Վարդենիսի թեք լանջին մի փոքրիկ հիդրոէլեկտրակայան դեռ աշխատում է, և այն կառուցել է մի մարդ, ում բանաստեղծությունների կեսը մինչև հիմա չի տպագրվել. հիշում ենք Գևորգ Էմինին

Գևորգ Էմինը գրեց, որ լռել հանցագործության մասին նշանակում է դառնալ դրա մասնակիցը։ Նա Ստալինյան մրցանակ ստացավ, բայց հրաժարվեց պաշտոններից։ 1984 թվականին «Բագին» ամսագրում հարձակվեց Ռազմիկ Դավոյանի վրա։ Այդ վեճը դեռ չի ավարտվել։

26 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Վարդենիսի ճանապարհին, թեք լանջի տակ, մի փոքրիկ հիդրոէլեկտրակայան դեռ աշխատում է։ Պատերը սպիտակեցված են։ Ջուրը խողովակներով իջնում է աղմուկով։ Տուրբինները պտտվում են։ 1940-ականների սկզբին այդ կայանը նախագծել և կառուցել է մի երիտասարդ ինժեներ։ Նա ընդամենը մեկ տարի առաջ էր ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի հիդրոտեխնիկական բաժինը։ Նրա անունը Կառլեն Մուրադյան էր։ Շուտով նա դարձավ Գևորգ Էմին։ Այդ կայանը նրա միակ ինժեներական գործն էր։ Հետո նա սկսեց գրել։ Այդ գրությունը տևեց գրեթե վաթսուն տարի։

1997 թվականին, Հալեպում, լույս տեսավ նրա վերջին գիրքը՝ «Շատ չեղա՞վ, Աստված»։ Երևանում այդ գրքի մասին քիչ խոսեցին։ Հայաստանը նոր էր անկախացել։ Գրախանութները դատարկ էին։ Հրատարակչությունները՝ կիսաքանդ։ Բանաստեղծի որդին՝ Արտաշես Էմինը, հետագայում ասաց, որ դա հետխորհրդային շրջանում հոր միակ տպագրված գիրքն էր, և այն էլ՝ Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Տանը մնացին ձեռագրեր, նամակներ, լուսանկարներ։ Գրականագետ Արբմենիկ Նիկողոսյանը, ով զբաղվում է այդ արխիվով, ասում էր, որ դա այնպիսի հարուստ ֆոտոարխիվ է, որ բոլոր թանգարանները կերազեն ունենալ։ Այդ արխիվը մինչև հիմա ամբողջությամբ չի կարդացվել։

Աշտարակում, 1919 թվականի սեպտեմբերի 30-ին, ուսուցչի ընտանիքում ծնված տղային կոչեցին Գևորգ։ 1930 թվականին նրան «կարմիր կնունք» արեցին և դարձրին Կառլեն։ Գևորգը հետ վերցրեց իր անունը ավելի ուշ, երբ արդեն գրում էր։ Ազգանունը նույնպես պետք էր նորից հորինել։ Ընկերները նրան անվանում էին Գևորգ Սևանի, Սողոմոն Տարոնեցին՝ Գևորգ Սևակ։ Այդ անունները չկպան։ Վիգեն Խեչումյանի հետ նրանք կանգ առան Էմինի վրա։ Որպեսզի անունը վերջնական լինի, նրանք կոնդակ գրեցին և տվեցին Ավետիք Իսահակյանին, որ իր ստորագրությամբ հաստատի։ 1940 թվականին լույս տեսավ «Նախաշավիղը»՝ Գևորգ Էմին ստորագրությամբ։

Դեռ դպրոցական տարիներին նա հանդիպել էր Եղիշե Չարենցին։ 1937 թվականին Չարենցը մահացավ բանտում։ Էմինը հետագայում գրեց, որ եթե ինքը դարձավ բանաստեղծ, դա երկու բանի շնորհիվ էր՝ Չարենցի հետ հանդիպման և Մատենադարանի հին ձեռագրերի հպման։ Այդ երկու բաները տեղի ունեցան նրա առաջին գրքի լույս տեսնելուց առաջ։ 1942-1944 թվականներին նա ծառայեց Կարմիր բանակում։ Պատերազմից հետո աշխատեց Գրողների միությունում։ Եղավ «Լիտերատուրնայա գազետա»-ի սեփական թղթակիցը Հայաստանում։ 1969-1972 թվականներին՝ «Լիտերատուրնայա Արմենիա» ամսագրի գլխավոր խմբագիրը։ 1949 թվականին լույս տեսավ «Նոր ճանապարհ» ժողովածուն։ Այնտեղ նա գրում էր նախահեղափոխական Հայաստանի փախստականների, սովի, ավերածությունների մասին։ 1951 թվականին այդ գրքի համար նա ստացավ Ստալինյան մրցանակ։

Նա գրում էր, որ բանաստեղծը չպետք է երգի ծաղիկների մասին, երբ արկերը պայթում են։ Երբ կա ճնշում, կոտորած և պատերազմ։ Նա գրում էր, որ լռել շրջապատի հանցագործությունների մասին և շարունակել ստեղծել այսպես կոչված «գեղեցիկ» գրականություն՝ նշանակում է դառնալ այդ իրադարձությունների մասնակիցը։ Այդ նախադասությունները նա գրեց Սովետական Հայաստանում։ Այն երկրում, որտեղ Ստալինյան մրցանակ ստանալը նշանակում էր լինել համակարգի ներսում։ Նա համակարգի ներսում էր։ Նա չէր ուզում լինել համակարգի պաշտոնյան։

1974 թվականին լույս տեսավ «Յոթ երգ Հայաստանի մասին» գիրքը։ Այնտեղ կան երգեր դարերի, քարի, ջրի, հողի, կրակի, տառերի և երգերի երգի մասին։ Յոթ երգեր։ Առանց ժամանակագրության։ Առանց հերոսների։ Միայն նյութերով և հիշողությամբ։ Քարի երգում խաչքարերն ու տապանաքարերը մնում են առանց մարդկանց։ Ջրի երգում գետերը փոխում են հունը։ Տառերի երգում այբուբենը դառնում է գոյատևման գործիք։ Այդ գրքի համար 1976 թվականին նա ստացավ ԽՍՀՄ պետական մրցանակ։ 1979 թվականին՝ Չարենցի անվան մրցանակ։

Նա այդպես էլ չդարձավ պաշտոնյա։ Նրա որդին՝ Արտաշես Էմինը, պատմում է, որ հայրը հեռու էր դիվանագիտական ունակություններից։ Դրա համար էլ պաշտոններ չի ունեցել։ Նույնիսկ կատակով ասում էր, որ ռայկոմի քարտուղարին նարդի խաղալիս երբեք չի պարտվել։ Խաղալու դեպքում միշտ հաղթել է։ Պարույր Սևակը, լինելով նույնքան հանճարեղ բանաստեղծ, Գրողների միության վարչության քարտուղար էր և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։ Էմինը նման բաներից միշտ հրաժարվել է։ Այդ հրաժարումը նրան չդարձրեց այլախոհ։ Նա մնաց համակարգի ներսում։ Իր տեղը պահեց որպես գրող, ոչ որպես ատենապետ։

1984 թվականին «Բագին» ամսագրում նա հանդես եկավ Ռազմիկ Դավոյանի դեմ։ Նա գրում էր, որ Դավոյանի որոշ գործեր բարդ են և անհասկանալի։ Որ երիտասարդ բանաստեղծը իրեն համարում է Շեքսպիրի հասակակից։ Այդ հոդվածը դարձավ սերունդների վեճի փաստաթուղթ։ Դավոյանը հետագայում դարձավ նոր հայ պոեզիայի ամենաազդեցիկ ձայներից մեկը։ Էմինի հոդվածը մնաց որպես հին և նորի բախման վկայություն։ Հին բանաստեղծը պաշտպանում էր պարզությունը։ Երիտասարդը՝ բարդությունը։ Այդ վեճը դեռ չի ավարտվել։

1990-ականներին Հայաստանը փոխվեց։ Էմինը գրում էր։ Հրատարակելը դժվարացավ։ 1997 թվականին Հալեպում լույս տեսավ «Շատ չեղա՞վ, Աստված» գիրքը՝ նրա միակ հետխորհրդային ժողովածուն, և այն էլ Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Վերնագիրը հարց էր, որ մնաց առանց պատասխանի։ Նրա արխիվում մնացին ձեռագրեր, նամակներ, լուսանկարներ։ Գրականագետները դեռ չեն հասցրել կարդալ դրանք բոլորը։

Էմինը մահացավ 1998 թվականին։ Նրա մահվան օրը գրականության պատմության մեջ գրվում է երկու ձևով՝ հունիսի 11 և հուլիսի 11։ Այդ երկու ամսաթվերը մինչև հիմա էլ կողք կողքի են ապրում տարբեր կենսագրություններում։ Ոչ ոք չլուծեց այդ շփոթությունը։ Մի մարդ, ով իր կյանքում երկու անգամ փոխեց անունը, մահից հետո ստացավ երկու ամսաթիվ։

Վարդենիսի կայանը դեռ աշխատում է։ Ջուրը նույն աղմուկով է իջնում։ Տուրբինները պտտվում են։ Երևանի բնակարաններից մեկում, արկղերի մեջ, ընկած են ձեռագրերը, որոնք ոչ ոք ամբողջությամբ չի կարդացել։ Մի մեքենա, որ նա կառուցել է, մինչև օրս հոսանք է տալիս։ Մի մարդ, որ գրել է յոթանասուն տարի, մինչև օրս ամբողջությամբ չի հրատարակվել։