Հայրը պատերազմից չվերադարձավ, տարիներ անց Մամիկոնը գնաց նրանց մոտ, ովքեր վերադարձել էին վիրավոր

3 ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ, 2026

Մամիկոնին հանդիպեցի Լոս Անջելեսում։ Նա այստեղ էր եկել ներկայացնելու իր «Հայրեններ-5» նոր գիրքը՝ պատերազմի ժամանակ վիրավորված տղաների պատմությունները։ Մեր հանդիպման առիթը գիրքն էր։ Բայց Մամիկոնի մասին խոսելիս դժվար է առանձնացնել գրքի էջերը նրա առօրյայից։ Այն մարդիկ, որոնց մասին նա գրում է, նրա կյանքում մնացել են նաև գիրքն ավարտելուց հետո։ Նրանց հետ հանդիպում է ամեն օր։ Նրանց նա ասում է՝ «տղերքս»։

Այս բառի վրա արժե մի պահ կանգ առնել։ Այն կարող է հնչել որպես սովորական մտերմություն։ Կարող է նաև հոգատարություն ցուցադրելու հարմար միջոց դառնալ։ Մամիկոնի դեպքում դրա հետևում բավական ծանր պարտավորություն կա։ Երբ ասում է՝ տղաներին անօգնական չի թողել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ սխալվել են ու դժվարության մեջ ընկել, խոսում է մի կապի մասին, որը չի ավարտվում ո՛չ գրքի վերջին էջով, ո՛չ շնորհանդեսով։

Նրա կյանքում պատերազմը շատ ավելի վաղ էր մտել։ Մամիկոնը փոքր էր, երբ հայրը զոհվեց։

Մարդիկ գալիս էին տուն։ Նստում էին, ցածրաձայն խոսում, երբեմն լռում։ Հետո գնում էին։ Հայրը չէր գալիս։ Երեխան լսում էր մեծերի ասած բառերը՝ հայրենիք, պատերազմ, զոհված։ Այդ բառերից ոչ մեկը չէր կարող փոխարինել այն պարզ փաստին, որ հայրն այլևս տանը չէր։

Երեխայի համար բացակայությունը կրկնվում է։ Առավոտյան, երեկոյան, տոնական օրերին, սովորական օրերին։ Մեծերը կարող են բացատրել կատարվածը։ Բացատրությունից հետո էլ հայրը տուն չի գալիս։ Սկզբում սպասում ես։ Մի օր դադարում ես սպասելուց։ Չի նշանակում՝ դադարել ես կարոտելուց։

Հեշտ կլիներ ասել, թե Մամիկոնի հետագա ամբողջ կյանքը որոշել է այդ կորուստը։ Դա կլիներ չափազանց հարմար բացատրություն։ Մարդը մեկ ցավի շարունակությունը չէ։ Նա նաև բնավորություն ունի, սովորություններ, հաճույքներ, երբեմն իր մասին բավական համարձակ կարծիք։ Մամիկոնը չի փորձում իրեն ներկայացնել որպես մշտապես տխուր մարդ։

«Միշտ եղել եմ հումորով»,- ասում է նա։ Եվ ավելացնում է, որ, իր կարծիքով, եթե մարդը կատակասեր չէ, դժվար թե կյանքով լի ու խելացի լինի։

Այս միտքը կարելի է վիճարկել։ Բայց դրա մեջ իրեն ճանաչելու ցանկություն կա։ Մամիկոնը չի ուզում, որ կորուստն իր ամբողջ բնութագիրը դառնա։ Ծիծաղն էլ իր կյանքի մասն է։ Եվ արժե այդպես էլ ընդունել՝ առանց ամեն կատակի տակ թաքնված ցավ փնտրելու։

Մինչև 2020 թվականը, ասում է, իր կյանքը դասավորել էր աշխույժ, հագեցած գրաֆիկով։ Հասցնում էր ապրել այնպես, ինչպես ուզում էր։ Պատերազմից հետո հագեցածությունը մնաց, աշխուժությունը՝ ոչ։ Նա ինքն է այս տարբերությունը դնում. նախկինում զբաղվածությունը նաև հաճույքի համար էր, հիմա՝ իր առջև դրած ազգային նպատակներին հասնելու։

Նույն օրացույցը, կարծես, ուրիշ բովանդակություն է ստացել։ Ժամերը դեռ լցված են։ Փոխվել է այն, թե ում և ինչի համար են դրանք ծախսվում։ Նրա պատմածից չի ստացվում մարդու դիմանկար, որը մի գեղեցիկ օր որոշել է բարություն անել ու հետո վերադարձել իր գործերին։ Նա այդ գործերից դուրս չի եկել։

Պատերազմից վիրավոր վերադարձած տղաների հետ առաջին հանդիպումները հարթ չեն եղել։ Մամիկոնը պատմում է, որ սկզբում վիճում էր գրեթե բոլոր բժիշկների հետ։ Ինչի շուրջ էին բոլոր այդ վեճերը, այստեղ մանրամասներ չունենք։ Դրանց պատճառները վերագրել նրա բնավորությանը կամ հիվանդանոցի աշխատանքին ազնիվ չէր լինի։ Բայց հաջորդ փաստը խոսուն է. «Հայրեններ» առաջին գրքի վերջին էջում նա հատուկ շնորհակալություն է հայտնել Մուրացանի հոսպիտալի ողջ բուժանձնակազմին՝ մայրապետերին, բուժքույրերին, բժիշկներին։

Ինձ հետաքրքիր է հենց այս երկու փաստերի հարևանությունը։ Սկզբում վիճել է։ Հետո շնորհակալություն հայտնել։ Մեկը մյուսը չի ջնջում։ Մարդկանց հետ գործ ունենալիս երբեմն հենց այդպես է լինում. չես համաձայնում, բարկանում ես, հետո տեսնում ես նաև նրանց արած աշխատանքը։ Մամիկոնը չի թաքցնում ո՛չ առաջինը, ո՛չ երկրորդը։

Տղաներին հանդիպում է ամեն օր։ Խոսում են, ասում է, ամեն ինչի մասին, ինչպես ընտանիքում են քննարկում իրենց հարցերը։ Նրանց շրջապատը հենց այդպես էլ կոչում է՝ «Հայրենների» ընտանիք։

«Ընտանիք» բառը ջերմ է, բայց նաև պահանջկոտ։ Ընտանիքում մարդիկ միշտ չէ, որ ճիշտ են վարվում։ Կարող են սխալվել, վիճել, հիասթափեցնել իրար։ Մամիկոնը հատուկ ընդգծում է, որ տղաներին մենակ չի թողել նաև այն ժամանակ, երբ նրանք սխալ քայլերի հետևանքով փորձանքի առաջ են կանգնել։ Այստեղ նրա վերաբերմունքը ավելի հստակ է երևում, քան ամենահուզիչ հայտարարության մեջ։ Օգնելը դեռ չի նշանակում համաձայնել։ Իսկ սխալված մարդու կողքին մնալը երբեմն ավելի դժվար է, քան նրա հաջողությամբ հպարտանալը։

Նրանցից ոմանց կնքահայրն է։ Այդ կապի մասին խոսելիս ասում է՝ «24/7 սանիկներիս կողքին եմ։ Անգամ կյանքս կվստահեմ նրանց»։ Այսպիսի խոստումները կողքից չափել հնարավոր չէ։ Դրանք լուրջ են հենց այն պատճառով, որ վերաբերում են ոչ թե հանդիսավոր պահին, այլ սովորական օրերին։ Այն օրերին, երբ մարդը հոգնած է, երբ օգնության խնդրանքը անհարմար պահին է հասնում, երբ հեշտ կլիներ ասել՝ վաղը կխոսենք։

«Տղերքիս ցավը տանեմ, ինչպե՞ս օգնեն, ես պետք է նրանց օգնեմ ինչով կարող եմ»,— ասում է Մամիկոնը։

Նրա խոսքում կա մի համառություն, որը դժվար է չնկատել։ Նա իրեն տեսնում է որպես օգնող կողմ։ Գուցե հենց այդպես էլ ուզում է պահել հարաբերությունը՝ տղաներին զերծ թողնելով իր հանդեպ պարտք զգալուց։ Բայց այստեղ մի նուրբ հարց կա. ինչպե՞ս օգնել մարդուն այնպես, որ նա իր սեփական ուժը չկորցնի։ Պատասխանը ոչ մի մեջբերումից հնարավոր չէ ստանալ։ Այն պետք է փնտրել երկար հարաբերությունների մեջ, որտեղ մարդը ժամանակի հետ փոխվում է, և փոխվում է նաև իրեն անհրաժեշտ օգնությունը։

Մամիկոնն այդ հարաբերությունների մասին խոսում է վստահությամբ։ Երբեմն նույնիսկ չափազանց վստահ։ Բայց նա նաև մի ուրիշ բան է ասում իր մասին. «Շուտ եմ նվիրվում… Ցավոք, դա քիչ է գնահատվում»։

Այս կարճ նախադասությունը նրա դիմանկարում շատ բան է փոխում։ Մինչ այդ լսում ես մարդու, որը պատրաստ է միշտ հասնել, օգնել, կողքին լինել։ Հետո հանկարծ լսում ես նաև վիրավորվող մարդուն։ Մեկին, որն իր նվիրվածության դիմաց գուցե շնորհակալություն չի պահանջում, բայց ուզում է, որ այն տեսնեն։ Դա մարդկային հակասություն է։ Եվ ավելի հետաքրքիր է, քան անձնազոհության մասին անթերի պատմությունը։

Իսկ երբ նա գրում է, այդ մարդկանց հետ ունեցած մտերմությունը դառնում է մեկ այլ պատասխանատվություն։ Մարդու վերքից պատմություն սարքելը հեշտ է։ Ընթերցողին կարելի է ցույց տալ տառապանքը, ստանալ նրա հուզմունքն ու փակել էջը։ Դրանից հետո վիրավորը մնում է նույնքան անծանոթ, որքան առաջ։ Գուցե իմանում ես՝ ինչ է կորցրել։ Չես իմանում՝ ինչի վրա է ծիծաղում, ում հետ է վիճում, ինչից է ամաչում, ինչ է ուզում անել վաղը։

Վիրավոր մարդուն միայն իր վիրավորությամբ նկարագրելը երկրորդ անգամ է նեղացնում նրա կյանքը։ Նա պատերազմից առաջ էլ մարդ էր։ Պատերազմից հետո էլ ապրում է՝ արդեն ուրիշ պայմաններում։ Գուցե ուզում է օգնություն։ Գուցե չի ուզում, որ իրեն օգնեն։ Գուցե երկուսն էլ նույն օրը։ Այդ հակասությունը չի տեղավորվում «հերոս» բառի մեջ։

Չեմ ուզում Մամիկոնին վերագրել այն ամենը, ինչ ես ինքս մտածում եմ այս մասին։ Նրա գրելու եղանակը պետք է գնահատել գրքերով, տղաների հետ հարաբերությունը՝ տարիներով։ Բայց այն, որ նա շարունակում է հանդիպել մարդկանց, որոնց պատմություններն արդեն գրել է, կարևոր հանգամանք է։ Գրողը կարող է ավարտել աշխատանքը։ Այդ մարդկանց համար պատմությունը շարունակվում է։

«Հայրենների» երկրորդ հատորից Մամիկոնն առանձնացնում է Ալբերտի պատմությունը։ Անվանում է սարսափելի, ազդեցիկ, տպավորիչ։ Ասում է, որ Ալբերտի հետ կատարվածը ստիպում է խորհել, ինքդ քեզ հաշիվ տալ և առաջ շարժվել։ Այստեղ ես չեմ վերապատմի այն, ինչն առանց մանրամասների անխուսափելիորեն կաղքատանա։ Մամիկոնն այդ պատմությունը տեղավորել է գրքի մեջ։ Այնտեղ Ալբերտը իր անունն ունի, ոչ թե հերթական թիվն է վիրավորների ցանկում։

Թվերի հետ պատերազմն ավելի հեշտ է պատմել։ Դրանք տեղ ենավորվում լուրի, զեկույցի, պաշտոնական հայտարարության մեջ։ Անունն ավելի անհարմար է։ Դրա հետևում մի կյանք կա, որի մասին դեռ պիտի հարցնես։ Ուրիշի պատմությունը լսելու համար ժամանակ է պետք։ Երբեմն նաև համբերություն՝ չասելու այն խրախուսական խոսքը, որն առաջինն է գալիս մտքիդ։

Մամիկոնը հոր մահը հիշող մարդ է։ Իսկ իր դիմաց նստած տղաները վերադարձել են պատերազմից՝ մարմնի ու կյանքի տարբեր կորուստներով։ Այս երկու փորձառությունները նույնացնել պետք չէ։ Նույնիսկ եթե դրանք իր մեջ ինչ-որ տեղ հանդիպում են, մենք չենք կարող նրա փոխարեն ասել՝ որտեղ և ինչպես։ Ուրիշի ցավը սեփական մանկությամբ բացատրելը չափազանց հեշտ է։ Ավելի դժվար է ընդունել, որ այդ տղաներից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձին պատմությունը, և Մամիկոնը ևս՝ իրենը։

Միայն մի կապի մասին կարելի է խոսել առանց ենթադրությունների։ Նա փոքրուց գիտի, որ պատերազմի մասին բարձրաձայն ասված խոսքերը չեն ավարտում պատերազմի հետևանքները։ Հայրը չէր վերադառնում։ Հետագայում վիրավոր տղաներն էլ պիտի շարունակեին իրենց կյանքը պատերազմից հետո՝ ընտանիքում, հիվանդանոցից դուրս, ամեն սովորական առավոտ։ Հրադադարի մասին լուրը չի պատմում՝ ինչպես են նրանք քնել այդ գիշեր, կամ ինչ են ասել տանը հաջորդ օրը։

Մամիկոնի կյանքում այդ ամենը զբաղեցնում է օրերը։ Նա պատմում է, որ ընտանիքի, ընկերների և «Հայրենների» հետ պարտադիր մեկնում են Երևանից հեռու՝ հանգստանալու, խաղաղություն ու հոգևոր անդորր գտնելու։ Այդ փոքր հեռավորությունն էլ է անհրաժեշտ։ Անընդհատ ուրիշների կարիքներով ապրող մարդն, ըստ երևույթին, ուզում է նաև մի տեղ, որտեղ իրենք պարզապես միասին կլինեն։ Առանց հիվանդանոցի, առանց առօրյա շտապողականության։

Իր օրերի մասին ասում է. «Ամեն ինչ հասցնում եմ։ Երազելու ժամանակ էլ չունեմ»։

Սա կարելի է ընդունել որպես ինքնավստահ պատասխան։ Ես դրա մեջ նաև մի տեսակ խստություն եմ լսում սեփական անձի հանդեպ։ Երազելու ժամանակ չունենալը երբեմն ասվում է հպարտությամբ, երբեմն՝ հոգնածությունից։ Թե Մամիկոնը որ զգացումով է արտասանում այդ բառերը, չեմ պատրաստվում որոշել նրա փոխարեն։ Բայց այդ խոսքը լավ է լրացնում նրա մյուս խոստովանությունը՝ շուտ է նվիրվում, և դա միշտ չէ, որ գնահատվում է։ Օրացույցն ամբողջությամբ ուրիշներով լցնելը դեռ չի ազատում մարդուն սեփական սպասումներից։

Հենց այդտեղ է նրա կերպարը ինձ համար հետաքրքիր դառնում։ Նա հումորով մարդ է, որը ծանր հիշողություն ունի։ Կարող է վիճել բժշկի հետ ու հետո շնորհակալություն հայտնել նրան։ Պատրաստ է իր տղաների կողքին լինել նույնիսկ նրանց սխալների պահին, բայց չի ձևացնում, թե ինքն անձեռնմխելի է հիասթափությունից։ Խոսում է հայրենիքի, ազգային նպատակների, ընտանիքի մասին։ Այդ խոսքերի կողքին կան փոքր, ստուգելի գործեր՝ հանդիպել, լսել, գրել, նորից հանդիպել։

Հոր մահից հետո տարիներ են անցել։ Այդ բացակայության մասին կարելի է գրել երկար, բայց Մամիկոնի կենսագրությունն այդտեղ կանգ չի առել։ Նա մեծացել է, ապրել իր կյանքը, ծիծաղել, ունեցել հագեցած օրեր։ Հետո եկել է 2020 թվականը։ Նա մտել է հիվանդանոց, ծանոթացել վիրավոր տղաների հետ, վիճել բժիշկների հետ, գրել նրանց պատմությունները։ Այդ մարդիկ մնացել են իր օրացույցում։

Լոս Անջելեսում մեր հանդիպման առիթը նոր գիրքն էր։ Հեռվից այդ ամենը կարելի էր տեսնել որպես հեղինակի հերթական այց՝ ներկայացնելու իր աշխատանքը։ Բայց Մամիկոնի խոսքից ինձ ամենից շատ մնաց մի այլ բան։ Նա չէր ասում՝ օգնել եմ, գրել եմ, ավարտել եմ։ Նա խոսում էր ներկա ժամանակով։

«Տղերքի հետ հանդիպում եմ ամեն օր»։

Աշոտ ՊՈՂՈՍՅԱՆ