top of page

1967-ի նոյեմբերին Ստեփանակերտի մուտքի մոտ կանգնեցրին երկու տարեց մարդկանց քանդակը. ինչո՞ւ էին խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավարներն արտահայտվում «Մենք ենք, մեր սարերը» տեղադրելու դեմ

41 минуту назад
4 мин. чтения

15 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    


 


2024 թվականի նոյեմբերի 8-ին ադրբեջանական տելեգրամյան ալիքներում հայտնվեցին Ստեփանակերտի «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանի տեսանյութերը։ Նկարել էին նաև քանդակի հետևի մասը, որը սովորական լուսանկարներում հազվադեպ էր երևում։ Քարի վրա անուններ կային, ազգանուններ, բնակավայրերի անուններ։ Հայերին ու Հայաստանին ուղղված վիրավորական գրություններ։ Վնասվածքներ էին երևում նաև շրջակա տարածքում։


Տղամարդն ու կինը դեռ կանգնած էին նույն բլրի վրա։ Փոխվել էին նրանց մոտ եկող մարդիկ։


1967 թվականի նոյեմբերի 1-ին Ստեփանակերտը Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի կենտրոնն էր՝ Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում։ Այդ օրը քաղաքի մուտքի մոտ բացեցին Սարգիս Բաղդասարյանի քանդակը։ Ճարտարապետը Յուրի Հակոբյանն էր։ Մոտ ինը մետր բարձրություն ունեցող հուշարձանը կերտվել էր կարմրավուն տուֆից։ Քարը բերել էին Հայաստանի Արմավիրի շրջանից։


Տեղադրման գործին մասնակցում էր մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Մուշեղ Օհանջանյանը։ Խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավարությունը դեմ էր նախագծին, հատկապես՝ Ստեփանակերտի մուտքի մոտ այն կանգնեցնելուն։ Հուշարձանը, այդուհանդերձ, տեղադրեցին։


Այդ վայրի համար սկզբում զինվորի արձան էին առաջարկել։ Բաղդասարյանը երկու տարեց մարդկանց պատկեր ընտրեց։ Մտահղացումն արդեն ուներ. 1965 թվականին Իտալիայի Կարարա քաղաքում ցուցադրել էր իր «Ղարաբաղցիները» փոքրածավալ քանդակային զույգը։ Երկու տարի անց նույն կերպարները մեծացվեցին ու կանգնեցվեցին Ստեփանակերտի ճանապարհին։


Դեմքերը քանդակագործի համար անծանոթ չէին։ Նրա պատմածով՝ բնորդները իր տատն ու պապն էին։


Բաղդասարյանը ծնվել էր Հադրութի շրջանում, քարի հետ աշխատող ընտանիքում։ Պապը՝ վարպետ Բաղդասարը, տուն էր բերում գրանիտե սալեր ու գերեզմանաքարեր տաշում։ Երբեմն քարի վրա թողնում էր հանգուցյալի արհեստը հիշեցնող պատկեր՝ մկրատ կամ ուրիշ գործիք։ Նրան օգնում էր որդին՝ Իվանը։ Հետո աշխատանքի մեջ մտավ նաև թոռը՝ Սարգիսը։ Տարիներ անց նա կրկին վերադարձավ պապի դեմքին։ Այս անգամ՝ ինը մետրանոց հուշարձանի մեջ։


Քանդակի տակ սովորական պատվանդան չկա։ Տղամարդու գլուխը բարձրանում է ուղիղ, կնոջ գլխաշորը բացվում է դեպի կողմերը։ Նրա գծերի մեջ բլուրների թեքությունն է երևում։ Ոտքերը քանդակված չեն։ Երկու կերպարներն ասես հողի մեջ շարունակություն ունեն։


Բաղդասարյանն իր մտահղացումը բացատրել էր այսպես. «Նրանք մարդիկ են, նրանք հողն են, նրանք մենք ենք, մեր սարերը»։ Խոսել էր այստեղ ծնված մարդկանց ու նրանց արմատների մասին։ Հուշարձանի հետևում փորագրված էին նույն բառերը՝ «Մենք ենք, մեր սարերը»։


Ստեփանակերտում երկար անվանումը հաճախ չէին ասում։ «Տատիկ-պապիկ»՝ այդպես էին կանչում։ Նորապսակները բարձրանում էին բլուրը՝ լուսանկարվելու։ Ալբոմներում ծաղկեփնջեր էին, հարսանեկան զգեստներ, երեխաներ։ Նրանց հետևում՝ երկու քարե դեմք։ Հետո այդ պատկերը տեղ գտավ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության զինանշանի կենտրոնում։ Քանդակին ճանաչում էին նաև Ստեփանակերտ երբեք չայցելած մարդիկ։


2009 թվականի մայիսին «Տատիկ-պապիկը» հայտնվեց «Եվրատեսիլի» հեռուստաեթերում։ Ինգայի ու Անուշի ելույթին նախորդող կարճ հոլովակում երևացել էր Ստեփանակերտի հուշարձանը։ Ադրբեջանական կողմը բողոքեց։ Բաքուն Լեռնային Ղարաբաղը համարում էր Ադրբեջանի տարածք և առարկում էր, որ այդտեղ գտնվող քանդակը ներկայացվի որպես Հայաստանի տեսարժան վայր։ Եզրափակիչի համար հոլովակը փոխեցին։ Հուշարձանի կադրը հեռացրին։


Հայաստանի միավորները եզրափակիչում հայտնում էր Սիրուշոն։ Նրա ձեռքին թղթապանակ կար, որի դարձերեսին «Տատիկ-պապիկի» լուսանկարն էր։ Նույն նկարը երևաց նաև երգչուհու հետևի մեծ էկրանին։ Հոլովակից հեռացված երկու դեմքերը նորից հայտնվեցին հեռուստադիտողների առաջ։


2013 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Ստեփանակերտում վերանորոգված հուշարձանը կրկին բացեցին։ Աշխատանքները ֆինանսավորել էր բարերար Կարեն Ավագումյանը։ Արարողությանը մասնակցում էին Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանը, քանդակագործի որդին՝ Աշոտ Բաղդասարյանը, և բրիտանական Լորդերի պալատի անդամ Քերոլայն Քոքսը։ Հուշարձանի մոտ դեռ գալիս էին մարդիկ։ Այնտեղից ճանապարհները տանում էին դեպի գյուղեր, դպրոցներ, գերեզմանատներ, հարազատների տներ։


2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն սկսեց Լեռնային Ղարաբաղում։ Բաքուն այն կոչեց «հակաահաբեկչական միջոցառում» և հայտարարեց, որ վերականգնում է իր վերահսկողությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Սեպտեմբերի 20-ին հրադադար հայտարարվեց։ Ամսվա վերջին Լաչինի ճանապարհով Հայաստան էին հասել ավելի քան հարյուր հազար հայեր։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի հետագա հաշվարկով՝ տեղահանվածների թիվը գերազանցեց 115 հազարը։


Ստեփանակերտից մարդիկ հեռանում էին մեքենաներով ու ավտոբուսներով։ Բլրի վրա մնաց «Տատիկ-պապիկը», որի առաջ տարիներ շարունակ հարսանեկան լուսանկարներ էին արել։


2023 թվականի նոյեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանից պահանջեց ապահովել սեպտեմբերի 19-ից հետո Լեռնային Ղարաբաղը լքած և վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անարգել ու արագ վերադարձը։ Դեռ 2021-ին նույն դատարանը Ադրբեջանից պահանջել էր կանխել հայկական մշակութային ժառանգության, այդ թվում՝ հուշարձանների նկատմամբ վանդալիզմն ու պղծումը։


2024 թվականի օգոստոսին ադրբեջանական մշակութային մի հրապարակում «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանը ներկայացնում էր որպես Ադրբեջանի բազմամշակութային հանդուրժողականության օրինակ։ Մեկ այլ նյութում շեշտում էին, որ այն կառուցվել է Խորհրդային Ադրբեջանի բյուջեի միջոցներով։ Այդտեղ Բաղդասարյանի կողքին որպես ճարտարապետ նշված էր Սաֆի Ղարաևը։ Հայաստանի ազգային պատկերասրահի տեղեկություններում և հուշարձանի պատմության մասին հայկական հրապարակումներում ճարտարապետի անունը Յուրի Հակոբյան է։ Ադրբեջանական նյութում այդ տարբերության բացատրություն չկար։


Քննարկումը հասավ նաև քանդակված կնոջ գլխաշորին։ Ադրբեջանական մեկնաբանություններից մեկում պնդում էին, թե նրա հագուստը հայկական չէ։ Հուշարձանի հեղինակի անունը չէին վիճարկում։ Վիճում էին այն մարդկանց ինքնության շուրջ, որոնց դեմքերը նա դրել էր քարի մեջ։


2025 թվականի օգոստոսի 1-ին Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր Գուդրաթ Հասանգուլիևը պահանջեց քանդել հուշարձանը։ Նա այն անվանեց հայկական ազգայնականության ու անջատողականության նշան։ Նույն տեղում պատգամավորը ցանկանում էր ադրբեջանցի զինվորին նվիրված մեծ արձան տեսնել։ Սա նրա հրապարակային առաջարկն էր։ Ադրբեջանի կառավարության որոշում այդ մասին չէր ներկայացվել։


Նույն տարվա նոյեմբերին համացանցում նոր տեսանյութեր տարածվեցին։ Գրություններ էին երևում արդեն հուշարձանի առջևի հատվածներում։ Քարը պահպանելու հարցում վերջին խոսքը Ստեփանակերտը վերահսկող իշխանություններինն էր։


2026 թվականի հունիսի 22-ին սոցցանցերում մի լուսանկար հայտնվեց։ Գրառումների հեղինակները պնդում էին, թե ծանր տեխնիկան աշխատում է հուշարձանի մոտ, քանդումն էլ արդեն սկսվել է։ Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող կառույցները զգուշացրին, որ լուսանկարի իսկությունը, վայրը և նկարահանման ժամանակը ստուգված չեն։ Քանդման լուրը հաստատված չէր։


2026 թվականի նոյեմբերի 1-ին լրացավ հուշարձանի բացման 59 տարին։ Տարեդարձի առիթով հրապարակված տեղեկություններում նշվում էր, որ այն շարունակում է կանգուն մնալ։


Բաղդասարյանը երկու ծերերին պատվանդանի վրա չէր դրել։ Նա ուզում էր, որ նրանք ելնեն հենց այդ հողից։ Բլուրը նույն տեղում է։ Ստեփանակերտի հարսանեկան լուսանկարներում՝ նույն երկու դեմքերը։ Միայն ալբոմներն են հիմա քաղաքից դուրս։

 
 

Yerevan Online Mag.-ը հայկական անկախ ինտելեկտուալ առցանց հանդես է մարդկանց, ժամանակի և նրանց միջև ձգվող անտեսանելի կապերի մասին։ Մի անուն, մի դրվագ, մի երևույթ երբեմն բավական են, որ բացվի ամբողջ մի դարաշրջան իր մթնոլորտով ու թաքուն իմաստներով։ Մեր նյութերը գալիս են աշխարհի տարբեր կողմերից՝ Հայաստանից, Եվրոպայից և Միացյալ Նահանգներից։ Նուրբ հետքերից աստիճանաբար ուրվագծվում է հայկական աշխարհը։​

​

Գլխավոր խմբագիր՝ Տաթև Սարգսյան; թղթակիցներ՝ Արմեն Հովհաննիսյան, Արտակ Աբրահամյան, Աննա Սարգսյան, Սարգիս Աբրահամյան, Լևոն Արամյան, Անի Սահակյան, Աշոտ Պողոսյան (ԱՄՆ), Թամար Հովհաննիսյան (Ֆրանսիա):

​

Yerevan Online Mag.-ը անկախ լրատվամիջոց է, որը պատկանում է իր լրագրողներին և կառավարվում է խմբագրական թիմի կողմից։ Լրատվամիջոցը չի պատկանում պետական կառույցների, քաղաքական կուսակցությունների, գործարար խմբերի կամ արտաքին ներդրողների։ Այն չի ընդունում վճարումներ խմբագրական որոշումների, նյութերի հրապարակման կամ խմբագրական դիրքորոշման փոփոխության դիմաց։ Խմբագրության գործունեությունը ֆինանսավորվում է բացառապես անկախ լրագրությանն աջակցող դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով։ Դրամաշնորհատուները չեն մասնակցում թեմաների ընտրությանը, նյութերի պատրաստմանը կամ խմբագրական քաղաքականության ձևավորմանը։

​

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Yerevan Online Mag.-ի հրապարակումների մասնակի կամ ամբողջական օգտագործման ժամանակ հղումը կայքին պարտադիր է: Կայքում արտահայտված կարծիքները կարող են չհամնկնել խմբագրության տեսակետի հետ: Գովազդների բովանդակության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում:

​

www.yerevan.online

0012 Երևան, Հ. Քոչարի 16

Էլ. հասցե՝ info@yerevan.online

​

Copyright © 2019-2026 Yerevan Online Magazine. All rights reserved.

​

bottom of page