Սեպտեմբերի 11-ից քսանհինգ տարի անց մոտ 1,100 զոհ դեռ նույնականացված չէ․ ևս մեկ ընտանիք նոր է պատասխան ստացել ու խնդրել է անունը չհրապարակել
11 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
2026 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, առավոտյան ժամը 8:46-ին, Ստորին Մանհեթենի հուշահամալիրի բարձրախոսը կլռի։ Երկու սև ջրավազանների շուրջ նստած կլինեն զոհերի ընտանիքները։ Մինչև այդ պահը ընթերցված կլինեն անուններ։ Հետո՝ առաջին դադարը։
Այդ օրը կհնչի 2,983 անուն՝ 2001 թվականի հարձակումների 2,977 զոհի և 1993-ին նույն համալիրի ստորգետնյա ավտոկայանատեղիում պայթեցված ռումբից սպանված վեց մարդու անունները։ Ընթերցումը վեց անգամ կկանգնի՝ 8:46, 9:03, 9:37, 9:59, 10:03 և 10:28։ Երկու հարված։ Պենտագոն։ Հարավային աշտարակի փլուզումը։ Փենսիլվանիայում 93-րդ չվերթի անկումը։ Հյուսիսային աշտարակի փլուզումը։ Վերջում կլինի ևս մեկ լռություն։ Դրա համար ժամ նշված չէ։
Յոթերորդ դադարը հատկացված է նրանց, ովքեր մահացել են Սեպտեմբերի 11-ի առողջական հետևանքներից։ Նրանց թիվը փորագրված չէ հուշահամալիրի բրոնզե եզրերին։ Ոմանք շնչել են փլուզման պահին բարձրացած ամպը։ Մյուսները շաբաթներ շարունակ մետաղ են կտրել, փլատակ են մաղել, բեռնատար են վարել։ Ուրիշները վերադարձել են բնակարան, գրասենյակ կամ դպրոց, երբ մոխրագույն փոշին դեռ նստած էր պատուհանագոգերին ու օդափոխիչների մեջ։ Նրանց մահերը գրանցվել են տարբեր տարիներին, տարբեր ախտորոշումներով ու տարբեր փաստաթղթերում։
Այդ արարողությունից երեք օր առաջ՝ սեպտեմբերի 8-ին, քաղաքապետ Զոհրան Մամդանիի վարչակազմը հրապարակեց ավելի քան 170 հազար էջ։ Փաստաթղթերը վերաբերում էին օդի որակին, առողջական վտանգներին և քաղաքային արձագանքին։ Դրանց մեջ կային նաև 68 արկղ նյութ, որոնք տեղեկատվության ազատության բազմաթիվ պահանջներից հետո էլ չէին հայտնաբերվել մինչև 2025 թվականը։
Արկղերից մեկում 2001 թվականի հոկտեմբերի հուշագիր կար՝ հասցեագրված Ռուդի Ջուլիանիի տնտեսական զարգացման հարցերով փոխքաղաքապետ Բոբ Հարդինգին։ Քաղաքային իրավաբանները փորձում էին հաշվել, թե քանի մարդ կարող է դատի տալ քաղաքին՝ ասելով, որ իշխանությունների խորհուրդներով վտանգավոր գոտի է վերադարձել չափազանց շուտ։ Վերին գնահատականը հասնում էր տասը հազար հնարավոր հայցի։
Փողոցում խոսքը կարճ էր։ Սեպտեմբերի 18-ին Շրջակա միջավայրի պաշտպանության դաշնային գործակալության ղեկավար Քրիստին Թոդ Ուիթմանը հայտարարեց, որ Նյու Յորքի և Վաշինգտոնի օդը շնչելու համար անվտանգ է, ջուրը՝ խմելու։ Ստորին Մանհեթենը բացվում էր։ Խանութների փեղկերը բարձրանում էին։ Գրասենյակները նորից լցվում էին։ Երեխաները վերադառնում էին դասարան։ Փլատակների կույտը դեռ այրվում էր։ Դիմակները երբեմն դեմքին էին, երբեմն՝ պարանոցին։ Շատերին չէին հասել։ Քաղաքային թղթերում հաշվում էին ապագա պատասխանատվությունը։ Մարդկանց ասում էին՝ վերադարձեք։
2026 թվականի հունիսի 30-ի հաշվառման մեջ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի դաշնային առողջապահական ծրագիրն ուներ 145,275 անդամ՝ փրկարարներ, շինարարներ, ոստիկաններ, հրշեջներ, բնակիչներ, գրասենյակային աշխատողներ, աշակերտներ։ Ծրագրում գրանցված էր քաղցկեղի 57,044 հաստատում, քրոնիկ ռինոսինուսիտի՝ 42,372, ստամոքս-կերակրափողային հետհոսքի հիվանդության՝ 39,190, ասթմայի՝ 23,137, հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման՝ 18,321։ Միայն վերջին տասներկու ամսում քաղցկեղի նոր հաստատումները 10,393 էին։
Հաշվետվության վերջում մի չոր նախադասություն կա. ծրագիրը չի որոշում մահացած անդամների մահվան պատճառը։ Բժշկական գործը կարող է գրանցել հիվանդությունը։ Այն չի տալիս յոթերորդ լռության վերջնական թիվը։
Մեկ այլ դաշնային հաշվետվությունում կան պահանջներ, որոշումներ և գումարներ։ Օգոստոսի 31-ի դրությամբ Սեպտեմբերի 11-ի զոհերի փոխհատուցման հիմնադրամը ստացել էր 112,302 պահանջ և շնորհել 18.56 միլիարդ դոլար։ Միայն օգոստոսին ներկայացվել էր 859 նոր պահանջ՝ 755-ը ֆիզիկական վնասի, 104-ը՝ մահացածի գործով։ Նույն ամսին եկել էր նաև 303 փոփոխված պահանջ։ Մահացածների գործերով փոխհատուցման որոշումների ընդհանուր թիվը հասել էր 6,287-ի։
2,977-ը հարձակման օրը սպանվածների թիվն է։ 6,287-ը՝ մահացածների գործերով ընդունված որոշումների քանակը։ Յուրաքանչյուր գործ անցնում է իր բժշկական կապով, իրավական շեմով, մերժումով կամ հաստատմամբ։ Օգոստոսը հաշվետվության մեջ փակվեց ևս 859 նոր պահանջով։
2001-ի սեպտեմբերին մոտ 25 հազար երեխա ապրում էր Ստորին Մանհեթենում կամ այնտեղ դպրոց էր գնում։ Մի քանիսը դեռ մոր արգանդում էին։ Հետագա մեծ ուսումնասիրությունները հիմնականում հետևել են փրկարարներին և չափահաս բնակիչներին։ Երեխաներից քչերն են երկար մնացել բժիշկների տեսադաշտում։
Հիմա նրանք երեսունն անց են։ Ավագները մոտենում են քառասունին։ Քաղցկեղը, սրտանոթային և վերարտադրողական խնդիրները կարող են երևալ տարիներ անց։ Կոնգրեսը նրանց առանձին ուսումնասիրությունը թույլատրել էր 2022-ին։ Քառորդդարյա տարելիցին նոր են սկսվում աշխատանքները՝ գտնել այդ մարդկանց, հավաքել նրանց բժշկական պատմությունները և համեմատել այն մարդկանց տվյալների հետ, որոնք աղետի գոտում չեն եղել։ Հետազոտողները հիմա վերադառնում են 2001 թվականի դպրոցական հաճախումների ցուցակներին։
Այն առավոտը հաշվված է վայրկյաններով։ Ժամը 8:46:40-ին «Ամերիկյան ավիաուղիների» 11-րդ չվերթը խփեց Հյուսիսային աշտարակին։ Սպիտակ տունը դեռ տեղեկացված չէր, որ ինքնաթիռն առևանգված է։ Դաշնային գերատեսչությունների մեծ մասը առաջին հարվածը տեսավ Սի Էն Էնի եթերում։
Ժամը 9:03:11-ին «Յունայթեդի» 175-րդ չվերթը մտավ Հարավային աշտարակ։ Այդ տասնյոթ րոպեում Նյու Յորքը տեղ էր հասցրել ավելի քան հազար փրկարարի, սկսել տարհանումը և հասկացել, որ վերևի կրակը մարել հնարավոր չէ։ Երկրորդ հարվածից հետո փրկարարական գործողության ծավալը կրկնապատկվեց։
Ժամը 9:37:46-ին 77-րդ չվերթը խփեց Պենտագոնին՝ ժամում մոտ 850 կիլոմետր արագությամբ։ 9:57-ին 93-րդ չվերթի ուղևորները սկսեցին հակահարձակումը։ Ինքնաթիռը Շենքսվիլի դաշտում ընկավ 10:03:11-ին։ Այդ պահին Դաշնային ավիացիոն վարչությունը դեռ միացված չէր Սպիտակ տան պաշտպանված տեսակոնֆերանսին։ Զինվորականները չվերթի առևանգման մասին իմացան արդեն անկումից հետո։
Հարավային աշտարակը փլվել էր 9:58:59-ին՝ տասը վայրկյանում։ Հյուսիսայինը կանգուն մնաց մինչև 10:28:25։ Հարձակման տեսանելի մասը տեղավորվեց 102 րոպեի մեջ։
Երեք օր անց Սենատը 98-ը 0-ի, Ներկայացուցիչների պալատը՝ 420-ը 1-ի հարաբերակցությամբ նախագահին ուժ կիրառելու լիազորություն տվեց։ Միակ դեմ ձայնը Կալիֆոռնիայից Բարբարա Լին էր։ Հոկտեմբերի 7-ին ամերիկյան և բրիտանական ռմբակոծիչները հարվածեցին Աֆղանստանին։
2021 թվականի օգոստոսի 15-ին Թալիբանի զինյալները մտան Քաբուլ և նստեցին նախագահական պալատում։ Օգոստոսի 30-ին վերջին ամերիկյան Սի-17 բեռնատար օդանավը պոկվեց օդանավակայանի թռիչքուղուց։ Քսան տարի անց իշխանության էր վերադարձել այն շարժումը, որի հեռացումով սկսվել էր պատերազմը։
Գուանտանամոյի ռազմաբազայում գործը դեռ նախնական լսումների մեջ էր։ 2026-ի օգոստոսին Խալիդ Շեյխ Մոհամեդի և երեք համամբաստանյալների դատավարության մեկնարկի նախնական օրը նշանակվեց 2028 թվականի հունիսի 5-ը։ Հարձակումից անցած կլինի գրեթե 27 տարի։ 2012-ին մեղադրանքները հրապարակելուց հետո գործը հինգ դատավոր է փոխել։
Լսումների մեծ մասը պտտվել է ԿՀՎ-ի գաղտնի բանտերում կիրառված խոշտանգումների և դրանից հետո հավաքված ապացույցների շուրջ։ Օգոստոսի վերջին դատարանը չթույլատրեց օգտագործել Մոհամեդի 2007 թվականի խոստովանությունը՝ համարելով, որ ծանր հարկադրանքի ազդեցությունը չէր վերացել։ ԿՀՎ-ի հարցաքննությունների գաղտնի արձանագրությունները մնում են գործի նյութերում։ Դատարանը դեռ որոշում է, թե դրանցից ինչը կարող է օգտագործվել որպես ապացույց։
Հուշահամալիրի հաշվարկով մոտ հարյուր միլիոն ամերիկացի այնքան երիտասարդ է, որ այդ օրը չի հիշում։ Նրանք 2001-ը գիտեն տեսագրություններից, դասերից և պահպանված իրերից։ Վաշինգտոնի Սմիթսոնյան ինստիտուտի Ամերիկյան պատմության ազգային թանգարանը քսանհինգերորդ տարելիցի ցուցադրության համար սեղանների վրա է դրել 93-րդ չվերթից մնացած նստագոտիները, ուղեկցորդին կանչելու կոճակը, Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի փլատակներում գտնված պայուսակը՝ բանալիներով ու դրամապանակով, և այն հեռախոսը, որը Թեդ Օլսոնի աշխատասեղանին էր, երբ նրա կինը՝ Բարբարա Օլսոնը, զանգահարեց առևանգված 77-րդ չվերթից։ Այցելուի և իրերի միջև ապակի չկա։ Կարելի է կանգնել շատ մոտ։
Օգոստոսի 24-ին Նյու Յորքի դատաբժշկական վարչությունը հայտնեց ևս մեկ նույնականացման մասին։ Տարիներով պահված կենսաբանական նմուշի ԴՆԹ-ն նոր եղանակով համադրել էին ընտանեկան տոհմածառերի հետ։ Համաշխարհային առևտրի կենտրոնում սպանված մի կին դարձավ 1,654-րդ նույնականացված զոհը։ Մոտ 1,100 մարդ դեռ նույնականացված չէ։
Ընտանիքը խնդրել էր անունը չհրապարակել։ Սեպտեմբերի 11-ին այն կհնչի մյուս անունների շարքում։ Հրապարակում ոչ ոք չի իմանա, թե անուններից որն է վերջերս նույնականացվել։ Օգոստոսի 24-ի հաղորդագրության մեջ անուն չկար։ Միայն՝ կին, 1,654-րդ նույնականացված զոհը։
