Մելքոնյան կրթական հաստատության 100-ամյակը. ինչպես Պոլսի մի քանի հայ շրջանավարտներ վերադարձրին ուշադրությունը Կիպրոսում փակված իրենց պատմական դպրոցին

4 часа назад

4 мин. чтения

6 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ

Պոլսում ընդամենը վեց-յոթ մելքոնյանցի կար, բայց իրենց դպրոցի հարյուրամյակի համար նրանք հավաքեցին վաթսունից ավելի երգչի։ Սուրբ Երրորդությունում հնչեց մի կրթարանի քայլերգ, որի դռները Կիպրոսում փակ են 2005-ից։ Այդ փակման դեմ ժամանակին պայքարել էր նաև Պոլսի պատրիարքությունը։

2005 թվականի հունիսի 11-ին Մելքոնյանի վերջին 23 շրջանավարտներն ավարտական ջահերը հաջորդ դասարանին չփոխանցեցին։ Հաջորդ դասարանն այլևս չկար։ Քսանմեկ տարի անց Պոլսի հայկական եկեղեցում նախկին սաները նորից հավաքվեցին։ Հարյուրամյա դպրոցի մասին խոսեցին երգով, պատարագով և հիշատակության աղոթքով։

2026 թվականի հոկտեմբերի 30-ի երեկոյան Պոլսի Բեյօղլու թաղամասի Սուրբ Երրորդություն հայկական եկեղեցու գավթի երկու կողմերում Գրիգոր և Կարապետ Մելքոնյան եղբայրների մեծադիր դիմանկարներն էին։ Պոլսում նրանց հիմնած դպրոցի նախկին սաներից վեց-յոթ հոգի էր մնացել։ Հենց այդ փոքր խումբն էր կազմակերպել հարյուրամյակի երեկոն։ Եկեղեցում հավաքվել էին հոգևորականներ, շրջանավարտներ, հյուրեր։ «Լուսավորիչ» երգչախմբում վաթսունից ավելի երգիչ կար։ Իսկ Նիկոսիայում, որտեղ այդ կրթարանն աշխատել էր տասնամյակներ շարունակ, 2005-ից աշակերտներ չկային։

Շնորհիկ Ալթունը մյուս շրջանավարտների հետ նախապատրաստությունն սկսել էր ամիսներ առաջ։ Օգնել էին Բեյօղլուի եկեղեցիների թաղային խորհուրդը և Հարություն վարդապետ Տամատյանը։ Երեկոն վարում էր Գարոլին Սարըպոյաճյան-Մամիկոնյանը։ Սաների անունից խոսեց Տիգրան Ալթունը։ Ներկա էր Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպությունում Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ Նայիրի Պետրոսյանը։ Ռոբեր Տողանայը նստեց դաշնամուրի մոտ, Յակոբ Մամիկոնյանը կանգնեց երգչախմբի առաջ։ Նա Մելքոնյանում սովորել էր 1980–1982 թվականներին։ Այժմ ղեկավարում էր համերգ, որի երգերը նվիրված էին կրթարանի երաժշտության ուսուցիչներին՝ Բարսեղ Կանաչյանին, Վահան Պետելյանին և Սեպուհ Աբգարյանին։

Հնչեց Մելքոնյանի քայլերգը։ Երկու տարի այդ դպրոցում անցկացրած Մամիկոնյանի մասին Պոլսի հայոց պատրիարք Սահակ Երկրորդը երեկոյի ավարտին ասաց, որ Սեպուհ Աբգարյանից ստացած կրթությունը շարունակում է ուղղորդել նրան և հասնում է նոր սերնդի աշակերտներին։ Դպրոցը վաղուց փակ էր։ Նրա նախկին սանը դեռ դաս էր տալիս։

1926 թվականին Մելքոնյան առաջին անգամ հասած երեխաների մասին մնացել են հաշվառման մատյաններ։ Հունվարին, փետրվարին և մայիսին Կիպրոս եկան Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած որբերի երեք խմբեր՝ 235 երեխա։ Տղաները 150-ն էին, աղջիկները՝ 85-ը։ Յուրաքանչյուրի անունը գրանցվեց առանձին. ընտանիքի տվյալներ, հետագայում՝ գնահատականներ, ուսման ընթացքի նշումներ։ Մայիսի 6-ին Բեյրութի բրիտանական գլխավոր հյուպատոսությունը փաստաթուղթ կազմեց Կիպրոս մեկնելու արտոնագիր ստացած 73 որբի և նրանց ուղեկցող յոթ կնոջ մասին։ Երեխաների ճանապարհը տեղավորվել էր վարչական մի քանի տողի մեջ։

Նիկոսիայի հողամասը գնել էին 1924 թվականի փետրվարի 8-ին։ Մեկ շաբաթ անց դրել էին առաջին շենքի հիմնաքարը։ Կեսարիայից սերող, Եգիպտոսում ապրող Գրիգոր և Կարապետ Մելքոնյան եղբայրներն էին ֆինանսավորել հաստատությունը։ Նախագծի հեղինակը ճարտարապետ Գարո Բալյանն էր։ Պոլսի նախկին պատրիարք Զավեն Տեր-Եղիայանը 1925-ին մեկնեց Կիպրոս և ստանձնեց նոր դպրոցի կազմակերպումը՝ դառնալով նրա առաջին տնօրենը։ 1926-ի փետրվարի 3-ին բացվեց տղաների մասնաշենքը, մի քանի ամիս անց՝ աղջիկներինը։ Երկու եռահարկ շենքերում կային դասարաններ, ննջարաններ, ճաշասրահներ, աշխատանոցներ։ Հետո կառուցվեցին մարզադաշտեր, բացվեցին գրադարանն ու տպարանը։ Երեխաները ծառեր տնկեցին։ Այդ պուրակի անունը դեռ հայտնվելու էր դատարաններում և պահպանության որոշումներում։

Մելքոնյանն աստիճանաբար որբանոցից դարձավ միջազգային գիշերօթիկ դպրոց։ Այնտեղ սովորեցին շուրջ քառասուն երկրներից եկած հայ պատանիներ ու աղջիկներ։ 1974 թվականի հուլիսի 20-ին՝ Կիպրոս թուրքական ներխուժման առաջին օրը, թուրքական օդուժը ռմբակոծեց հաստատությունը։ Շենքերը վնասվեցին։ Դասերը հետագայում շարունակվեցին։ 1986-ին դպրոցի ընդարձակ հողատարածքի գրեթե մեկ երրորդը վաճառվեց։ Գումարով նախատեսվում էր կառուցել նոր հանրակացարաններ, ճաշարան, փակ մարզադահլիճ, ուսուցիչների շենք։ Հանրակացարանները բացվեցին 1989-ին։ Մերձավոր Արևելքից հայ ընտանիքների արտագաղթն արդեն փոխում էր աշակերտների կազմը և նրանց թվաքանակը։

2004 թվականի մարտի 16-ին Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության կենտրոնական վարչությունը Նյու Յորքում միաձայն որոշեց հաջորդ տարվա հունիսին փակել Մելքոնյանը։ Դպրոցում նախորդ աշնանը սովորում էր 206 երեխա՝ տասնվեց երկրից։ Նոր հանրակացարանները նախատեսված էին մոտ 350–400 աշակերտի համար։ ՀԲԸՄ-ն մատնանշում էր ընդունելության անկումը, գործառնական պակասուրդը և կրթության որակից իր դժգոհությունը։ Նույն վարչությունը դեռ 1975-ին էր փորձել դադարեցնել դպրոցի աշխատանքը։ Այն ժամանակ շրջանավարտներն ու տեղական հոգաբարձուները պարտավորություններ էին ստանձնել, և հաստատությանը նոր հնարավորություն էր տրվել։ 2004-ին ՀԲԸՄ-ն խոստանում էր բարերար եղբայրների հիշատակը պահել այլ կրթական ծրագրերով՝ Կիպրոսում և նրա սահմաններից դուրս։ Մելքոնյանի համար որոշումը վերջնական էր։

Ուսուցիչները գրավոր առարկեցին։ Նրանց չէին ներկայացրել դասավանդման որակը գնահատելու չափանիշներն ու համապատասխան ուսումնասիրությունները, իսկ որոշումից առաջ, իրենց խոսքով, մասնագիտական ստուգման նպատակով ոչ ոք դասարան չէր այցելել։ Շրջանավարտների մի մասը կասկածում էր, որ որոշման իրական շարժառիթը Նիկոսիայի արժեքավոր հողամասն է։ ՀԲԸՄ-ն մերժում էր այդ մեղադրանքը և շարունակում խոսել դպրոցի կրթական արդյունավետությունից։ Կողմերի հրապարակած պատճառաբանությունները չմոտեցան իրար։

Մարտի 16-ին աշակերտները դուրս եկան բողոքի։ Մարտի 24-ին հավաքվեցին դպրոցի մուտքի և Մելքոնյան եղբայրների դամբարանի մոտ։ Մոմեր վառեցին։ Երկու օր անց Կիպրոսի խորհրդարանը թիվ 142 բանաձևով միաձայն դատապարտեց փակման որոշումը։ Կառավարությունը պատրաստ էր լրացուցիչ միջոցներ հատկացնել։ ՀԲԸՄ-ն որոշումը չփոխեց։ 2005 թվականի հունիսի 11-ին «Հիլթոն Փարք» հյուրանոցում ավարտական հանդես ունեցան վերջին 23 աշակերտները։ Սովորաբար շրջանավարտներն իրենց ջահերը փոխանցում էին հաջորդ դասարանին։ Այդ երեկո փոխանցելու մարդ չկար։

Պոլսի այն ժամանակվա պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանը 2005-ին դիմեց Կիպրոսի դատարան՝ վիճարկելով ՀԲԸՄ-ի՝ դպրոցը փակելու և գույքի օգտագործումը փոխելու իրավունքը։ 2006-ի փետրվարի 3-ին Նիկոսիայի շրջանային դատարանն ուժի մեջ թողեց գույքի օտարումը սահմանափակող ժամանակավոր միջոցը։ Դեկտեմբերին հաջորդեցին երկու որոշումներ՝ հօգուտ ՀԲԸՄ-ի։ Դեկտեմբերի 11-ին Գերագույն դատարանը վերացրեց 2004-ի պահպանության հրամանը։ Դեկտեմբերի 21-ին վերացվեց նաև պատրիարքի հայցով սահմանված գույքային արգելանքը։ Դատարանը ճանաչեց միության սեփականատիրական իրավունքները։

2007 թվականի մարտի 2-ին Կիպրոսի իշխանություններն առանձին որոշմամբ պահպանության տակ առան դպրոցի երկու պատմական մասնաշենքերը, բարերարի առանձնատունը, դամբարանն ու որբերի տնկած պուրակը։ Փաստաթղթում շենքերն ու ծառերն իրենց տեղն ունեին։ Դասերը վերսկսելու օր նշված չէր։

Դեռ 2006 թվականի մայիսի 3-ին Կիպրոսի նախարարների խորհուրդը որոշել էր Նիկոսիայի «Նարեկ» հայկական դպրոցի տարածքում ավագ միջնակարգ կրթության հնարավորություն ստեղծել։ Մելքոնյանի նախկին աշակերտների մեծ մասը պետական աջակցությամբ ուսումը շարունակեց Նիկոսիայի Ամերիկյան ակադեմիայում։ 2007 թվականի հունիսի 17-ին նրանցից 21-ը վերադարձան բարերարների դամբարանի մոտ։ Այնտեղ անցկացրին խորհրդանշական ավարտական հանդես։ Արդեն ուրիշ դպրոց էին ավարտել։ Հայկական «Նարեկ» դպրոցները Կիպրոսում շարունակեցին աշխատել։ 2021 թվականից Նիկոսիայի պետական լիցեյներից մեկում հայերենը դասավանդվում է նաև ավագ դասարաններում։ Մելքոնյանի միջազգային գիշերօթիկը փակ մնաց։

2026 թվականի հունիսի 25-ին Նիկոսիայի նախագահական պալատում ներկայացվեց Մելքոնյանի հարյուրամյակին նվիրված գրեթե չորսհարյուր էջանոց հուշամատյանը՝ հայերեն, հունարեն և անգլերեն։ Կազմմանը աջակցել էին Կիպրոսի կրթության նախարարությունն ու հայկական համայնքի խորհրդարանական ներկայացուցչի գրասենյակը։ Գրքում կային առաջին որբերի ցուցակները, շենքերի և դասարանների լուսանկարները, ավարտական հանդեսներն ու փակման դեմ բողոքների նյութերը։ Նախաձեռնողները հույս հայտնեցին, որ դպրոցը մի օր կվերաբացվի։ Այդ օրը վերաբացման որոշում չհնչեց։ ՀԲԸՄ-ի դիրքորոշման փոփոխության հաստատված տեղեկություն նույնպես չկար։

Չորս ամիս անց Պոլսում հոբելյանը նշեցին նախկին սաները։ Հոկտեմբերի 30-ի համերգն ավարտվեց «Երևան դարձած» երգով։ Սահակ Երկրորդը հուշանվերներ հանձնեց երգչախմբի ղեկավարին, դաշնակահարին, կազմակերպիչներին, աջակցած հոգևորականներին։ Նոյեմբերի 1-ին Սուրբ Երրորդությունում պատարագ մատուցվեց։ «Լուսավորիչ» երգչախումբը կրկին ղեկավարում էր Յակոբ Մամիկոնյանը, այս անգամ Շանթ Մարտիկ Էսմերի երգեհոնի նվագակցությամբ։ Քարոզում պատրիարքը խոսեց Մելքոնյան եղբայրների հիմնադրած դպրոցի մասին, հիշեց ՀԲԸՄ-ի ղեկավարությամբ անցած տասնամյակները և դարասկզբի փակման որոշումը, որի շուրջ երկար վիճել էին հայ համայնքներում։ Հիշատակի աղոթքով ոգեկոչեցին բարերարներին, տնօրեններին, ուսուցիչներին, սաներին ու աջակիցներին։ Հետո ներկաներն անցան Նարեկյան սրահ։

Քսան տարի առաջ Պոլսի պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանը դատարանում վիճարկում էր դպրոցի փակման իրավունքը։ 2026-ին Սահակ Երկրորդը նույն հաստատության հարյուրամյակի պատարագն էր նախագահում։ Յակոբ Մամիկոնյանը շարունակում էր երգեցնել իր աշակերտներին՝ այն կրթությամբ, որ ստացել էր Սեպուհ Աբգարյանից Մելքոնյանում անցկացրած երկու տարում։ Նիկոսիայի դպրոցի վերջին ավարտական հանդեսի մասին մնացել է նաև մի չկատարված արարողություն։ 2005 թվականի հունիսի 11-ին քսաներեք շրջանավարտի ջահերը հաջորդ դասարանին չհանձնվեցին։