Վաղարշակ Փիլոսյանն ԱՄՆ նախագահից հայկական հարցով հատուկ բանագնաց է պահանջում՝ հիշեցնելով Վիլսոնի որոշումը, որից ավելի քան մեկ դար անց սահմանների վեճը դեռ չի մարել
Մի նամակում հանդիպել են Սևրի պայմանագիրը, Վիլսոնի քարտեզը, ԱՄՆ Սենատի հին մերժումը և Վաշինգտոնի նոր խաղաղության օրակարգը։ Դոկտոր Փիլոսյանը պահանջում է դրանք դարձնել մեկ պետական հանձնարարություն։ Փաստաթղթերի միջև եղած հակասություններն այդ պահանջը դարձնում են առանձնապես հետաքրքիր։ 18 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ

«Ուզում եմ ձեզ խնդրել, որ գործեք»։ Այսպես է ավարտվում դոկտոր Վաղարշակ Փիլոսյանի բաց նամակը՝ ուղղված ԱՄՆ նախագահին և պետքարտուղարին։ Վերջին տողը կարճ է։ Մինչ դրան հասնելը հեղինակը հիշեցնում է 1920 թվականի ամերիկյան որոշումները, Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը, Արցախի հայերի տեղահանությունը։ Նրա պահանջը հստակ է. նշանակել հայկական հարցով նախագահի հատուկ բանագնաց։ Այդ պաշտոնյան պետք է քննի Վիլսոնի իրավարար վճիռը, զբաղվի տեղահանվածների իրավունքներով ու հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանությամբ և ամեն տարի հաշվետվություն ներկայացնի Կոնգրեսին։
Նամակի առանցքում նոյեմբերի 22-ն է՝ 1920 թվական։ Այդ օրը նախագահ Վուդրո Վիլսոնը ստորագրեց Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանի վերաբերյալ իրավարար վճիռը։ Փաստաթուղթն առնչվում էր Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներին։ Նախատեսվում էր Հայաստանի ելքը Սև ծով, անդրադարձ կար նաև սահմանակից թուրքական տարածքների ապառազմականացմանը։ Փիլոսյանը պնդում է, որ վճիռը պահպանում է իր իրավական ուժը։ Նա ուզում է, որ ամերիկյան նոր բանագնացն այն ուսումնասիրի որպես այսօր էլ կիրառելի փաստաթուղթ։
Պատմությունը սկսվել էր Սան Ռեմոյում։ 1920 թվականի ապրիլի 26-ին դաշնակից տերությունների Գերագույն խորհուրդը Վիլսոնին առաջարկեց ստանձնել հայ-թուրքական սահմանային վեճի իրավարարությունը։ Մայիսի 17-ին նա համաձայնեց։ Օգոստոսի 10-ին ստորագրված Սևրի պայմանագրի 89-րդ հոդվածը սահմանը որոշելու իրավունքը վերապահեց ԱՄՆ նախագահին։ Նոյեմբերի 22-ին Վիլսոնի վճիռը պատրաստ էր։ Դրա հետ մնաց քարտեզը, որն այժմ պահվում է ամերիկյան դիվանագիտական արխիվում։
1920 թվականի ամերիկյան թղթերում մեկ այլ որոշում էլ կա։ Մայիսի 24-ին Վիլսոնը Կոնգրեսից խնդրեց թույլատրել ստանձնել Հայաստանի մանդատը։ Հունիսի 1-ին Սենատը մերժեց առաջարկը՝ 52 դեմ, 23 կողմ ձայնով։ Նոյեմբերի 30-ին Ազգերի լիգայի խորհրդի նախագահին ուղարկած հեռագրում Վիլսոնը հիշեցրեց այդ մերժումը։ Նա պատրաստ էր միջնորդել հայերի և թուրքերի միջև, բայց ամերիկյան զինուժ օգտագործելու լիազորություն չուներ։
Փիլոսյանի նամակում գրված է, թե ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունել էր Հայաստանի մանդատը։ Քվեարկության արդյունքը հակառակն է ասում։ Սահմանային իրավարարությունն ու մանդատը առանձին որոշումներ էին։ Առաջինին Վիլսոնը համաձայնել էր։ Երկրորդին Սենատը թույլտվություն չտվեց։ Բժշկի պահանջի պատմական հիմքը քննելիս այս տարբերությունը շրջանցել հնարավոր չէ։
Սևրի պայմանագիրն էլ այդպես ուժի մեջ չմտավ։ 1923 թվականին կնքվեց Լոզանի պայմանագիրը։ Վիլսոնի իրավարար վճռի հետագա իրավական ուժի մասին միանշանակ դիրքորոշում չկա։ Իրավաբանների մի մասը պնդում է, որ իրավարար որոշումը շարունակում է պարտադիր լինել՝ անկախ Սևրի պայմանագրի ճակատագրից։ Մյուսները դրա կիրառելիությունը կապում են չվավերացված պայմանագրի հետ։ Փիլոսյանն ընդունում է առաջին տեսակետը։ Նամակում երկրորդի փաստարկները չեն քննարկվում։ Եթե Սպիտակ տունը նշանակի նրա առաջարկած բանագնացին, այդ իրավական վեճը վերջինիս սեղանին կլինի առաջին իսկ օրից։
Նամակը հարյուրամյա փաստաթղթերից անցնում է 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին։ Ադրբեջանն այդ օրը ռազմական գործողություն սկսեց Լեռնային Ղարաբաղում։ Հաջորդ օրերին ավելի քան 100 հազար հայեր հեռացան իրենց բնակավայրերից և անցան Հայաստան։ Լաչինի ճանապարհի ավտոմեքենաների շարքերից հետո բաց մնացին վերադարձի, բնակարանների, սեփականության փաստաթղթերի, գերեզմանների ու եկեղեցիների հարցերը։ Ադրբեջանը հայտարարում էր, որ վերադարձը հնարավոր է իր օրենսդրության և վերաինտեգրման ծրագրի շրջանակում։ Իրավապաշտպանները պահանջում էին անվտանգության ու սեփականության իրական երաշխիքներ։
Նույն տարվա նոյեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանից պահանջեց ապահովել հեռացած և վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անարգել ու արագ վերադարձը։ Դատարանի որոշման մեջ առանձին հիշատակված էին անձը հաստատող և սեփականության փաստաթղթերը։ Դա ժամանակավոր միջոց էր, վերջնական դատավճիռ չէր էթնիկ զտման վերաբերյալ։ Դեռ 2021 թվականի դեկտեմբերի 7-ին դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրել էր կանխել հայկական եկեղեցիների, գերեզմանների և այլ մշակութային հուշարձանների պղծումն ու վանդալիզմը։ Փիլոսյանն իր նամակում 2023 թվականի տեղահանությունն անվանում է էթնիկ զտում։ Առաջարկվող բանագնացից նա սպասում է աշխատանք հենց այդ մարդկանց և հուշարձանների իրավունքների շուրջ։
2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ուրիշ փաստաթուղթ էր դրված սեղանին։ Դոնալդ Թրամփը հյուրընկալեց Նիկոլ Փաշինյանին և Իլհամ Ալիևին։ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր։ Արտգործնախարարները նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագրի տեքստը։ Առաջին հոդվածը վերաբերում է միմյանց տարածքային ամբողջականության և սահմանների ճանաչմանը։ Հաջորդը՝ փոխադարձ տարածքային պահանջներից հրաժարվելուն։ Տեքստում կան դիվանագիտական հարաբերություններ, սահմանազատում, անվտանգության միջոցներ, անհետ կորածների հարց։ Արցախի հայերի վերադարձին կամ նրանց մշակութային ժառանգությանը նվիրված առանձին դրույթ չկա։
Համաձայնագրի տասնհինգերորդ հոդվածը մեկ այլ պարտավորություն է նախատեսում։ Ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ ամսվա ընթացքում կողմերը պետք է հետ կանչեն, դադարեցնեն կամ այլ կերպ կարգավորեն նախկին վեճերի շուրջ իրենց միջպետական դատական պահանջները։ Իսկ արցախահայերի վերադարձի վերաբերյալ 2023 թվականի դատարանի որոշումը կայացվել էր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ընթացող գործով։ Երկու փաստաթղթերում նույն հարցի հետագա ընթացքը տարբեր ձևով է ներկայանում. դատարանի որոշումը պահանջում է վերադարձի ապահովում, խաղաղության համաձայնագրի նախագիծը խոսում է միջպետական դատական գործերի փակման մասին։
2026 թվականի նոյեմբերի 12-ին Փաշինյանն ու Ալիևը հանդիպեցին Դուբլինում։ Հայաստանի կառավարության հաղորդագրության մեջ նշված էին երկաթուղիները, ավտոճանապարհները, տարանցիկ բեռները, էլեկտրացանցերի միացումն ու սահմանային գետերի կառավարումը։ Խաղաղության համաձայնագիրը դեռ ստորագրված և վավերացված չէր։ Նույն հաղորդագրության համաձայն՝ նախորդ տարվա նոյեմբերից Ադրբեջանի տարածքով Հայաստան էր փոխադրվել 105 հազար տոննա բեռ։ Արցախի հայերի վերադարձի հարցը պաշտոնական ամփոփման մեջ չկար։
Փիլոսյանի նամակը գալիս է հենց այդ բանակցությունների կողքին։ Ամերիկյան միջնորդության հրապարակային օրակարգում ճանապարհներ են, առևտուր, սահմանների փոխադարձ ճանաչում։ Բժիշկը պահանջում է առանձին պաշտոնյա, որը կզբաղվի Վիլսոնի վճռով, հատուցմամբ, տեղահանվածների վերադարձով և հայկական հուշարձաններով։ Նա առաջարկում է նաև երկխոսություն սկսել Ռուսաստանի հետ՝ նրան դիտելով պատմական պատասխանատվության մասնակից։ Այդ համատեղ պատասխանատվության իրավական հիմքը նամակում մանրամասնված չէ։
Նոր բանագնացը, Փիլոսյանի առաջարկով, պետք է համագործակցի ՄԱԿ-ի և Եվրոպայում անվտանգության ու համագործակցության կազմակերպության հետ։ Այդ կազմակերպության կազմում Ղարաբաղի համար նախատեսված նախկին բանակցային մեխանիզմն արդեն չկա։ 2025 թվականի նոյեմբերի 30-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի համատեղ դիմումից հետո պաշտոնապես ավարտվեց ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացի և դրա հարակից կառույցների աշխատանքը։ Տարիներ շարունակ գործընթացը համանախագահում էին ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանն ու Ֆրանսիան։ ԵԱՀԿ-ն շարունակում է գործել։ Նրա Մինսկի ձևաչափը՝ այլևս ոչ։
Բաց նամակում Փիլոսյանը հիշեցնում է Հայոց ցեղասպանության ամերիկյան ճանաչումը։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ներկայացուցիչների պալատը ճանաչման բանաձևն ընդունեց 405 կողմ, 11 դեմ ձայնով։ Դեկտեմբերի 12-ին Սենատը նույն դիրքորոշումն արտահայտեց առանց առարկության։ 2021 թվականի ապրիլի 24-ին նախագահ Ջո Բայդենն իր ուղերձում օգտագործեց «Հայոց ցեղասպանություն» բառերը։ Փիլոսյանն ուզում է, որ այս որոշումները Վիլսոնի վճռի և հայկական հարցի մյուս փաստաթղթերի հետ քննվեն մեկ պետական հանձնարարության շրջանակում։ Նա առաջարկում է միջգերատեսչական խումբ, նախագահական հայտարարություն կամ Կոնգրեսի նոր բանաձև, ամենամյա զեկույց։ Ցեղասպանության ճանաչումն ինքնին ԱՄՆ-ի համար Հայաստանի մանդատ կամ Վիլսոնի սահմանագիծն իրագործելու իրավական պարտավորություն չի ստեղծել։
Հեղինակը դիմում է նաև գեներալ Ջեյմս Հարբորդի 1919 թվականի զեկույցին։ Հարբորդի ղեկավարած ամերիկյան ռազմական առաքելությունն ուսումնասիրել էր Հայաստանի և հարակից տարածքների դրությունը։ Զեկույցում մանդատի օգտին բերված փաստարկներից մեկը միլիոններ ծախսելու և ապագա պատերազմների վրա միլիարդներ չկորցնելու միտքն էր։ Փիլոսյանն այն մեջբերում է ազատ շարադրանքով։ Բայց Հարբորդի փաստաթղթում կողք կողքի տրված էին մանդատի կողմնակիցների և հակառակորդների փաստարկները։ Հակառակորդները հիշեցնում էին Ամերիկայից մեծ հեռավորությունը, ծախսերը, նոր պարտավորություններն ու եվրոպական տերությունների մրցակցության մեջ ներքաշվելու վտանգը։ Մեկ տարի անց Սենատը քվեարկեց մանդատի դեմ։
Փիլոսյանի որոշ ձևակերպումներ կտրուկ են։ Նա խոսում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի դաշինքից, ամերիկյան ծագման սպառազինությունից և թուրանիզմից, որը համարում է վտանգ քրիստոնեական քաղաքակրթության համար։ Նամակում կոնկրետ զենքերի մատակարարումներ և ամսաթվեր նշված չեն։ Այդ տողերից հետո պահանջների լեզուն կրկին դառնում է գործնական. նշանակել բանագնաց, ստեղծել աշխատանքային խումբ, պատրաստել զեկույց, այն ներկայացնել Կոնգրեսին։
Նամակի վերջում Փիլոսյանը գրում է, որ Վիլսոնի իրավարար վճիռը, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ամերիկյան որոշումներն ու հայկական հարցին առնչվող մյուս փաստաթղթերը դեռ մեկ թղթապանակում չեն հավաքվել։ Նա ուզում է, որ այդ գործն ունենա պատասխանատու և հասնի նախագահի սեղանին։ Թղթերը ամսաթվերով դասավորելիս Վիլսոնի նոյեմբերի 22-ի վճռից հետո գալիս է նոյեմբերի 30-ի հեռագիրը։ Ընդամենը ութ օր է անցել։ Հեռագրում նախագահը հիշեցնում է, որ ԱՄՆ Սենատը մերժել է Հայաստանի մանդատը։









































