top of page

Ինչպես Ալեքսանդր Մանթաշյանցը կոտրեց Ռոթշիլդների ու Նոբելների գերիշխանությունը նավթային շուկայում և ստեղծեց նավթի փոխադրման սեփական համակարգը

2мин.
5 мин. чтения

19 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ     


«Այս անիծյալ կերոսինային գործերը Նոբելի ու Ռոթշիլդի հետ թունավորել են կյանքս»։


1893 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ալեքսանդր Մանթաշյանցն այսպես էր գրում Կոնստանտին Սկալկովսկուն՝ Ռուսաստանի պետական ունեցվածքի նախարարության Լեռնային դեպարտամենտի ղեկավարին։ Նամակում դժգոհությունը շարունակվում էր։ Ինչպե՞ս կարելի է իրեն ստիպել ամուսնության նման միության մեջ մտնել մարդկանց հետ, որոնց հետ միավորվել չի ուզում։ Թիֆլիսցի բանկիրն արդեն խոշոր գործ ուներ Բաքվի նավթարդյունաբերության մեջ։ Նրա բողոքի առարկան պայմանագիրն էր, որից կախված էր արտահանվող կերոսինի փոխադրման գինը։


Բաքվում կերոսին արտադրող գործարաններ շատ կային։ Գնորդին հասնելն էր դժվար։ Նավթը հանքից գնում էր գործարան, կերոսինը՝ երկաթուղային ցիստեռն։ Բեռն անցնում էր Կովկասը, հասնում Բաթումի պահեստ, հետո՝ նավ։ Ամեն տեղափոխման համար վճարում էին։ Ամեն ուշացած վագոն հավելյալ ծախս էր։ Հանքատերը, որն իր պահեստն ու նավը չուներ, հարկադրված էր դիմել նրանց, ովքեր տնօրինում էին այդ օղակները։


Նոբել եղբայրներն այդ գործի համար խողովակաշարեր, պահեստներ, նավթատար նավեր և վերամշակման հզորություններ էին ստեղծել։ Ռոթշիլդների բանկային տունը ֆինանսավորել էր Կասպից ծովը Սև ծովին կապող երկաթուղու ավարտը, ապա ձեռք բերել Կասպից–սևծովյան նավթային ընկերությունը։ 1883-ին բացված երկաթուղին պետական հաղորդակցության մաս էր։ Ռոթշիլդների ներդրումներն ու պահեստային ցանցը նրանց արտահանման մեծ առավելություն էին տալիս։ Բաթումում կերոսինը լցվում էր մետաղյա տարաների մեջ ու բարձվում նավեր։ Արտահանողին հարկավոր էին և՛ երկաթուղին, և՛ այդ տարաները, և՛ այն մարդը, ով ապրանքը կվաճառեր արտասահմանում։


1890 թվականի մայիսին Թիֆլիսում հրատարակվող ֆրանսալեզու «Պատկերազարդ Կովկաս» ամսագրի մի գովազդային էջում երեք անուն կար։ Ռոթշիլդների կասպյան ընկերությունը։ «Նոբել եղբայրները»։ Ալեքսանդր Մանթաշյանցը։ Վերջինս առաջարկում էր արկղերով կերոսինի մեծածախ արտահանում։ Նամակագրության հասցեն Բաթումն էր։ Նրա ապագա բաժնետիրական ընկերությունը դեռ հիմնված չէր, բայց արտահանման գործն արդեն կար։


Մանթաշյանցը նավթի գործին ձեռնամուխ էր եղել շուշեցի Միքայել Արամյանցի հետ։ 1889 թվականին գումար ներդրեց ձեռնարկության մեջ, բաժնակից դարձավ ու սկսեց ընդլայնել արտադրությունը։ Թիֆլիսի առևտրական բանկում ունեցած դիրքն օգնում էր կապիտալ ներգրավել։ Մանչեսթերում և այլ առևտրային քաղաքներում անցկացրած տարիները նրան ծանոթացրել էին միջազգային վաճառքի կարգին։ Հանքից նավթ հանելուց հետո նրա համար սկսվում էր երկրորդ գործը՝ ապրանքը հասցնել գնորդին՝ առանց ամեն քայլափոխի դիմելու մրցակցի գրասենյակին։


1893 թվականի արտահանման թվերը պարզ են։ Ռոթշիլդների Կասպից–սևծովյան ընկերությունն ու նրա հետ կապված ձեռնարկությունները տալիս էին ռուսական կերոսինի արտահանման 35,7 տոկոսը։ Նոբելները՝ 25,5 տոկոսը։ Մանթաշյանցի գլխավորած «Բաքվի ստանդարտը»՝ 12,9 տոկոսը։ Եվս 19 միջին ու փոքր ընկերություններ բաժանում էին մնացած 25,9 տոկոսը։ Մանթաշյանցն արդեն խոշոր խաղացող էր։ Ռոթշիլդներն ու Նոբելները միասին դեռ վերահսկում էին շատ ավելի մեծ բաժին։


Այդ աշնանը երկու մեծ ընկերությունները նախաձեռնեցին արտահանող կերոսինի գործարանատերերի միություն։ Նախագծով ընդհանուր մարմինը պետք է կարգավորեր գներն ու վաճառքի ծավալները։ Առևտրային գործակալների համար սահմանված պայմանները առավելություն էին տալիս արտասահմանյան հաստատված ցանց ունեցողներին։ Այդպիսի ցանց Նոբելներն ու Ռոթշիլդներն արդեն ունեին։ Ֆինանսների նախարար Սերգեյ Վիտտեի ղեկավարած գերատեսչությունը պատրաստ էր միության անդամների համար զեղչել երկաթուղային սակագինը։ Դրանից դուրս մնացող գործարանատերը նույն կերոսինը Բաթում կհասցներ ավելի բարձր գնով։


Մանթաշյանցը պայմանագիրը չստորագրեց։ Սկալկովսկուն ուղղված նամակում նա դժգոհում էր, որ խոշոր ընկերություններն իրենց են վերապահում վաճառքի գործակալների տեղերը, իսկ մյուսներից պահանջում ընդունել պատրաստի կանոնները։ Նրանց նամակներում հիշատակվում են նաև ուղարկված խավիար, գորգեր ու նվերների համար նախատեսված գումարներ։ Պահպանված գրություններից հնարավոր չէ պարզել, թե դրանք ինչ ազդեցություն են ունեցել նախարարությունների որոշումների վրա։ Բողոքի պատճառը, փոխարենը, հստակ էր. Մանթաշյանցը չէր ուզում իր կերոսինը վաճառել մրցակցի նշանակած գործակալով։


Նոյեմբերի 14-ին Բաքվի «Կասպի» թերթը տպեց Մանթաշյանցի հեռագիրը ֆինանսների նախարարությանը։ «Բաքվի ստանդարտը» մերժում էր առաջին միության պայմանները։ Պետական գերատեսչությունը թույլ տվեց երկրորդ խումբ կազմել։ Նույն արտոնությունները խոստացվեցին նաև նրա անդամներին՝ պայմանով, որ պայմանագիրը կնքվեր մինչև դեկտեմբերի 1-ը։ Նոյեմբերի 27-ին Մանթաշյանցի կողմնակիցները ստորագրեցին երկրորդ խմբի պայմանագիրը։ Առաջին միության մեջ առաջատարները Նոբելներն ու Ռոթշիլդներն էին։ Երկրորդում՝ Մանթաշյանցը։


Երկաթուղու զեղչը դեռ չէր տրվել։ Վիտտեն պահանջեց, որ երկու խմբերը համաձայնության գան։ 1894 թվականի հունվարի 27-ին բանակցությունները վերսկսվեցին։ Փետրվարի 1-ին Մանթաշյանցն ու Գևորգ Լիանոզովը Բաքու հեռագրեցին. «Երկու խմբերն էլ կարող են գոյություն ունենալ»։ Երկրորդ խումբն իրավունք էր ստանում նշանակելու սեփական առևտրային գործակալին՝ նույն լիազորություններով։ Այդ գործակալը Մանթաշյանցն էր։


Փետրվարի 19-ին ստորագրված համաձայնագիրը շուկաները բաժանեց ըստ աշխարհագրության։ Մանթաշյանցի խմբին վերապահվեց արտահանողների ընդհանուր առևտրի 66 տոկոսը Մերձավոր և Միջին Արևելքի, Աֆրիկայի ու Բալկանների ուղղություններով, 25 տոկոսը՝ Հեռավոր Արևելքում։ Եվրոպայում հիմնական դիրքերը մնացին Նոբելներին ու Ռոթշիլդներին։ Մի քանի օր անց կառավարությունը Բաքու–Բաթում երկաթուղով արտահանվող կերոսինի սակագինը նվազեցրեց մեկ փութի դիմաց հինգ կոպեկով։ Մանթաշյանցն իրավունք ստացավ վաճառել իր խմբի արտադրանքը սեփական գործակալով։ Դրա համար նա ընդունեց շուկաների բաժանման պայմանները։


Միությունը երկար չգոյատևեց։ 1893-ին արտահանվել էր 55,26 միլիոն փութ կերոսին, 1896-ին՝ 46,38 միլիոն։ 1897 թվականին միությունը լուծարվեց։ 1896-ի հաշվառմամբ Նոբելների բաժինը 30,3 տոկոս էր, Ռոթշիլդներինը՝ 32,4, Մանթաշյանցի խմբինը՝ 9,5։ Երեք տարվա ընթացքում նրա բաժինը նվազել էր։ Երկու մեծ ընկերությունները շարունակում էին ունենալ այն, ինչի հետ պայմանագիր կնքելով հնարավոր չէր մրցել՝ գործարաններ, պահեստներ, նավեր, կապիտալ։ Մանթաշյանցն էլ սկսեց մեծացնել իր տնօրինության տակ գտնվող ցանցը։


1899 թվականի հունվարի 12-ին Մանթաշյանցն ու Արամյանցը ստորագրեցին ապագա ընկերությանը փոխանցվող ունեցվածքի գրությունը։ Հունիսի 11-ին հաստատվեց «Ա. Ի. Մանթաշյանց և ընկերություն» բաժնետիրական ընկերության կանոնադրությունը։ Կապիտալը 22 միլիոն ռուբլի էր՝ 88 հազար բաժնետոմս, յուրաքանչյուրը՝ 250 ռուբլի։ Ընկերությունն Ապշերոնյան թերակղզում ուներ 173 դեսյատին նավթաբեր հող, որից 147,7-ը՝ սեփական, մնացածը՝ վարձակալած։ Կանոնադրության թվերի հետևում արդեն աշխատող արտադրամասեր ու փոխադրամիջոցներ կային։


Բաքվի Սև քաղաքում գործում էին կերոսինի գործարանը, նավթի ու մազութի պահեստները։ Սպիտակ քաղաքում՝ քսայուղերի գործարանը, նավամատույցն ու նավթը տեղափոխելու սարքավորումները։ Զաբրաթում Մանթաշյանցն ուներ մեխանիկական արհեստանոց և մոտ 50 վերստ երկարությամբ տեղական խողովակաշար։ Բաթումում՝ մետաղյա ու փայտյա տարաների գործարան, պահեստներ, պոմպակայան։ Օդեսայում՝ նավթալցման կայան և հարյուր վագոն-ցիստեռն, որոնք աշխատում էին Ռուսաստանի հարավարևմտյան երկաթուղիներում։ Ծովում նրա բեռները տեղափոխում էին «Բորժոմ» նավթատարը, «Բակուրիանի» և «Լիկանի» շոգենավերը։


Գործը շարունակվում էր ծովի այն կողմում։ Գրասենյակներ ու պահեստներ կային Զմյուռնիայում, Սալոնիկում, Կոստանդնուպոլսում, Ալեքսանդրիայում, Կահիրեում, Պորտ Սաիդում, Դամասկոսում, Մարսելում, Լոնդոնում, Բոմբեյում ու Շանհայում։ Բաքվի նավթը հասնում էր պահեստ, լցվում տարայի մեջ, բեռնվում նավ ու վաճառվում այն քաղաքներում, որտեղ Մանթաշյանցն արդեն իր ներկայացուցիչներն ուներ։ Նա դեռ օգտվում էր պետական երկաթուղուց, նավահանգիստներից ու մաքսային ընթացակարգերից։ Այդ մասը նրա սեփականությունը չէր։ Մնացած բազմաթիվ օղակների համար արդեն կարող էր ինքնուրույն վճռել։


1902 թվականի հունվարի 1-ին Բաթումում Ռոթշիլդների ընկերության հաշվին գրանցված էր 25 պահեստարան, Նոբելներինը՝ 22, Մանթաշյանցինը՝ 11։ Դրանք հավասար թվեր չէին։ Մի քանի տարի անց նրա ընկերությունը Բաքվի նավթարդյունահանման ծավալներով երրորդ տեղում էր։ Նախկինում առաջին միության պայմանագիրը մերժած գործարարը սեփական արտադրությունն ու փոխադրումը միավորել էր մեկ ընկերության մեջ։


Բաքու–Բաթում երկար կերոսինատարը երբեմն նույնպես վերագրում են Մանթաշյանցին։ Շինարարությունն սկսվեց 1897 թվականին և ավարտվեց 1907-ին։ Ավելի քան 800 կիլոմետրանոց խողովակաշարն անցնում էր Անդրկովկասյան երկաթուղու ուղղությամբ։ Կառուցման որոշումը կայացրել էր կայսերական կառավարությունը, և աշխատանքները ֆինանսավորվում էին պետական միջոցներով։ Մանթաշյանցի Զաբրաթի տեղական գիծը նրա ընկերության սեփականությունն էր։ Բաքու–Բաթումինը՝ պետական կառույց։ Դրանք նույն խողովակաշարը չէին։


1905-ին գերմանացի բանկիր Օտտո Յայդելսը համաշխարհային նավթային խոշոր խմբերի մասին աշխատության մեջ թվարկեց նրանց գերիշխանությանը սպառնացող հինգ գործոն։ Դրանց մեջ էր Բաքվի Մանթաշյանցի ընկերությունը՝ ավստրիական ու ռումինական արդյունաբերության և այլ մրցակիցների կողքին։ Այդ ժամանակ Մանթաշյանցն ուներ նաև Նոբելների ընկերության բաժնետոմսեր։ Նույն շուկայում նա և՛ մրցակից էր, և՛ բաժնետեր։


1911 թվականի ապրիլին Մանթաշյանցը մահացավ Սանկտ Պետերբուրգում։ Մարմինը տեղափոխեցին Թիֆլիս։ 1912-ին Ռոթշիլդները կովկասյան նավթային իրենց ընկերությունը վաճառեցին «Ռոյալ Դաթչ Շել»-ին։ Մնացին 1899 թվականի կանոնադրությունը, Բաթումի պահեստների թվերը, երկաթուղային սակագների շուրջ նամակներն ու հեռագրերը։ Եվ 1890-ի մայիսյան գովազդային էջը, որտեղ Մանթաշյանցի անունը տպված էր Նոբելների ու Ռոթշիլդների անունների կողքին։ Նրա հայտարարության տակ նշված էր մեկ հասցե՝ Բաթում։

 
 

Yerevan Online Mag.-ը հայկական անկախ ինտելեկտուալ առցանց հանդես է մարդկանց, ժամանակի և նրանց միջև ձգվող անտեսանելի կապերի մասին։ Մի անուն, մի դրվագ, մի երևույթ երբեմն բավական են, որ բացվի ամբողջ մի դարաշրջան իր մթնոլորտով ու թաքուն իմաստներով։ Մեր նյութերը գալիս են աշխարհի տարբեր կողմերից՝ Հայաստանից, Եվրոպայից և Միացյալ Նահանգներից։ Նուրբ հետքերից աստիճանաբար ուրվագծվում է հայկական աշխարհը։​

​

Գլխավոր խմբագիր՝ Տաթև Սարգսյան; թղթակիցներ՝ Արմեն Հովհաննիսյան, Արտակ Աբրահամյան, Աննա Սարգսյան, Սարգիս Աբրահամյան, Լևոն Արամյան, Անի Սահակյան, Աշոտ Պողոսյան (ԱՄՆ), Թամար Հովհաննիսյան (Ֆրանսիա):

​

Yerevan Online Mag.-ը անկախ լրատվամիջոց է, որը պատկանում է իր լրագրողներին և կառավարվում է խմբագրական թիմի կողմից։ Լրատվամիջոցը չի պատկանում պետական կառույցների, քաղաքական կուսակցությունների, գործարար խմբերի կամ արտաքին ներդրողների։ Այն չի ընդունում վճարումներ խմբագրական որոշումների, նյութերի հրապարակման կամ խմբագրական դիրքորոշման փոփոխության դիմաց։ Խմբագրության գործունեությունը ֆինանսավորվում է բացառապես անկախ լրագրությանն աջակցող դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով։ Դրամաշնորհատուները չեն մասնակցում թեմաների ընտրությանը, նյութերի պատրաստմանը կամ խմբագրական քաղաքականության ձևավորմանը։

​

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Yerevan Online Mag.-ի հրապարակումների մասնակի կամ ամբողջական օգտագործման ժամանակ հղումը կայքին պարտադիր է: Կայքում արտահայտված կարծիքները կարող են չհամնկնել խմբագրության տեսակետի հետ: Գովազդների բովանդակության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում:

​

www.yerevan.online

0012 Երևան, Հ. Քոչարի 16

Էլ. հասցե՝ info@yerevan.online

​

Copyright © 2019-2026 Yerevan Online Magazine. All rights reserved.

​

bottom of page