Իրանի համար զոհված հայ զինվորների դիմանկարներն այժմ տեսնում են Թեհրանի մետրոյի «Սուրբ Մարիամ» կայարանով անցնող ուղևորները, իսկ Թավրիզում խունկ են ծխում նրանց շիրիմների վրա
30 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Սևազգեստ հոգևորականը երկու ձեռքով վարդագույն ծաղիկ է պահում։ Կողքի տղամարդու ձեռքին մի ծաղիկ էլ կա։ Ձախում երկու տղամարդ զբաղված են ցուցատախտակին կապած մուգ ժապավենով։ Նրանց հետևում մարդիկ կանգնել են մի քանի շարքով։ Աջ եզրից տեսախցիկի մեծ ոսպնյակն է մտել կադր։ Մեկ ուրիշ մարդ շրջանակված պատկեր է բռնել։ Դեմքերը, ձեռքերը և ծաղիկները գրեթե տեղ չեն թողել։ Թեհրանի «Սուրբ Մարիամ» մետրոկայարանն է։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ը։
Այդ օրը կայարանում բացեցին 1980–1988 թվականների Իրան–Իրաք պատերազմում զոհված հայ զինվորների լուսանկարների ցուցադրությունը։ Եկել էին ընտանիքները, համայնքի ներկայացուցիչները, հոգևորականները, մետրոպոլիտենի և նահատակների հիմնադրամի պատասխանատուները։ Բացումը Իրանի «Սրբազան պաշտպանության շաբաթ» միջոցառումների ծրագրում էր։ Պատերազմն ավարտվել էր երեսունութ տարի առաջ։ Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ նրանք երկրի տարածքային ամբողջականության համար կյանքը տված հայրենակիցներն էին։ Նրանց ընտանիքները ծրագրում նշված էին որպես հատուկ հյուրեր։
Պատերին հայերի լուսանկարները միանգամից չէին հայտնվել։ Կայարանում արդեն կախված էին ասորի զոհվածների դիմանկարները։ Հայ համայնքը դիմեց պատասխանատուներին և նույնպիսի տեղ պահանջեց նաև հայ զինվորների համար։ Խորհրդարանի պատգամավոր Արա Շահվերդյանը հարցը բարձրացրեց պետական մարմիններում, հանդիպումներ անցկացրեց։ Քաղաքապետարանի մշակութային գրասենյակը, մետրոյի մշակութային բաժինը և Թեհրանի նահատակների հիմնադրամը պատրաստեցին ցուցադրությունը։
Քարիմ Խան Զանդ պողոտայի մյուս կողմում Սուրբ Սարգիս առաջնորդանիստ եկեղեցին է։ Կայարանի մուտքը կառուցվել էր նրա ճակատին համահունչ՝ սպիտակ քար, կամարներ, գունավոր ապակի։ Քաղաքապետարանն առաջարկել էր կայարանն անվանել «Սուրբ Մարիամ», և անունը հաստատվել էր։ Նախագծում տեղ էին թողել Մարիամի՝ մանուկ Հիսուսին գրկած քանդակի համար։ Ծախսը հոգացել էր հայ համայնքի մի բարերար։
Ներքևում նույն ճարտարապետական գծերն են։ Սպիտակ կամարներ։ Կապույտ երանգներով առաստաղ։ Քրիստոսի և Մարիամի հարթաքանդակներ։ Մի հարթաքանդակի վրա հայկական եկեղեցին ու մզկիթը նույն մակերեսին են։ Մյուսում Հիսուսը քայլում է ջրի վրայով։ Աստիճանների դիմաց արծաթագույն ցուցանակ է՝ Ալի Խամենեի խոսքերով Քրիստոսի՝ չարի դեմ պայքարի մասին։ Մեկ հարկ ներքև նրա մեկ այլ խոսքն է՝ մարդկանց խավարից ու խտրականությունից ազատելու Հիսուսի պատգամի մասին։ Քաղաքապետարանը հենց այսպես էր բացատրել ձևավորումը՝ հարգանք քաղաքի կրոնական բազմազանության հանդեպ։ Այս ամենը պատրաստ էր դեռ մինչև հայ զինվորների լուսանկարների ցուցադրությունը։
2026-ի հունվարին կայարանում արդեն կարելի էր կարդալ հայերեն «Հանուն Աստծո» գրությունը։ Հայերեն էր նաև Ղուկասի ավետարանից Մարիամի ավետման հատվածը։ Նույն անկյունում դրված էր «Քրիստոսը ղադրի գիշերում» գիրքը՝ պատերազմի տարիներին և դրանից հետո Իրանի հոգևոր առաջնորդի ու զոհված իրանահայերի ընտանիքների հանդիպումների մասին։ Կայարանում արդեն կար գիրք այդ տների, հարազատների ու հանդիպումների մասին։ Սեպտեմբերին պատին հայտնվեցին զինվորների դիմանկարները։
Բացման ժամանակ Մեծ Թեհրանի նահատակների և պատերազմի վետերանների հիմնադրամի տնօրեն Աբբասալի Ռեզային նրանց հիշատակեց Իրանի մյուս պաշտպանների կողքին։ Նրա ձևակերպումն էր՝ «մեկ երկրի և մեկ դրոշի համար»։ Ռեզային ասաց, որ նրանց հիշատակը կրոնական ու ազգային բաժանումներից վեր է։ Նա ցուցադրությունը կապեց երիտասարդներին ժամանակակից Իրանի պատմության այդ էջին ծանոթացնելու հետ։ Լուսանկարների մոտ կանգնած էին հենց այդ զինվորների հարազատները։
Շահվերդյանը սկսեց 1980-ականների պատերազմից և մի քանի նախադասությունից հասավ ներկային։ Նա խոսեց փոխված սպառնալիքների, ազգային շահերի և անվտանգության մասին։ Իրանի պաշտպանության ընդհանուր պատասխանատվությունը, ասաց պատգամավորը, 1988-ին չէր ավարտվել։ Հետո հիշեց զոհվածների անունները կրող փողոցները։ Քաղաքում քայլող մարդը ցուցանակի վրա կարդում է մեկի անունը, որն ապրել ու անցել է նույն տեղով։
Բացման մասին պաշտոնական տեքստը հայ զոհվածներին հիշատակում էր «իսլամի մարտիկների» կողքին։ Պատերազմի ճակատներն այնտեղ կոչվում էին «ճշմարտության ու կեղծիքի ճակատներ»։ Նույն միջոցառմանը հայ հոգևորականները կանգնած էին՝ ծաղիկները ձեռքներին։ Զոհվածների ընտանիքները պետական հիշատակի արարողության մասնակիցների շարքում էին։
Ցուցադրության համար երկու ժամկետ հրապարակվեց։ Հանրային հեռարձակողի հաղորդագրությունը մեկ ամիս էր նշում։ Շահվերդյանի ծրագիրը մշտական ցուցադրություն էր նախատեսում՝ լուսանկարները մի քանի ամիսը մեկ փոխելու կարգով։ Հրապարակված տեղեկություններում չէր ասվում, թե մեկ ամիսը ինչ կապ ուներ մշտական ծրագրի հետ։
Նույն օրը Թավրիզի հայոց գերեզմանատան պատին մեծ պաստառ էր կախված՝ Իմամիե թաղամասի հայկական եկեղեցու պատկերով։ Առավոտյան ժամը տասնմեկին Գրիգոր արքեպիսկոպոս Չիֆթճյանն ու համայնքի ներկայացուցիչները դիմավորեցին պետական պաշտոնյաներին և զոհվածների հարազատներին։ Եկել էին զորամասի ու քաղաքապետարանի ներկայացուցիչները։ Նրանք մոտեցան շիրիմներին, ծաղիկներ դրեցին։ Արքեպիսկոպոսի գլխավորությամբ և քահանա Մարտիրոս Ղուկասյանի մասնակցությամբ հոգեհանգիստ կատարվեց։ Խունկն օրհնեցին։ Հետո խնկարկեցին գերեզմանները։ Մարդիկ անցան գերեզմանատան դահլիճ։
Երեկոյան ժամը հինգին հասցեն փոխվեց։ Թավրիզի Պարոն Ավագ թաղամաս, Հարություն և Մելանի Բարոյանների բնակարան։ Նրանք պատերազմում զոհված հայ զինվորի հարազատներն են։ Արքեպիսկոպոսն ու քաղաքապետարանի ներկայացուցիչները եկան նրանց տուն։ Ընտանիքը դիմավորեց նրանց դռան մոտ։ Այցը տևեց մոտ մեկ ժամ։ Հյուրերը նվերներ հանձնեցին Բարոյաններին։
Թեհրանի ցուցադրության համար պատրաստվել է վաթսուն լուսանկար։ Պատին առաջին քսանն են՝ այն զոհվածների դիմանկարները, որոնց հարազատները դեռ ողջ են։ Մյուս լուսանկարները հերթով կտեղադրվեն։ Հաջորդ քսանը այն զինվորների դիմանկարներն են, որոնց ծնողներն ու հարազատները մահացել են կամ Իրանում չեն։ Նրանց լուսանկարներն էլ պատրաստ են։ Դեռ պատին չեն։
