող ու շեղված ինքնաթիռներ էին հասնում Չիկագո, Դենվեր, Դալաս և Վաշինգտոն։ Կայանատեղերը լցվում էին։ Վայրէջք կատարած ինքնաթիռը երբեմն չէր կարող մոտենալ դարպասին. այնտեղ դեռ կանգնած էր մեկ ուրիշը, որին թույլ չէին տվել մեկնել։
Դադարեցին նաև ԱՄՆ ուղղությամբ մի շարք միջազգային մեկնումներ։ Կանադական ավիափոխադրողը կասեցրեց իր չվերթներից մի քանիսը։ Եվրոպայում ժամանակավոր սահմանափակումներ սահմանեցին ամերիկյան ուղղությունների համար։ Մեքսիկայից ԱՄՆ մեկնող որոշ ինքնաթիռներ մնացին գետնին։ Բեռնափոխադրող ընկերությունները վերանայում էին աշխատանքը։ JetBlue-ն չեղարկեց ուրբաթ երեկոյի մնացած ներքին չվերթները՝ որոշ անդրատլանտյան մեկնումներ պահպանելով։ Մի քանի համալսարանական մարզական թիմերի համար ավտոբուսներ գտան։ Որոշ խաղեր տեղափոխեցին այլ ժամի։
ԱՄՆ-ում վերջին համազգային դադարեցումը եղել էր 2023 թվականի հունվարին։ Այն ժամանակ խափանվել էր օդաչուներին անվտանգության տեղեկություններ փոխանցող համակարգը։ Մեկնումների արգելքը տևել էր մոտ 90 րոպե։ Դրանից առաջ նման հրաման արձակվել էր 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին։ Այդ օրը օդում գտնվող ինքնաթիռներին կարգադրել էին հնարավորինս արագ վայրէջք կատարել։ Նոյեմբերի 13-ին արդեն թռչողները շարունակում էին հասնել նշանակման վայր՝ անվտանգության գործող ընթացակարգերով։ Այս անգամ մեկնման արգելքը տևեց ավելի քան չորս ժամ՝ ամենաերկարը վերջին 25 տարվա ընթացքում։
Երեկոյան Վաշինգտոնում արդեն խոսում էին հին անալոգային հեռահաղորդակցական ցանցի մասին։ Շոն Դաֆիի խոսքով՝ փոխարկիչներն ու երթուղիչները ծանրաբեռնվել էին, տվյալների փոխանցումը դարձել էր անկայուն։ Ներքին անվտանգության նախարար Մարկուեյն Մալինը հիշատակեց համակարգի թարմացումները։ Նախնական բացատրություններից մեկի համաձայն՝ նոր տեխնոլոգիաների միացումը կարող էր ծանրաբեռնել հին սարքավորումները։ Բայց հետաքննությունը չէր ավարտվել։ Խափանման ամբողջ տեխնիկական շղթան դեռ հայտնի չէր հանրությանը։ Կիբերհարձակման կամ դիտավորյալ միջամտության հաստատված ապացույցներ չկային։ Նախարարները նաև ասացին, որ հիմք չունեն դեպքը կապելու Microsoft-ի ավելի վաղ արձանագրված խափանման հետ։
Նոյեմբերի 10-ին՝ խափանումից երեք օր առաջ, ավիացիոն վարչությունը հայտարարել էր SMART նոր գործիքի ընդլայնման մասին։ Այն նախատեսված էր օդային երթևեկության կառավարման բոլոր 22 կենտրոնների համար։ Ծրագիրը պետք է օգներ ընտրել երթուղիները, շրջանցել վատ եղանակը, կրճատել ուշացումները։ Ուրբաթ երեկոյան լրագրողները նախարարին հարցրին նաև SMART-ի մասին։ Դաֆին ասաց, որ նոր գործիքը կապ չունի խափանված հաղորդակցական հանգույցների հետ և ինքնուրույն չի ղեկավարում օդանավերը։ Ծրագրի մշակող ընկերությունն էլ հերքեց իր արտադրանքի առնչությունը վթարին։ Կասկածի տակ շարունակում էր մնալ հին կապի սարքավորումների աշխատանքը։
Դրանց մասին Վաշինգտոնում արդեն խոսել էին սեպտեմբերին։ Պետական հաշվեքննիչ մարմնի զեկույցում օդային երթևեկության կառավարման 138 համակարգերից 105-ը դասվել էին անկայուն կամ հնարավոր անկայուն համակարգերի շարքը։ 2026 թվականի մայիսի դրությամբ 5170 հին պղնձե կապուղիներից օպտիկամանրաթելով փոխարինվել էր 2560-ը։ Նորացման համար կազմվել էր 11 389 առանձին աշխատանքային ժամանակացույց, բայց միասնական գլխավոր ծրագիր դեռ չկար։ Հաշվեքննիչները պահանջում էին հստակեցնել ծախսերը և աշխատանքները տեղավորել ընդհանուր ժամանակացույցի մեջ։ Նոյեմբերի 13-ի երեկոյան Դաֆին նորից խոսեց հին պղնձե լարերի մասին։
2025 թվականի հուլիսին Կոնգրեսը 12,5 միլիարդ դոլար էր հատկացրել ավիացիոն համակարգի նորացմանը։ Ուրբաթ երեկոյան Դաֆին կրկնեց վարչակազմի պահանջը՝ ևս մոտ 30 միլիարդ դոլար։ Նրա գնահատմամբ՝ ամբողջական արդիականացումը կպահանջեր 50 միլիարդ։ Այդ թվերը նա ներկայացնում էր, երբ օդանավակայաններում ուղևորները դեռ փորձում էին այլ չվերթներ գտնել։ Նախարարը չկարողացավ երաշխավորել, որ նման խափանում այլևս չի կրկնվի։
Ժամը 20։15-ին մեկնման արգելքը հանեցին։ Այն տևել էր չորս ժամ և քսանմեկ րոպե։ Մինչ այդ ավիացիոն վարչությունը ստուգել էր կապի համակարգերի կայունությունը։ Բայց թռիչքի թույլտվությունը դեռ չէր նշանակում, որ օդանավը կարող է անմիջապես ճանապարհ ընկնել։ Շատ ինքնաթիռներ մնացել էին ուրիշ քաղաքներում։ Նույնը՝ անձնակազմերը։ Ոմանց թույլատրելի աշխատանքային ժամերն արդեն սպառվում էին։ Մեկ չվերթի ուշացումը խափանել էր հաջորդի պատրաստությունը։
Ուրբաթ ուշ երեկոյան թռիչքներին հետևող ծառայություններից մեկի հաշվարկով չեղարկված չվերթների թիվն անցել էր 6600-ից, ուշացածներինը հասել էր մոտ 8600-ի։ Հաջորդ հաշվարկներում թվերն աճեցին։ Դրանց մեջ արդեն մտնում էին նաև առաջիկա օրերի համար նախապես չեղարկված թռիչքները։ Շաբաթ՝ նոյեմբերի 14-ի առավոտյան, միայն այդ օրվա չեղարկումները ԱՄՆ-ում անցել էին 3200-ից։ Ավիաընկերությունները զգուշացնում էին, որ կանոնավոր չվացուցակը վերականգնելու համար մի քանի օր կպահանջվի։ Գոհաբանության տոնի ուղևորահոսքին դեռ մոտ երկու շաբաթ կար։
Դալասի օդանավակայանում Էմիլի Բրաունն ու նրա տասնչորսամյա դուստրը չորս ժամից ավելի սպասել էին Օհայո մեկնելուն։ Աղջիկն իր գումարով էր գնել տոմսը։ Ուզում էր անակնկալ այցելել լավագույն ընկերուհուն։ Հետո նրանք որոշեցին տուն վերադառնալ։ Էմիլին զանգեց ամուսնուն, որ Ֆորթ Ուորթից գա իրենց տանելու։ Աղջիկն էլ զանգեց ընկերուհուն։ Ստիպված էր ասել, որ չի գալու։
