Ի՞նչ սև կատու է անցել Ալիևի և Էրդողանի միջև և ինչ կապ ունի դրա հետ Հայաստանը

Հոկտեմբերի 21-ին Ադրբեջանը հրապարակեց 31 թուրք քաղաքացու մուտքի արգելքի ցուցակը։ Նույն երեկոյան Էրդողանը զանգեց Ալիևին։ Նոյեմբերին նրանք Շուշիում եղբայրությունից խոսեցին։ Դպրոցներից դուրս մնացած երեխաների անունները նրանց ելույթներում չհնչեցին։

12 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

2026 թվականի նոյեմբերի 11-ին Անթալիայի «Էքսպո» կենտրոնում ՄԱԿ-ի կլիմայական համաժողովի խմբային լուսանկարի համար կանգնեցին երեք ղեկավարներ։ Կենտրոնում՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։ Նրա աջ կողմում՝ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիու Գուտերեշը, ձախում՝ Իլհամ Ալիևը։ Տասներկու օր առաջ Ալիևը չէր մեկնել Անկարա՝ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին, թեև Էրդողանն անձամբ էր հրավիրել։ Ադրբեջանը ներկայացրել էր արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովը։ Այժմ երկու նախագահները կանգնած էին կողք կողքի։ Հոկտեմբերի 21-ին Բաքվի հրապարակած մուտքի արգելքի ցուցակում 31 թուրք քաղաքացու անուն կար։ Այդ ցուցակը լուսանկարի պատճառով չէր վերացել։

Պատմությունը սկսվել էր դպրոցական համազգեստի մասին որոշումից։ Սեպտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի վարչապետ Ալի Ասադովը ստորագրել էր կառավարության թիվ 309 որոշումը։ Դպրոցում արգելվում էր սահմանված համազգեստի միասնականությունը խախտող կամ աշխարհիկ կրթության սկզբունքին անհամատեղելի լրացուցիչ հագուստը։ Փաստաթղթում «հիջաբ» բառը չկար։ Հոկտեմբերի 6-ին առանձին պահանջներ սահմանվեցին ուսուցիչների հագուստի համար։ Հոկտեմբերի 12-ին որոշ դպրոցներ արդեն ներս չէին թողնում գլխաշոր կրող աղջիկներին ու ուսուցչուհիներին։ Դպրոցի մուտքի մոտ հարցն արդեն գլխաշորն էր։

Անգլերենի ուսուցչուհի Գյուլշան Ալիևան 23 տարի աշխատել էր դպրոցում։ Այդ օրը Բաքվում նրան թույլ չէին տվել ներս մտնել գլխաշորով։ Դպրոց չէին թողել նաև նրա աղջկան։ Ալիևան ուզում էր շարունակել դասավանդել։ Նա հղում էր անում աշխատանքի մեջ խտրականությունն արգելող օրենքին։ Խորհրդարանի մարդու իրավունքների հանձնաժողովի նախագահ Զահիդ Օրուջը բացատրում էր, որ դպրոցից դուրս գլխաշորն արգելված չէ, դպրոցում պահանջվում է միասնական համազգեստ։ Օրուջը խոսում էր համազգեստի կանոնից։ Ալիևան բողոքում էր իրեն և աղջկան դպրոց չթողնելու դեմ։

Բաքվում և այլ վայրերում բողոքի ցույցեր սկսվեցին։ Հոկտեմբերի 12-ից հետո ներքին գործերի նախարարությունը հաղորդեց 37 բերման ենթարկվածի մասին՝ նրանց վերագրելով հասարակական կարգի խախտում։ Իրավապաշտպաններն ու անկախ լրատվամիջոցները ավելի մեծ թվեր էին հրապարակում։ Սոցիալական ցանցերում տարածվեցին դպրոցների մոտ լացող երեխաների տեսագրություններ։ Հոկտեմբերի 13-ին ակտիվիստ Իլքին Հուսեյնովը նախաձեռնեց «Թող Լեյլին դպրոց գնա» ծրագիրը։ Կամավոր ուսուցիչները պատրաստ էին անվճար պարապել դպրոցից դուրս մնացած երեխաների հետ։ Հաջորդ օրը Հուսեյնովից լուր չկար։ Հետո հարազատները հայտնեցին, որ նրան 30 օրով վարչական կալանքի են ենթարկել՝ ոստիկանության պահանջին չենթարկվելու համար։ Կալանքի և կրթական նախաձեռնության միջև իրավական կապ հրապարակավ չէր հաստատվել։

Բողոքը հասավ Ստամբուլ։ Ադրբեջանի հյուպատոսության մոտ ցուցարարներ հավաքվեցին։ Թուրքիայի իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության մի շարք գործիչներ քննադատեցին Բաքվի որոշումը։ Հոկտեմբերի 12-ին Էրդողանի գլխավոր խորհրդական Օքթայ Սարալն անընդունելի անվանեց գլխաշորով աշակերտուհիներին դպրոց չթողնելը։ Արձագանքեց նաև Սարալի կուսակից Լեյլա Շահին Ուստան։ Թուրքիայում գլխաշորի շուրջ վեճը հին պատմություն ուներ։ Էրդողանի կուսակցությունը տարիներ առաջ վերացրել էր այդ հագուստի նկատմամբ գործող սահմանափակումները։ Այժմ նման վեճ էր սկսվել երկրում, որի ղեկավարին Էրդողանը «եղբայր» էր անվանում։

Հոկտեմբերի 13-ին Ալիևի գլխավորած «Նոր Ադրբեջան» կուսակցությունը տարածեց կոշտ հայտարարություն։ Անուններով հիշատակված էին Սարալը, թուրք պատգամավորներ և իշխանություններին մոտ լրատվամիջոցներ։ Նրանց մեղադրում էին Ադրբեջանի դեմ համակարգված արշավի ու ներքին գործերին միջամտելու մեջ։ Կուսակցությունը հիշեցրեց «մի ազգ, երկու պետություն» կարգախոսը, ապա գրեց, որ այդ խոսքերը որևէ մեկին մյուս պետությանը քաղաքական կամ գաղափարական մոտեցումներ պարտադրելու իրավունք չեն տալիս։ Հայտարարության մեջ կային նաև իսլամական աշխարհում գերիշխանության ձգտումների մասին մեղադրանքներ։ Թուրքիայի իշխող կուսակցությանը կոչ էր արվում հրաժարվել «վնասակար քաղաքականությունից»։

Նույն հայտարարության մեջ հայտնվեց Իսրայելի անունը։ Սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի ելույթի ժամանակ թուրքական պատվիրակությունը, բազմաթիվ այլ պատվիրակությունների հետ, լքել էր դահլիճը։ Ադրբեջանի ներկայացուցիչը մնացել էր։ Թուրքիայում դա քննադատել էին։ Էրդողանը Գազայում Իսրայելի գործողությունների մասին խոսում էր խիստ բառերով։ Ադրբեջանը շարունակում էր Իսրայելի հետ սպառազինության ու տեխնոլոգիաների ոլորտի համագործակցությունը։ Բաքվի իշխող կուսակցությունը պաշտպանում էր այդ կապերը և հիշեցնում, որ Ադրբեջանը կողմ է պաղեստինյան պետության ստեղծմանը։

Թուրքիան դեռ 2024-ին հայտարարել էր Իսրայելի հետ անմիջական առևտրի դադարեցման մասին։ Ադրբեջանական նավթի մի մասը շարունակում էր Բաքու–Թբիլիսի–Ջեյհան խողովակաշարով հասնել թուրքական Ջեյհան նավահանգիստ, այնտեղից՝ Իսրայել մեկնող նավթատարներ։ Այդ ճանապարհը չէր փակվել։ Անատոլիայով անցնող գազատարներն էլ շարունակում էին կապել Թուրքիայի և Ադրբեջանի տնտեսական շահերը։ Կուսակցական հայտարարությունների լեզուն սրվել էր։ Խողովակաշարերն աշխատում էին։

Հոկտեմբերի 2-ին, դեռ այդ վեճերից առաջ, Ալիևն իր կուսակցության համագումարում անդրադարձել էր զենքի գնումներին։ Ադրբեջանը, ասել էր նա, սպառազինության համար վճարել է մինչև վերջին փամփուշտը, երբեմն էլ՝ միջազգային գներից թանկ։ Մատակարար պետության անուն չէր տվել։ Խոսքերը Թուրքիայում ուշադրություն գրավեցին։ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում Անկարան բացահայտ աջակցել էր Բաքվին։ 2021 թվականի հունիսի 15-ին Էրդողանն ու Ալիևը Շուշիում ստորագրել էին դաշնակցային հարաբերությունների հռչակագիրը։ Ալիևը հոկտեմբերին խոսում էր գնված զենքի գնի մասին։ Նախկինում շնորհակալություն էր հայտնել Թուրքիայի քաղաքական և ռազմական աջակցության համար։ Հոկտեմբերյան աղմուկում այդ երկու տարբեր խոսքերը իրար խառնվեցին։

Հոկտեմբերի 15-ին Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը ժամանեց Բաքու՝ ասիական անվտանգության հարցերով միջազգային գագաթնաժողովին մասնակցելու։ Նա հանդիպեց Ալիևին, Ադրբեջանի արտգործնախարարին և այլ երկրների պաշտոնյաների։ Հաջորդ օրը Բաքվի գլխավոր դատախազությունը քրեական գործ հարուցեց Թուրքիայում հրապարակումներ անող Ջելալ Չիֆթչիի դեմ։ Նրան վերագրվում էին Ադրբեջանի սահմանադրական կարգը բռնի փոխելու և կրոնական ատելություն հրահրելու կոչեր։ Գործը նախաքննության փուլում էր։ Մեղադրական դատավճիռ չկար։

Հոկտեմբերի 17-ին ադրբեջանական «Քաֆքազինֆո» կայքը հրապարակեց Ֆիդանի մասին նյութ։ Հեղինակները նրան կապում էին գաղտնի հանդիպումների, ազդեցության գործակալներ պատրաստելու, Ադրբեջանում հեղաշրջում ու անկարգություններ հրահրելու ծրագրերի հետ։ Հրապարակման մեղադրանքները դատարանի հաստատած փաստեր չէին։ Բաքվում Թուրքիայի դեսպանությունը հերքեց պատմությունը։ Դեսպանության պարզաբանմամբ՝ Ֆիդանը պարզապես լուսանկարվել էր օրինական գործող կազմակերպության ներկայացուցիչների հետ և գաղտնի հրահանգներ չէր տվել։ Կայքը հեռացրեց նյութը։ Երկու օր առաջ Ալիևին հանդիպած նախարարի անունն արդեն կապվել էր հեղաշրջման հետ։

Հոկտեմբերի 20-ին Ադրբեջանի դատախազությունը միջազգային հետախուզում հայտարարեց Թուրքիայում բնակվող կամ գործող ևս յոթ անձի նկատմամբ։ Հիշատակվում էին նրանց սոցցանցային գրառումները, Ստամբուլում և Անկարայում ադրբեջանական դիվանագիտական ներկայացուցչությունների մոտ անցկացված ցույցերը։ Չիֆթչիի հետ այդ գործերով հետապնդվողների թիվը հասնում էր ութի։ Դրանք դեռ նախաքննության մեղադրանքներ էին։ Դատարանի վերջնական վճիռներ չկային։

Հոկտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի արտգործնախարարությունը հրապարակեց 31 թուրք քաղաքացու մուտքի արգելքի ցուցակը։ Անունների մեջ կային լրագրողներ, բլոգերներ, կրոնական շրջանակների գործիչներ և ընդդիմադիր «Նոր բարօրություն» կուսակցության ղեկավար Ֆաթիհ Էրբաքանը։ Բաքուն պատճառաբանեց, որ նրանց խոսքերն ուղղված են Ադրբեջանի ինքնիշխանության և սահմանադրական կարգի դեմ։ Երեկոյան ժամը 19։35-ին Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնական էջում հրապարակվեց մեկ այլ հաղորդագրություն։ Էրդողանը զանգել էր Ալիևին։ Խոսել էին եղբայրական հարաբերություններից։ Թուրքիայի նախագահը նրան հրավիրել էր հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում կայանալիք գագաթնաժողովին։ Նույն օրը Բաքուն հրապարակեց մարդկանց անուններ, որոնց մուտքն արգելում էր, իսկ Անկարան հանդիպման էր հրավիրում Ադրբեջանի նախագահին։

Օքթայ Սարալը հեռացավ Էրդողանի գլխավոր խորհրդականի պաշտոնից։ Ինքը հաստատեց, որ նախագահի կարգադրությամբ է հեռացել, և ենթադրեց, թե որոշումը կապված է Ադրբեջանի մասին իր խոսքերի հետ։ Թուրքիայում ոստիկանությունը միջոցներ ձեռնարկեց նաև Բաքվի դպրոցական կանոնը քննադատած մի քանի ակտիվիստների նկատմամբ։ Հոկտեմբերի 30-ին Ալիևը Անկարա չմեկնեց։ Նրա փոխարեն մասնակցեց Ջեյհուն Բայրամովը։ Պաշտոնական հաղորդագրությունները չպարզաբանեցին՝ Ալիևն ինչու չէր ընդունել անձնական հրավերը։

Հայաստանի հետ Թուրքիայի սահմանն այդ օրերին շարունակում էր փակ մնալ։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի արտգործնախարարները նախաստորագրել էին խաղաղության համաձայնագրի տեքստը։ Նույն օրը Նիկոլ Փաշինյանն ու Ալիևը, Դոնալդ Թրամփի ներկայությամբ, ստորագրել էին համատեղ հռչակագիր։ Այն անդրադառնում էր նաև Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանի հիմնական մասի և Նախիջևանի միջև հաղորդակցությանը՝ Հայաստանի ինքնիշխանության ու իրավազորության պահպանմամբ։ Անկարան ուզում էր առաջ շարժվել ճանապարհների բացման ու հայ-թուրքական սահմանի հարցում։ Բաքուն խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը շարունակում էր կապել Հայաստանի Սահմանադրության վերաբերյալ իր պահանջների հետ։ Հոկտեմբերին այդ հարցերից ոչ մեկը լուծված չէր։

Նոյեմբերի 8-ին Էրդողանը ժամանեց Շուշի։ Ֆիզուլիի օդանավակայանում նրան դիմավորեցին Ալիևն ու Մեհրիբան Ալիևան։ Թուրքական պատվիրակության կազմում էր նաև Հաքան Ֆիդանը։ Հոկտեմբերի 17-ին նրան հեղաշրջման ծրագրի հետ կապող հրապարակումն արդեն հեռացված էր կայքից։ Շուշիում հնչեցին երկու երկրների օրհներգերը։ Ալիևը հիշեց Էրդողանի՝ 2020 թվականի պատերազմի առաջին ժամերին կատարած հեռախոսազանգը և շնորհակալություն հայտնեց աջակցության համար։ Էրդողանը հիշեց 2021-ի Շուշիի հռչակագիրն ու կրկնեց «մի ազգ, երկու պետություն» խոսքը։ Հետախուզվողների և 31 թուրք քաղաքացիների մուտքի արգելքի մասին նրանց հրապարակային ելույթներում խոսք չեղավ։

Ֆիզուլիից Շուշի ճանապարհին Էրդողանը յոթ թունել էր հաշվել։ Նա խոսեց Աղդամում կառուցվող 40 դասարան ունեցող դպրոցի մասին։ Ասաց՝ ցանկանում է հաջորդ տարի Ալիևի հետ մասնակցել բացմանը։ Նոյեմբերի 11-ին Անթալիայում կրկին լուսանկարվեցին միասին։ Ալիևը կանգնեց Էրդողանի ձախ կողմում։ Տարածվեցին նրանց զրույցի կադրերը։ Բաքվի հոկտեմբերի 21-ի հայտարարության մեջ դեռ 31 թուրք քաղաքացու անուն կար։ Շուշիում նախագահները խոսեցին Աղդամի նոր դպրոցի 40 դասարանների մասին։ Հոկտեմբերին գործող դպրոցներ չթողնված աղջիկներին նրանցից ոչ մեկը չհիշատակեց։