Վլադիմիր Աթանյանը տասնամյակներ շարունակ հանճարեղ գործեր ստեղծեց Երևանի պատերի համար, բայց նրա մահից հետո դրանց պահպանումը նոր հարց դարձավ ընտանիքի համար
20 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, YEREVAN ONLINE Mag.

Հայաստանում Վլադիմիր Աթանյանն արդեն մրցանակների արժանացած նկարիչ էր։ Ամերիկայում արվեստի դպրոց բացեց վեց աշակերտով։ Իր անունից չէր հրաժարվում, բայց չէր պահանջում, որ սաներն իրեն նմանվեն։ Նրա բնավորությունը մնացել է խոսքերում, գործերում և մարդկանց հիշողության մեջ։
2008-ին նա ուղիղ ասաց. «Հայաստանում ես հայտնի նկարիչ էի»։ Գլենդելում նրա սաներն այդ ընթացքում իրենց ճանապարհն էին գտնում։ Վլադիմիր Աթանյանի կյանքի պատմությունը հասնում է Երևանի մեծ հարթաքանդակներից մինչև մի աղջկա հիշողություն՝ սոսինձ, ոսկու թերթիկ, նուրբ վրձին։
Տասնութ տարեկան Արփինե Շահբանդարյանը հայկական ձեռագրերի տառեր էր ուզում նկարել։ Նկարչություն արդեն սովորել էր։ Ոսկեզօծել չգիտեր։ Հարցրեց Վլադիմիր Աթանյանին։ Ուսուցիչը նրան տվեց սոսինձ, ոսկու բարակ թերթիկ ու նուրբ վրձին։ Ասաց, որ իր հարյուրավոր սաներից առաջինն է, ով հետաքրքրվում է մանրանկարչության այդ եղանակով։ Տարիներ անց հիշում էր և՛ նյութերը, և՛ ուսուցչի վստահությունը։
2007-ին նա արդեն պատմում էր այդ դրվագը լրագրողին։ Երկու տարի առաջ՝ 2005-ին, բացել էր առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ 2006-ին ավարտել էր Գլենդելի Սուրբ Պետրոս հայկական եկեղեցու երիտասարդական կենտրոնի մեծ որմնանկարը, որի վրա ամիսներ էր աշխատել։ 2026 թվականի ապրիլին Արփինեն նորից հիշեց Աթանյանի տված ոսկու թերթիկը։ Այդ ընթացքում նրա նկարները հայտնվել էին Գլենդելի էլեկտրաբաշխիչ պահարանների վրա։ Արևմտյան Բրոդվեյի հետիոտնային անցման համար էլ հայկական գորգի նախշեր էր մշակել՝ տատից մնացած ընտանեկան գորգի օրինակով։ Ուսուցիչը երկու տարի առաջ մահացել էր։ Արփինեն շարունակում էր պատմել առաջին դասի մասին։
Վլադիմիր Աթանյանն իր մասին ուրիշ տոնով էր խոսում։ 2008-ի հոկտեմբերին Բրբենքի ստեղծագործական արվեստի կենտրոնում բացվել էր նրա հետահայաց ցուցահանդեսը։ Ցուցադրված էին հին ու նոր գործեր։ Աթանյանն արդեն վաթսունութ տարեկան էր, տասնվեց տարի ապրում էր Ամերիկայում։ «Հայաստանում ես հայտնի նկարիչ էի, բազմաթիվ մրցանակներ էի ստացել», - ասաց լրագրողին։ Ցուցահանդեսով ցանկանում էր ամերիկացի հանդիսատեսին ներկայացնել իր աշխատանքը, ցույց տալ, թե ինչպես էր փոխվել Հայաստանից հեռանալուց հետո։ Իր անցած ճանապարհը թաքցնելու կամ փոքրացնելու ցանկություն չուներ։ Երևանից մեկնել էր հիսուներկու տարեկանում։ Նոր երկրում իր անունը նորից պետք էր ներկայացնել մարդկանց։
Նա ծնվել էր 1940 թվականի մայիսի 4-ին, Երևանում։ Հայրը Գուրգեն Աթանյան-Ադամյանն էր, մայրը՝ Գոհար Սարոյանը։ Ընտանիքի մասին հետագայում գրված հուշագրության մեջ նրանց հիշում են որպես համեստ, աշխատասեր մարդկանց։ Վլադիմիրը նկարչության էր գնում Պիոներների պալատ։ Իններորդ դասարանում սովորել էր Հակոբ Կոջոյանի մոտ։ Նրա մանկության մասին շատ մանրամասներ չեն պահպանվել հրապարակային նյութերում։ Ինքը տարիներ անց ասում էր. «Իմ նկարները ծնվում են մանկության երևակայությունից։ Մշտապես հիշում եմ իմ սկիզբը, իմ արմատները»։ Այդ խոսքերը կրկնում էր արդեն այն տարիքում, երբ նրա ստեղծագործությունները տեղադրված էին շենքերի պատերին։
1964-ին «Սայաթ-Նովա» խճանկարի համար ոսկե մեդալ ստացավ։ 1965-ին ավարտեց Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտը։ Սկսեց աշխատել ձևավորման ոլորտում։ 1969-ին վերադարձավ նույն ինստիտուտ՝ այս անգամ դասավանդելու։ Քանդակում էր, նկարում, նախագծում ինտերիերներ, աշխատում խճանկարի ու խեցեգործության նյութերով։ Գեղանկարչությունն ու քանդակը հաճախ միավորում էր մեկ աշխատանքի մեջ։ Բրբենքում իր գործերից մի քանիսն անվանել էր «եռաչափ գեղանկարներ»։ Մեկ ժանրի սահմաններում չէր մնում։
1969-ին նկարեց մի ձկնորսի։ Մարդու անունը հրապարակված պատմության մեջ չկա։ Ձկնորսը եկել էր նրա արվեստանոց։ Զրուցել էին։ Աթանյանն ավելի ուշ պատմում էր, որ դիմանկարում չէր ձգտել պարզապես ճշգրիտ նմանության։ Իրեն գրավել էր դեմքի արտահայտությունը։ 2008-ին, երբ գործը կրկին ցուցադրվեց, հիշեց նաև նրանց զրույցը։ Անցել էր երեսունինը տարի։ Ձկնորսի անունը մեզ չի հասել, զրույցի բառերը նույնպես։ Մնացել են նկարը և նկարչի հիշողությունը այդ հանդիպման մասին։
Երևանում Աթանյանը գործ ուներ մեծ մակերեսների հետ։ «Դվին» հյուրանոցի «Հավերժություն» հարթաքանդակը չորս մետր երկարություն ուներ։ Հյուրանոցի ռեստորանի «Դվին. հին քաղաք» աշխատանքը՝ վեց մետր։ Նա զբաղվել էր նաև ջահերով, ջրավազանով, խճապատ մակերեսներով։ 1979-ին այդ ձևավորման համար ստեղծագործական խմբի կազմում ստացավ ՀԽՍՀ պետական մրցանակը։ Նրա աշխատանքը հյուրանոցի առօրյայի մաս էր դարձել։ Մարդիկ անցնում էին նախասրահով, նստում ռեստորանում, օգտվում տարածքից՝ հաճախ առանց իմանալու, թե ով է ստեղծել դրա պատկերները։
Հետո եկան «Մոսկվա» կինոթատրոնի «Գորանի» հարթաքանդակը, որի վրա աշխատեց Արարատ Հովսեփյանի հետ, «Անի» հյուրանոցի ներքին հարդարանքը, Երևանի շատրվանների ձևավորման պատվերները։ 1985-ին Աթանյանն արդեն արվեստի վաստակավոր գործիչ էր։ 1986-ին Երևանում լույս տեսավ նրա ցուցահանդեսի վաթսունչորս էջանոց պատկերազարդ գրացուցակը։ Հաջորդ տարի կայացավ անհատական ցուցահանդեսը։ Նա շարունակում էր նաև դասավանդել։ Հետագայում որդին՝ Արմենը, պատմել է, որ հայրը եղել է իր առաջին ուսուցիչը։ Արմենը սեփական ուղին ընտրեց։ Չէր ուզում կրկնել հոր ձեռագիրը։
1992-ին Աթանյանը տեղափոխվեց Միացյալ Նահանգներ։ Թե ընտանիքում ինչպես էին քննարկել մեկնելու որոշումը, հրապարակային պատմություններում մանրամասն չի ասվում։ Հիշատակվում են այդ տարիների Հայաստանի դժվարությունները։ Հաջորդ տարվա գործը արդեն հստակ է։ 1993-ին Գլենդելում, որդու՝ Գոռի հետ, հիմնեց արվեստի կենտրոն։ Վեց աշակերտ հավաքվեց։ Դասավանդելը ծանոթ աշխատանք էր։ Նորն իր դպրոցի սկիզբն էր՝ վեց աշակերտով։ Երևանում նրա գործերը հայտնի շենքերում էին։ Գլենդելում նոր էր դասարան հավաքվում։
2004-ին, տեղական թերթի հետ զրուցելիս, նա վաթսունչորս տարեկան էր և նոր պատվերներից էր խոսում։ Բրբենքում աշխատանք ուներ, Գլենդելի Պասիֆիկ համայնքային կենտրոնի համար գունավոր ծավալային հորինվածք էր պատրաստել։ Թվարկում էր համատեղ աշխատողների անունները՝ ճարտարապետ Արմեն Ղազանչյան, որդիներ Արտակ և Գոռ։ Ղազանչյանը նախկին աշակերտն էր։ Աթանյանը նաև ճշտում էր, թե նախագծի որ մասն է անձամբ արել։ Անձամբ իր արածն առանձնացնում էր, մյուսների մասնակցությունն էլ հիշատակում։
Նույն հարցազրույցում պատմում էր դպրոցից։ Ամենից շատ սիրում էր տասնհինգից բարձր տարիքի աշակերտների խումբը՝ նրանց, ովքեր պատրաստվում էին արվեստի բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվել։ Կենտրոնում վեց տարեկանից երեխաներ կային։ Տարբեր ծագում ունեին։ Սովորում էին գեղանկարչություն, քանդակագործություն, համակարգչային գրաֆիկա, շարժապատկերների ստեղծում և ձևավորում։ Աթանյանը հաշվում էր շրջանավարտներին. 2004-ին, իր խոսքով, նրանցից հիսունմեկը սովորում էր ամերիկյան արվեստի քոլեջներում ու համալսարաններում։ Ասում էր՝ նոր աշակերտները դպրոց են գալիս ցուցահանդեսների միջոցով, գովազդ չեն տալիս։
Դպրոցում աշխատում էր ընտանիքը։ Գոռն ու Արտակը մասնակցում էին ստեղծագործական նախագծերին։ Կենտրոնի կյանքին մասնակցում էր նաև կինը՝ Իրինա Սրապիոնյան-Աթանյանը։ 2015-ին այնտեղ այցելած մի աշակերտի ընտանիքի անդամը գրի էր առել իր տեսածը՝ երեխաների հանդեպ ուշադրություն, հայկական երաժշտություն, հայերեն խոսելու խրախուսանք։ Դպրոց էին հաճախում նաև այլ ծագման երեխաներ։ 2019-ին Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհրդի շնորհավորական բանաձևում հատուկ հիշատակվեց մի սկզբունք. երեխաներն ազատ էին ընտրելու իրենց նյութերն ու ժանրերը, պահպանելու սեփական ստեղծագործական ձեռագիրը։
2008-ի փետրվարին Բրբենքում, Հայ առաքելական եկեղեցու Արևմտյան թեմի տարածքում, բացվեց «Նոր տեսիլք» ցուցահանդեսը։ Աթանյանի կենտրոնի վեց շրջանավարտ ներկայացնում էին մոտ վաթսուն աշխատանք։ Արմեն Թութունջյանը տասնինը տարեկան էր։ Դպրոց էր եկել տասը տարեկանից։ Իր նկարներում զբաղվում էր մարդկանց փոխհարաբերություններով, երազի ու իրականության սահմաններով։ Լրագրողին ասել էր, որ Աթանյանն իրենց սովորեցնում է արվեստի տարբեր ուղղությունները, իսկ հետո ազատություն տալիս ընտրելու սեփական ճանապարհը։ Արփինե Շահբանդարյանն այնտեղ ներկայացնում էր հայ մանրանկարչությունից եկող աշխատանքներ՝ ոսկեզօծ թղթեր, կրոնական պատկերներ։ Նրանց նկարների միջև նմանությունը դժվար էր փնտրել։ Երկուսն էլ նույն ուսուցչի մոտ էին սովորել։
Աթանյանը սուր էր արտահայտվում, երբ խոսքը հասնում էր սեփական ստեղծագործելու իրավունքին։ Ընտանեկան արխիվի հիման վրա գրված հրապարակման մեջ հիշատակվում է ամերիկյան պատկերասրահների առաջարկը՝ նկարել իրենց պատվիրած տեսակի գործերը։ Նրա պատասխանը կտրուկ էր. «Ես չեմ ընդունում կոմերցիան արվեստում, ես արարում եմ ինչ ուզում եմ և ինչպես ուզում եմ»։ Քաղաքային պատվերներից չէր խուսափում։ Մրցույթների էր մասնակցում, պայմանագրերով աշխատում, գործընկերների հետ նախագծեր ավարտում։ Բայց պատկերասրահի պահանջով իր նկարի լեզուն փոխելու առաջարկը մերժում էր։ Իր գործի վրա այդ իրավունքը պահում էր իրեն։
Գլենդելի Պասիֆիկ համայնքային կենտրոնում տեղադրվեց «Կոլորաման»՝ առաստաղից կախվող գունավոր ծավալային աշխատանքը։ Բրբենքի տարեց արվեստագետների բնակելի համալիրի ճակատին՝ «Մուսան»՝ երեք մեծ քառակուսի հատվածներով, իսկ ներսում՝ որմնանկարներ։ 2007-ին Գլենդելը նրան պարգևատրեց արվեստում ունեցած ձեռքբերումների համար։ Պարգևատրման ներկայացման մեջ հիշատակվել էր նաև նրա ընտանիքի աշխատանքը երեխաների կրթության գործում։ Քաղաքում արդեն հայտնի էր և՛ նրա արվեստանոցը, և՛ այն, ինչ ստեղծվում էր այնտեղից դուրս։
2019-ին Լոս Անջելեսի քաղաքային խորհուրդը շնորհավորեց Աթանյանի արվեստի կենտրոնի քսանհինգամյակը։ Բանաձևում հիշատակվում էին սաների ավելի քան հարյուրութսուն ցուցահանդեսները և Հոլիվուդի «Փոքր Հայաստան» թաղամասի մուտքի գեղարվեստական ձևավորման նախագիծը։ 2022 թվականի ապրիլի 25-ին Աթանյանը էլեկտրոնային ստորագրությամբ հաստատեց Լոս Անջելեսի մշակութային հարցերի վարչության պայմանագրի լրացումը։ Նա ութսունմեկ տարեկան էր։ Պայմանագրի ընդհանուր վերին սահմանը նշված էր 403 075 դոլար, նոր ավարտի օրը՝ դեկտեմբերի 1-ը։ Փաստաթղթում հիշատակված էին համավարակի ուշացումները և տեղում անվտանգության լրացուցիչ ծախսերը։ Թղթերից չի պարզվում, թե ամբողջ նախագիծը երբ և ինչ տեսքով ավարտվեց։ Ստորագրության տակ Աթանյանի պաշտոնը գրված էր մեկ բառով՝ «նկարիչ»։
2024 թվականի փետրվարի 5-ին Հայաստանի նկարիչների միությունը հայտնեց նրա մահվան մասին։ Վլադիմիր Աթանյանը մահացել էր Միացյալ Նահանգներում։ Լուրերում հիշատակվում էին կոչումները, մրցանակները, ցուցահանդեսները։ Մեկ տարի անց նրա կինը՝ Իրինան, արդեն Երևանի քաղաքապետարանին էր դիմել ամուսնու աշխատանքներից մեկի համար։ 2025-ին Անահիտ Ադամյանի հրապարակման մեջ Իրինան պատմում էր, որ Երևանում տեսել է «Զեյթունցիներ» հարթաքանդակներից մեկը՝ փայտե վանդակաշարի ու տաղավարի հետևում։ Դիմել էր քաղաքապետարան, անձամբ քաղաքապետին։ Հրապարակման պահին պատասխան չէր ստացել։ Թե որ օրն էր տեսել հարթաքանդակը, հստակ չէ։
«Զեյթունցիները» ստեղծվել են 1985–1986 թվականներին։ Համահեղինակներն էին քանդակագործներ Արարատ Հովսեփյանն ու Վլադիմիր Աթանյանը և ճարտարապետ Էդուարդ Սաֆարյանը։ Աշխատանքները գտնվում են Երևանի Դրոյի փողոցի 2/3 հասցեի զբոսայգում։ 2025-ին համալիրը ներառվեց Երևանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում։ Պետությունն այն գրանցել է որպես պահպանության ենթակա հուշարձան։ Բայց կնոջ տեսած վանդակաշարը հետո հանվե՞լ է, տարածքը կարգի բերվե՞լ է՝ հրապարակային նյութերից պարզ չէ։ Նույնպիսի անորոշություն կա «Դվինի» նախկին ինտերիերի «Հավերժություն» հարթաքանդակի և Աթանյանի մի շարք այլ գործերի ներկայիս գտնվելու վայրի շուրջ. դրանց ամբողջական, հրապարակային հաշվառումը հայտնի չէ։
Ընտանեկան արխիվի հիման վրա գրված հուշագրության համաձայն՝ Ամերիկա մեկնելուց առաջ Աթանյանը երեսուն ստեղծագործություն թողել էր Հայաստանին։ Որ աշխատանքներն էին դրանք, որտեղ են այժմ պահվում՝ հրապարակումը չի մանրամասնում։ Ամերիկայում երբեմն խոսում էր Հայաստանի մասին։ Ասում էր, որ երկիրն իրեն շատ բան է տվել, բայց ներսում ինչ-որ բան շարունակում է հայրենիք կանչել։ 2008-ին Բրբենքում հիշեցրել էր, թե Հայաստանում ով էր եղել։ Մեկնելուց տարիներ անց էլ այդ ճանաչումն իր կենսագրության անջատելի մասն էր համարում։
2025-ին Անահիտ Ադամյանը Աթանյանի ութսունհինգամյակին նվիրված հուշագրության մեջ պահպանեց մի ընտանեկան խոսք։ Վլադիմիրն Իրինային ասել էր. «Եթե աղոթքներդ տեղ չեն հասնում, մի բարկացիր Աստծո վրա»։ Երբ և ինչ առիթով է ասել՝ հուշագրությունը չի հստակեցնում։ Այնտեղ հիշատակված է նաև նրա փոքր ծոռը՝ Վարդանը։ Երեխան աղոթում էր «Աստված պապիկին», որ լավ նայի նախապապին, և քրոջն էլ էր ասում՝ աղոթի։ Աթանյանի գործերից մեկն այդ տարի մտավ Երևանի պահպանվող հուշարձանների ցուցակ։ 2026-ի ապրիլին Արփինե Շահբանդարյանը կրկին պատմեց իր առաջին ոսկեզօծման փորձից։ Ուսուցիչը նրան սոսինձ էր տվել, ոսկու բարակ թերթիկ ու նուրբ վրձին։ Երեք առարկա։ Այդքան տարիներ անց դեռ հիշում էր։









































