top of page

Ազգագրության հայր, բանահավաք Գարեգին եպս. Սրվանձտյանի ծննդյան օրն է և մահվան տարելիցը. հիշում ենք մտավորականին, ով առաջին անգամ ամբողջական գրի առավ մեր էպոսը

1 день назад
4 мин. чтения

1873-ի հունիսին Առնիստ գյուղի երեսփոխան Կրպոն երեք օր պատմեց Գարեգին Սրվանձտյանցին «Սասունցի Դավիթը»։ Նրա ուսուցիչն ավելի լավ գիտեր վեպը, որոշ հատվածներ էլ երգում էր։ Կրպոն արդեն շատ բան մոռացել էր։ Սրվանձտյանցը գրի առավ մնացածը և 1874-ին տպագրեց՝ պահպանելով պատմողի բարբառը։


18 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ    



1873 թվականի հունիսին Մշո դաշտի Առնիստ գյուղից Կրպոն եկավ Գարեգին վարդապետ Սրվանձտյանցի մոտ։ Նրան ներկայացրել էր Օհան վարդապետը։ Կրպոն գյուղի երեսփոխանն էր և գիտեր Սասունցի Դավթի պատմությունը։ Ավելի ճիշտ՝ հիշում էր դրա մեծ մասը։ Նրա ուսուցիչը վեպը շատ ավելի երկար էր պատմում, տեղ-տեղ նաև երգում։ Կրպոն վաղուց չէր կրկնել լսածը։ Մի քանի հատված արդեն մոռացել էր։


Սրվանձտյանցը երեք տարի փնտրել էր մեկին, որ կարողանար Դավթի պատմությունն ամբողջությամբ ասել։ Հանդիպած մարդիկ հիշում էին անուններ, առանձին դեպքեր, մի քանի դրվագ։ Կրպոյին երեք օր պահեց իր մոտ։ Լսեց, հարցրեց, հյուրասիրեց, պարգևատրեց։ Կրպոն պատմեց իր բարբառով։ Վարդապետը գրի առավ։


Այդ երեք օրվա մասին տեղեկությունը թողել է ինքը՝ Սրվանձտյանցը։ Կրպոյի ձայնը լսելու հնարավորություն չկա։ Նրա ուսուցչի երգած մեղեդիները նույնպես չեն պահպանվել այդ գրառման մեջ։ Թղթին հասավ այն պատմությունը, որը Կրպոն դեռ կարողանում էր հիշել։ Գրառողը չթաքցրեց բացերը։


1874-ին Կոստանդնուպոլսում լույս տեսավ «Գրոց ու բրոց և Սասունցի Դավիթ կամ Մհերի դուռ» գիրքը։ Հայ միջնադարյան գրականության մեջ դյուցազնական ավանդությունների հետքեր կային։ Հիշատակվել էին անուններ, տեղեր, դեպքեր։ Այժմ ընթերցողի առաջ կենդանի ասացողի բերանից գրի առնված ծավալուն պատում էր։ Նրա խոսքի մեջ մնացին Մշո և Բաղեշի կողմերի բառերը։ Սրվանձտյանցը դրանք չփոխարինեց հարթ գրական հայերենով։


Այդ Դավիթը տարբերվում է հետագայում դպրոցական դասագրքեր մտած էպոսից։ Սանասարի եղբայրը կոչվում է Աբամելիք։ Մեծ Մհերի առանձին ճյուղ չկա։ Այլ են որոշ ծնունդների, ճանապարհների, կռիվների մանրամասներն ու տեղանունները։ Հետագա տասնամյակների բանահավաքները դեռ պիտի լսեին մյուս ասացողներին։ Սրվանձտյանցն ուներ Կրպոյի երեք օրվա պատմությունը։ Եվ մի կասկած՝ արդյոք իր գրածն ընթերցող կգտնի՞։ Առաջաբանում գրել էր, որ նույնիսկ քսան հավանող ընթերցողը բավական կլիներ՝ աշխատանքը շարունակելու համար։


Սրվանձտյանցը ծնվել էր 1840 թվականի նոյեմբերի 17-ին, Վանի Այգեստանում։ Սովորել էր Վարագավանքի Ժառանգավորաց դպրոցում, աշակերտել Մկրտիչ Խրիմյանին։ Այնտեղից նրա ճանապարհը տարել էր տպարան, դպրոց, եկեղեցի։ Մասնակցում էր Խրիմյանի «Արծվի Վասպուրական» պարբերականի գործին։ Գրում էր գավառի մարդկանց մասին, որոնց խոսքը Պոլսի պաշտոնական թղթերում հազվադեպ էր հայտնվում։


1860–1861 թվականներին Խրիմյանի հետ եղել էր Արևելյան Հայաստանի գավառներում։ Նրա հետագա գրառումներում հայտնվեցին Երևանը, Թիֆլիսը, Շուշին՝ իրենց փողոցներով ու բնակիչներով։ 1867-ին Կարինում ձեռնադրվեց վարդապետ։ Երկու տարի անց դարձավ Մշո Սուրբ Կարապետ վանքի վանահոր փոխանորդ։ Դպրոցներ, համայնքային խնդիրներ, քարոզներ, դասեր, ճանապարհներ։ Երբ տեղ էր հասնում, լսածը գրի էր առնում։


Առաջին գրքում հիշում էր, թե ինչպես Վանում տպագրել էր պառավների աղոթքները, Մուշում՝ տեղական խոսքերն ու երգերը։ «Արծվի Վասպուրականն» ու Տարոնի «Արծվիկը» դադարել էին լույս տեսնել։ Ծառայությունը նրան մի վայրից մյուսն էր տանում։ Հավաքած նյութերի մի մասն էլ կորցրել էր։ Ուրիշ գրառումներ չէր հասցրել ավարտել։ Նույն երգը կամ պատմությունը հետո նույն մարդուց լսելու հնարավորություն կարող էր չլինել։


1874 թվականի սեպտեմբերի 3-ի պոլսյան առաջաբանում Սրվանձտյանցը գրում էր Հայաստանից ընկերներին նվեր տանելու մտադրության մասին։ Հող, ջուր, գավառներում լսած խոսքեր։ Ընտրել էր նաև այն նյութը, որն ուրիշ տեղ դժվար էր գտնել՝ մարդկանց հիշածը։ Պատմում էր, որ գրի է առել ինչպես լսել ու հասկացել է՝ առանց ուրիշի լեզուն պատմողների խոսքին հագցնելու։ Նրա էջերում տեղ ունեին երդումները, անեծքները, օրհնանքները, հարսանեկան երգերը, մանկական խաղերը։


Նա նաև հարցերի ցանկ էր կազմել հաջորդ հավաքողների համար։ Գյուղ գնացողը պիտի հարցներ տնային սովորությունների, պարերի, առածների, խաղերի, ծիսակատարությունների մասին։ Ցանկը երկար էր, տեղ-տեղ անկանոն։ Պատասխանները պետք էր գտնել մարդկանց մոտ՝ լսելով նրանց ամենօրյա խոսքը։ Այդպիսի նյութ հավաքելու ընդհանուր կանոններ դեռ չկային։


1878 թվականի ապրիլի 26-ին Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը կոնդակ ստորագրեց։ Երեք վարդապետ ուղարկվում էին գավառներ։ Նրանցից մեկը Սրվանձտյանցն էր։ Պետք էր հաշվել եկեղեցիները, դպրոցները, վանքերը, բնակավայրերը, կալվածքները, տեղեկություններ հավաքել հայ բնակչության վիճակի մասին։


Ռուս-թուրքական պատերազմը նոր էր ավարտվել։ Պոլսի փողոցներում դեռ ռուս զինվորներ կային, Մարմարայում՝ բրիտանական նավեր, քաղաքում՝ տեղահանված մարդիկ։ Սրվանձտյանցն այդ մանրամասները հետագայում գրեց իր ուղեգրության սկզբում։ Մայիսի 1-ին նա նստեց «Օրեստո» շոգենավը և մեկնեց Սև ծովով։ Ձեռքին պատրիարքական հանձնարարականն էր։ Վերադառնալիս պիտի հաշվետվություն տար։


Նրա գրառումներում եղան նաև դաշտերի մշակության եղանակները, արհեստները, աշխատանքի գնացող մարդիկ, գյուղերի սովորությունները։ Երբեմն մի բառը հաջորդ գյուղում արդեն ուրիշ ձև ուներ։ Տեղանվան հետ կարող էր մի պատմություն գալ։ Վարդապետը գրում էր երկուսն էլ։


Ճանապարհի նյութերից ծնվեցին «Թորոս աղբարի» երկու հատորները՝ 1879 և 1884 թվականներին։ Առաջինում նա նկարագրեց 134 ձեռագիր, երկրորդում՝ 415։ Գրանցում էր գտնվելու վայրը, գրի տեսակը, երբեմն չափերն ու նկարազարդումները։ Արտագրում էր հիշատակարանները։ Վանքերի պահարաններում ձեռագրերը միշտ չէ, որ պահպանվում էին։ Ոմանք խոնավությունից ու փոշուց փչանում էին, ուրիշները վաճառվում էին։ Սրվանձտյանցը գրում էր նաև այն հոգևորականների մասին, որոնց անտարբերությունը կամ մասնակցությունը թույլ էր տվել այդ կորուստները։ Այդ տողերը գրում էր հենց եկեղեցու սպասավորը։


1876-ին լույս տեսած «Մանանան» Վանի Այգեստանն էր՝ թաղերով, հանելուկներով, խաղերով, երգերով, հարսի ու կեսրոջ տաղերով։ 1884-ի «Համով-հոտովում» տեղ գտան ճանապարհների ու պատմական վայրերի նկարագրություններ, հեքիաթներ։ «Պստիկ Միրզան և դև Գորգոչանը», «Դըժիկոնը», «Օձամանուկը» հայտնվեցին գրքում։ Նրանց պատմող մարդիկ ընթերցողներից շատերի համար անհայտ մնացին։


Սրվանձտյանցը միշտ չէր նշում, թե ումից և որտեղ էր լսել այս կամ այն հեքիաթը։ Մի մասը շարադրել էր գրական արևմտահայերենով։ Հետագա բանագետների համար այդ բացերը դժվարացրին պատումների ծագումը պարզելը։ Կրպոյի դեպքում պահպանվել էին գյուղի անունը, գրառման ամիսը, միջնորդ Օհան վարդապետի անունը, երեք օրվա պատմությունը։ Նույնիսկ այն տեղեկությունը, որ ասացողը շատ բան մոռացել էր։


1872-ին Սրվանձտյանցը Վանում մասնակցել էր «Միություն և փրկություն» գաղտնի խմբակի ստեղծմանը։ Գրում էր գավառահայության կրած հարստահարությունների մասին։ Օսմանյան իշխանություններն անվստահությամբ էին հետևում նրա գործին։ 1881-ին նրանց հրամանով նա հեռացավ Վանից։ Ծառայեց Բաղեշում ու Խարբերդում։ 1886-ին Էջմիածնում ձեռնադրվեց եպիսկոպոս։ Հետագայում ղեկավարեց Տրապիզոնի և Տարոնի թեմերը։ 1888-ին նրան հեռացրին պաշտոնից և տեղափոխեցին Պոլիս։ Այնտեղ քարոզում էր Բերայի Սուրբ Երրորդություն եկեղեցում, դասավանդում Կեդրոնական վարժարանում։ Գավառներով շրջելու հնարավորություններն արդեն քիչ էին։


Սրվանձտյանցի գրքի ընթերցողներից ոմանք շարունակել էին էպոսի որոնումը։ 1881-ին Գրիգոր Խալաթյանցը Սանկտ Պետերբուրգում ռուսերեն ներկայացրեց «Սասունցի Դավթի» առաջին գրառումը։ 1886-ին Մանուկ Աբեղյանը Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում լսեց դռնապան Նախո քեռուն։ Նա Մոկքից էր եկել և գիտեր Դավթի մեկ ուրիշ պատում։ Աբեղյանը գրի առավ այն։ 1889-ին Շուշիում լույս տեսավ «Դավիթ և Մհերը»։ Առնիստի երեսփոխանի անունից հետո գրքերի մեջ մտավ Էջմիածնի ճեմարանի դռնապանի անունը։


1892 թվականի նոյեմբերի 17-ին Սրվանձտյանցը մահացավ Կոստանդնուպոլսի Սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցում՝ երկարատև հիվանդությունից հետո։ Ճիշտ 52 տարի առաջ նույն օրը ծնվել էր Վանում։ Հետագայում ուրիշ ասացողներից հավաքվեցին էպոսի նոր տարբերակներ, կազմվեցին ու տպագրվեցին նոր խմբագրություններ։ 2012-ին «Սասնա ծռերի» կատարման բանավոր ավանդույթն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։


1874-ի գրքում Կրպոյի անունը կա։ Կա նրա գյուղը։ Սրվանձտյանցը գրել է նաև, թե ով բերեց նրան և քանի օր տևեց պատմելը։ Կրպոն հիշել էր իր ուսուցչին, որն ավելի երկար գիտեր վեպն ու երբեմն երգում էր։ Հիշել էր նաև նրա երկու աշակերտներին, որոնք լավ էին սովորել պատմությունը։ Նրանց անունները գրքում չկան։

 
 

Yerevan Online Mag.-ը հայկական անկախ ինտելեկտուալ առցանց հանդես է մարդկանց, ժամանակի և նրանց միջև ձգվող անտեսանելի կապերի մասին։ Մի անուն, մի դրվագ, մի երևույթ երբեմն բավական են, որ բացվի ամբողջ մի դարաշրջան իր մթնոլորտով ու թաքուն իմաստներով։ Մեր նյութերը գալիս են աշխարհի տարբեր կողմերից՝ Հայաստանից, Եվրոպայից և Միացյալ Նահանգներից։ Նուրբ հետքերից աստիճանաբար ուրվագծվում է հայկական աշխարհը։​

​

Գլխավոր խմբագիր՝ Տաթև Սարգսյան; թղթակիցներ՝ Արմեն Հովհաննիսյան, Արտակ Աբրահամյան, Աննա Սարգսյան, Սարգիս Աբրահամյան, Լևոն Արամյան, Անի Սահակյան, Աշոտ Պողոսյան (ԱՄՆ), Թամար Հովհաննիսյան (Ֆրանսիա):

​

Yerevan Online Mag.-ը անկախ լրատվամիջոց է, որը պատկանում է իր լրագրողներին և կառավարվում է խմբագրական թիմի կողմից։ Լրատվամիջոցը չի պատկանում պետական կառույցների, քաղաքական կուսակցությունների, գործարար խմբերի կամ արտաքին ներդրողների։ Այն չի ընդունում վճարումներ խմբագրական որոշումների, նյութերի հրապարակման կամ խմբագրական դիրքորոշման փոփոխության դիմաց։ Խմբագրության գործունեությունը ֆինանսավորվում է բացառապես անկախ լրագրությանն աջակցող դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով։ Դրամաշնորհատուները չեն մասնակցում թեմաների ընտրությանը, նյութերի պատրաստմանը կամ խմբագրական քաղաքականության ձևավորմանը։

​

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Yerevan Online Mag.-ի հրապարակումների մասնակի կամ ամբողջական օգտագործման ժամանակ հղումը կայքին պարտադիր է: Կայքում արտահայտված կարծիքները կարող են չհամնկնել խմբագրության տեսակետի հետ: Գովազդների բովանդակության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում:

​

www.yerevan.online

0012 Երևան, Հ. Քոչարի 16

Էլ. հասցե՝ info@yerevan.online

​

Copyright © 2019-2026 Yerevan Online Magazine. All rights reserved.

​

bottom of page