Մահացել է Շուշիի ազատագրումը նկարահանած Գագիկ Սիմոնյանը. նրա տեսաերիզների մի մասը դեռ չի հասել հեռուստադիտողին
21 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

1992 թվականի մայիսի 11-ին Գագիկ Սիմոնյանը Շուշիից բերած տեսաերիզները հասցրեց Երևան։ Նյութը պատրաստ էր, բայց հեռարձակման թույլտվություն չկար։ Հեռուստատեսության ղեկավարությունը սպասում էր Վազգեն Սարգսյանի պատասխանին։ Սիմոնյանի հիշելով՝ այն եկավ եթերից հինգ րոպե առաջ։ Ցուցադրեցին մոտ տասնհինգ րոպե։ Առանց մեկնաբանության։ Պատկերների մեջ Շուշին էր և այնտեղ հասած մարդկանց դեմքերը։ Տեսախցիկի հետևում կանգնած մարդուն հեռուստադիտողը չէր տեսնում։
Գագիկ Սիմոնյանը մահացել է։ Նրան գիտեին որպես «Կյաժ Գագո»՝ օպերատոր, ռեժիսոր, Հայաստանի պետական հեռուստատեսության երկարամյա աշխատակից և Արցախի հեռուստատեսության ստեղծողներից մեկը։ Նրա մահվան հանգամանքների ու հրաժեշտի արարողության վերաբերյալ հրապարակային տեղեկությունները դեռ ճշտման կարիք ունեն։ Իր աշխատանքի մասին նա շատ էր պատմել, հատկապես վերջին տարիներին, երբ սկսել էր վերադառնալ հին ժապավեններին։ Այդ պատմության մեջ Շուշին հայտնվում է միայն հետո։
1988 թվականի փետրվարի 3-ին նա երեք գործընկերների հետ հասավ Ստեփանակերտ։ Ռեժիսոր Նիկոլայ Դավթյանը, լրագրող Բակուր Կարապետյանը, օպերատոր Գագիկ Մկրտչյանը և Սիմոնյանը եկել էին հեռուստատեսություն ստեղծելու։ Շահումյանում արդեն միջադեպեր էին եղել։ Սիմոնյանը հիշում էր, թե ինչպես էին նկարում ծեծված մարդկանց, վնասված մեքենաները, հիվանդանոցներում պառկած վիրավորներին։ Հենց այնտեղ առաջին անգամ հանդիպեց Շահեն Մեղրյանին։ Հետո եղան Մարտակերտը, Ստեփանակերտը, հանրահավաքները։ Խորհրդային անվտանգության մարմինների հետևելուց խուսափելու համար երբեմն տեսախցիկը թաքցնում էր պայուսակում։
Ցերեկները նկարում էր։ Գիշերները մոնտաժում՝ նյութը Երևան, Մոսկվա կամ արտասահման հասցնելու համար։ Մարտիկներին հարցնում էին՝ ի՞նչ է պետք։ Պատասխանը զենքն էր։ Սիմոնյանը տեսախցիկ ու տեսաերիզ էր խնդրում։ Սարքավորումներ էր հասցնում նաև Բերդաձոր և Շահումյան, տեղի մարդկանց սովորեցնում նկարել։ Ինքը չէր կարող ամեն տեղ լինել։ Որոշ գյուղերում նրա փոխարեն պիտի աշխատեր մեկ ուրիշը՝ ձեռքին տեսախցիկ։
Շուշիում եղել էր դեռ մինչև գրոհը։ Մի այցի ժամանակ նրա հետ խորհրդային հեռուստատեսության ներկայացուցիչ Լյուդմիլա Ասոսկովան էր։ Մյուս անգամ մասնակցել էր լրագրողական «Խաղաղության ակցիային»։ Հիշում էր նկարահանման արգելքները, ադրբեջանցի լրագրողների հետ լարված հանդիպումները, զինվորական ուղեկցությունը։ Ռուս լրագրող Միխայիլ Բեկետովի հետ այցերից մեկին մասնակցում էր նաև Սերգո Համբարձումյանը, որին Սիմոնյանը սովորեցնում էր օպերատորի գործը։ Հետո նկատել էին, որ Սերգոյի մեջքը ծխախոտով այրված է։ Սիմոնյանի պատմելով՝ Սերգոն նույնիսկ չէր զգացել դա։
Սերգոն հետագայում զենք վերցրեց ու զոհվեց։ Գագիկը նրան խոստացավ նկարել ազատագրված Շուշին՝ նաև իր փոխարեն։
1992 թվականի մայիսի 8-ին սկսվեց Շուշիի գրոհը։ Քաղաքից հրետակոծում էին Ստեփանակերտը։ Գործողությունը ղեկավարում էր Արկադի Տեր-Թադևոսյանը։ Սիմոնյանը վերադարձել էր Արցախ՝ նկարահանելու համար։ Սկզբում Ժիրայր Սեֆիլյանի ջոկատի հետ էր, հետո միացավ ինքնապաշտպանական ուժերի շտաբի պետ Ֆելիքս Գզողյանին։ Վերջինս «Վիլիսով» նրան տարավ հրամանատարական կետ։ Գիշերը Սիմոնյանը նկարում էր պայթյունները, կապավորներին, հրաման փոխանցող մարդկանց։ Առավոտյան առաջին զինվորների հետ մոտեցավ Շուշիին։
Հետո այդ կադրերը տարիներով կրկնեցին։ Բեռնատար էր շարժվում։ Բուժքույրը զինվորների հետևից ջուր էր լցնում։ Ազատամարտիկներից մեկը ծնկի էր իջել ուրախությունից։ Մարդիկ հավաքվել էին Ղազանչեցոց եկեղեցում։ 2016 թվականի հարցազրույցի ժամանակ Սիմոնյանին հիշեցնում էին այդ պատկերները։ Նա իր մասին երկար խոսել չէր սիրում։ Երբ նրան պաշտոնական դիմելաձևով էին դիմում, ընդհատում էր. «Ես Գագոն եմ ու վերջ»։ Մեկ ուրիշ նախադասությամբ էլ ավարտում էր բացատրությունները. «Ես գործ անող եմ, խոսող չեմ»։
Երևանում այդ օրերին դեռ վճռված չէր, թե երբ ցույց տալ Շուշիի տեսագրությունը։ Հեռուստատեսության ղեկավարից Սիմոնյանը լսել էր. «Մինչև Վազգեն Սարգսյանի թույլտվությունը չլինի, ձեզ եթեր չեմ տա»։ Թույլտվությունը ստացան վերջին պահին։ Մայիսի 8–9-ի նկարահանումներից եթեր հասավ մոտ տասնհինգ րոպե։ Մնացած կադրերը եթեր չհասան։ Հետագայում Սիմոնյանը պատմում էր կորած տեսաերիզների մասին։
Շուշիում նկարածից նա պատրաստեց «Փառապանծ» վավերագրական ֆիլմը։ 2007 թվականի հրապարակման մեջ 1988-ի փետրվարից մինչև 1994 թվականի զինադադարը նրա արցախյան նկարահանումների ծավալը գնահատվում էր շուրջ երեք հազար ժամ։ Այդ ժամերից որքանն էր պահպանվել ամբողջությամբ, հետագայում հստակ չէր։ 2016-ին Սիմոնյանն արդեն պատմում էր անհետացած տեսաերիզների մասին։ Ասում էր՝ իր կադրերից մի քանիսն օգտագործել են ուրիշների անուններով, իսկ հին ժապավենները շարունակում են մաշվել։ Պահպանված բնօրինակները որտեղ են՝ չէր ասում։
Նկարահանել էր նաև Շուշիից հեռու։ Մասնակցել էր «Հայլուրի» տեսողական ձևավորմանը, ղեկավարել հեռուստատեսային ստեղծագործական աշխատանքներ։ Մոսկվայում նկարել էր Սումգայիթի ջարդերից հետո տեղի ունեցած հանդիպումներն ու բողոքի ակցիաները։ Նրա տեսագրություններում մնացել էին Սիլվա Կապուտիկյանը, Զորի Բալայանը, Արկադի Վոլսկին, Ժաննա Գալստյանը, Բեկոր Աշոտը, Մոնթե Մելքոնյանը։ Եվ մարդիկ, որոնց անունները հայտնի չէին դարձել։ Հիվանդանոցում հարցազրույց տվող վիրավոր։ Հանդիպման մասնակից։ Ճանապարհի կեսին ընդհատված խոսակցություն։ Նրանցից շատերի կադրերը երբեք առանձին հաղորդում չէին դարձել։
2020 թվականի սեպտեմբերին Սիմոնյանի որդին կամավոր մեկնեց պատերազմ։ Հայրը չփորձեց կանգնեցնել նրան։ Որդին վերադարձավ ողջ։ Նոյեմբերին Շուշին անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Հին տեսաերիզներում քաղաքը մնացել էր այնպիսին, ինչպես Գագիկը նկարել էր 1992-ի մայիսին։ Նոր հեռուստապատկերներում արդեն ուրիշ զինվորներ էին, ուրիշ դրոշներ։
2023-ին նա Սևաստոպոլից մեքենայով եկավ Հայաստան։ Ամբողջ նկարահանման տեխնիկան հետն էր։ Պատրաստվում էր մտնել շրջափակված Արցախ, նոր նյութ նկարել այնտեղ մնացած մարդկանց մասին։ Լաչինի ճանապարհին ադրբեջանական անցակետն էր։ Անցնել չկարողացավ։ Սպասեց, բայց ճանապարհը չբացվեց։ Հետագայում այդ փորձը պատմեց մի քանի բառով. «Չստացվեց… Արցախ մտնել չկարողացա»։
Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն սկսեց Լեռնային Ղարաբաղում։ Հաջորդ օրերին ավելի քան հարյուր հազար հայեր տեղափոխվեցին Հայաստան։ Սիմոնյանն այլևս չէր կարող գնալ այն քաղաքը, ուր 1988-ին եկել էր հեռուստատեսություն ստեղծելու։ 2024 թվականի զրույցում ասում էր, որ նույնիսկ տեղահանված արցախցիների հետ շփվելն է դժվարացել։ Նրանց տեսնելիս հիշում էր իր չկայացած ճանապարհը։
Այդ շրջանում նա զբաղված էր հին նկարահանումներով։ «Թիվ 5» հեռուստաընկերության աջակցությամբ թվայնացրել էր պահպանված տեսաերիզները։ Հաշվում էր՝ մոտ հարյուր VHS, հարյուր Betacam, ևս մոտ հարյուր ուրիշ ձևաչափի կրիչ։ Ընդամենը շուրջ երեք հարյուր։ Նյութերը վերադիտելիս նորից հանդիպել էր Բերդաձորի Անդրանիկին՝ Միացյալ Նահանգներ մեկնելուց առաջ։ Մեկ այլ տեսագրության մեջ հիվանդանոցում պառկած վիրավոր Վալերիկ Քոչարյանն էր։ Նրա հետ զրուցելու էր եկել երիտասարդ Տիգրան Նաղդալյանը։ Սիմոնյանը նրանց մասին խոսում էր մանրամասն, ինչպես հիշում են տարիներ առաջ ընդհատված հանդիպումը։
Կորած ժապավենների թեմային վերադառնում էր կարճ, երբեմն զայրացած։ Ուզում էր, որ իր ու մյուս օպերատորների նյութերը հավաքեն, համադրեն, ուսումնասիրեն, ցույց տան։ Հիշում էր առանց իր անունը նշելու օգտագործված կադրերը։ 2024-ին կարծում էր, որ քաղաքական մթնոլորտը նվազեցրել է հետաքրքրությունը իր արխիվի նկատմամբ։ Դա նրա գնահատականն էր։ Թվայնացված կրիչները կային։ Դրանց ամբողջ բովանդակությունը դեռ հասանելի չէր հանրությանը։
Մի ուրիշ բան էլ էր պատմել 2024-ին։ Արցախյան շարժման սկզբից սովորել էր քնել վառած լույսի տակ, միացրած հեռուստացույցով։ Երբեմն օրերով տնից դուրս չէր գալիս։ Հետո գնում էր նկարելու, նորից վերադառնում ժապավեններին։ 1992-ին տեսախցիկով հասավ Շուշի։ 2023-ին այն նորից պատրաստ էր, բայց ճանապարհը փակ էր։ Նրա նկարած շուրջ երեք հարյուր կրիչ արդեն թվայնացվել էր։ Դրանց մեջ դեռ կային մարդիկ, որոնց դեմքերը հեռուստադիտողները չէին տեսել։









































