Աշուղ Աշոտ. Գորիսի հովիվ տղան, որ Բաքվում սովորեց սազ ու քամանչա նվագել, վերադարձավ Զանգեզուր և երգերի մեջ պահեց Սյունիքի տեղանունները
Աշոտի երգերը գիտեին, հեղինակին երբեմն չէին հիշում։ Նա շարունակում էր գրել, գիշերները շտկում էր մեղեդիները, երիտասարդ երգիչներին ճանապարհում բեմ։ Նրա հայտնի երգերի կողքին մնացել էին ընտանեկան կորուստների պատմություններն ու դեռ չերգված գործերը։
24 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
«Չէ, բալաս, իմ ձենը կիրելու ձեն չի»։ Աշուղ Աշոտն այսպես էր պատասխանել Թովմաս Պողոսյանին, երբ նա խնդրել էր ձայնագրել իրեն։ Պողոսյանին վարպետի տուն էր ուղարկել երգի-պարի անսամբլի ղեկավար Էմմա Ծատուրյանը՝ դեռ չերգված մի գործ սովորելու։ Աշոտն արդեն տարեց էր։ Պողոսյանը հիշում էր նրա կոշտ ձայնն ու այն երգը, որ պետք է սովորեր ու տաներ անսամբլ։ Վարպետը համաձայնել էր երգը սովորեցնել։ Այդ անգամ ձայնագրվել չէր ուզում։
Տարիներ առաջ Աշոտն էր նրան տարել «Սայաթ-Նովա» անսամբլի մրցույթին։ Թիֆլիսից Երևան եկած երիտասարդն ուզում էր մնալ վարպետի մոտ։ Վաղարշակ Սահակյանն անսամբլի կազմ էր հավաքում։ Աշոտը պնդել էր, որ Պողոսյանը մասնակցի մրցույթին, և նշանակված օրն ուղեկցել էր նրան։ Պողոսյանին ընդունել էին։ Հետագայում Աշոտի երգերը հնչեցին նաև նրա ձայնով՝ Օֆելյա Համբարձումյանի, Հովհաննես Բադալյանի, Ռուբեն Մաթևոսյանի կատարումների կողքին։ Պահպանվել է նաև հեղինակի սեփական ձայնագրությունը՝ «Սյունյաց սարեր», 1960 թվական։
1958-ին Սերո Խանզադյանը «Գուսանի սերը» երգարանի համար գրում էր՝ մարդիկ երգում են Աշոտի երգերը, երբեմն մոռանալով, որ հեղինակը դեռ իրենց կողքին է։ Նա գրում էր, քամանչայով շրջում ու նվագում։ Նրա երգերից մի քանիսն արդեն հին, բոլորին պատկանող երգի պես էին ընդունում։ Երգարանը լույս տեսավ Աշոտի անունով։
Գորիսցի Աշոտ Հայրապետի Դադալյանի առաջին գործիքը սրինգն էր։ Մանուկ հասակում հովվություն էր անում, հովիվներից նվագել սովորում, լսում տեղացի աշուղներին։ Աթայի երգերից սովորում էր, թե ինչպես են իրար կապվում խոսքն ու մեղեդին։ Բաքվում՝ ավագ եղբոր մոտ, հայ և ադրբեջանցի երաժիշտներից սազ ու քամանչա նվագել սովորեց։ 1928-ին վերադարձավ Զանգեզուր։ Նրա երգերի մեջ մնացին Սյունյաց սարերը, Տաթևը, Ակները։ Ակների մասին երգում իրեն էլ դիմեց տեղական բարբառով ու տոհմի անունով՝ «Տյու Աշոտն ես Դադալունց»։
Խանզադյանը նրանից հեքիաթներ էլ էր գրի առնում։ 1938-ին գրանցել էր «Հիմար տերտերն ու արջը», «Սոված հյուրը և ժլատ տանտերը» և ուրիշ պատմություններ։ Այդ գրառումներում Աշոտը քամանչահար է, բանասաց ու զվարճաբան, բազմաթիվ հեքիաթներ ու առակներ գիտի։ Խանզադյանը նկարագրել էր նրան՝ «քիչ վտիտ, բայց բարի հոգով»։ Պատմելիս ծիծաղով էր վարակում լսողներին։ Նրա պատմած հեքիաթներից մի քանիսը հետագայում տպագրվեցին «Հայ ժողովրդական հեքիաթներ»-ի յոթերորդ հատորում։ Աշոտը գրողին էր փոխանցում իրեն հասած պատմությունները։
1944-ին մահացավ կինը՝ Հասմիկը, Գորիսի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհին։ Մնացին երեք երեխաները։ Որդին՝ Համլետը, այնքան փոքր էր, որ մորը չէր հիշում։ Ընտանիքում պահպանվել էր նրա լուսանկարը։ Հասմիկին է նվիրված «Ո՞ւր է»-ն։ Յոթ տարի անց Աշոտի համերգային խումբը մեկնում էր Կյորու։ Համլետի պատմելով՝ երաժիշտները նստած էին քարաղով բեռնված մեքենայի թափքում։ Մեքենան շրջվեց։ Աշոտը վնասվածք ստացավ։ Նրա երկրորդ կինը՝ խմբի քանոնահար Աշխենը, զոհվեց։
1955-ի գրքի առաջաբանում Հրանտ Թամրազյանն Աշոտի ստեղծագործության հիմնական գիծն անվանում էր «պայծառ լավատեսություն»։ Թախիծը բացատրում էր հայրենի աշխարհի հանդեպ սիրով։ Նույն էջերում հիշատակում էր «Ո՞ւր է»-ն։ Աշոտի երգացանկում արդեն կար պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված «Աղբյուր հուշարձանը»։ Երգում նրանց հոգիներից աղբյուր էր բխում։ Ջուր խմողը շուրթերով նրանց էր համբուրում։
Ռադիոյում նրա երգերը ձայնագրում էին տարբեր կատարողներ, փոխվում էին գործիքավորումները։ 1987-ի ձայնագրության մեջ Սարգիս Հովհաննիսյանը «Աշուղ եմ քո սև աչերիդ»-ը նվագում է սինթեզատորով։ Նրան նվագակցում է ռադիոյի ջազ նվագախումբը՝ Ստեփան Շաքարյանի ղեկավարությամբ։ Քամանչայով ստեղծագործած Աշոտի անունը նաև այս ձայնագրության քարտում է։ Երկու դաշտում նույնն է գրված՝ կոմպոզիտոր՝ աշուղ Աշոտ, խոսք՝ աշուղ Աշոտ։
Ավելի քան երեսուն տարի Վալերիկ Գասպարյանը գրի էր առնում Աշոտի երգերը։ Հուշերում նա նկարագրում է վարպետի պահանջկոտությունը. ամեն երաժշտական դարձվածք պիտի հստակ ու հոսուն լիներ, կատարողի համար՝ խոսուն։ Աշոտը հիմնականում գիշերներն էր ստեղծագործում։ Երբ պետք էր, նոտագրողի հետ գործը շարունակում էր հեռախոսով։ Դրսում, մարդկանց մեջ էլ դնդնում էր հորինածը, շտկում, փոխում, վերջնական տեսքի բերում։
Ռուբեն Մաթևոսյանին Աշոտն անձամբ էր վստահել «Հայրիկ», «Քնքուշ վարդ», «Յար, առանց քեզ», «Հով գիշեր, զով գիշեր» երգերը։ Տարիներ անց երգչի առջև դրվեց հարյուր մեկ անտիպ գործի ձեռագիր ժողովածուն։ Նա կարդում էր դեռ չհնչած երգերի նոտաները։ «Չորրորդ տաճարն իմ սիրո»-ում նրան զարմացրել էր տարբեր չափերի միահյուսումը։ Ժողովածուում կային նաև «Մոմեր վառեմ մոր ճամփին», «Իմ քաղաք Շուշի», «Անձրև կենարարը»։
1988-ին՝ Աշոտի կյանքի վերջին ամիսներին, տպագրվեց «Լեռները կանչում են» ժողովածուն։ Առանց նոտաների։ Դուստրը՝ Արշալույս Դադալյանը, հետագայում այս գիրքն էր նշում որպես «Հավերժություն» երգարանի հիմք։ «Հավերժություն» երգարանը լույս տեսավ 2010-ին։ Երգերը պետք էր հավաքել, պատրաստել երաժշտական բնագրերն ու շարել նոտաները։ Դրանց համակարգչային շարվածքը կատարեց երաժշտագետ Լուսինե Նազարյանը։ Հարյուր մեկ գործի նոտագրությունն արդեն տպագիր գրքում էր։
2019-ին Աշոտի ձայնագրությունները հավաքող Գագիկ Հայրումյանը հրապարակեց իր հաշվարկը. հինգ հարյուրից ավելի նոտագրված երգերից կատարվածների թիվը ութսունի չէր հասնում։ «Ծովաստղիկս» երգարանի հարյուր քսանվեց գործից հաշվել էր ընդամենը վեցի կատարումները։ Նա գրում էր, որ երգիչները կրկին ընտրում են արդեն հայտնի ու մշակված երգերը։ Մյուսների նոտաները տպագրված էին։
2025-ի հոկտեմբերի 18-ին Հանրային հեռուստատեսությունը ցուցադրեց Աշոտի չհնչած երգերին նվիրված «Երգ երգոցը»։ Արտեմ Խաչատուրը մշակել էր տասներկու գործ։ Հեղինակի մահից անցել էր երեսունվեց տարի։ Նույն թվականին Տիրուհի Մելիքսեթյանը ձայնագրեց «Այգուս նայելով»-ը՝ Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողովրդական գործիքների անսամբլի նվագակցությամբ։ Ձայնագրության քարտում, երաժշտության և խոսքի դիմաց, կրկին Աշոտի անունն էր։
«Հավերժություն» երգարանը պատրաստելիս պետք էր վերականգնել նաև Աշոտի՝ երկրաշարժին նվիրված երգի մեղեդին։ Հասցրել էին այն նշել մի քանի գծով՝ գրառումը հետո լրացնելու համար։ 1989-ի հունվարի 28-ին Աշոտը մահացավ։ Երգը մնաց անավարտ։ Լուսինե Նազարյանի պատմելով՝ մոտ քսան տարի անց Վալերիկ Գասպարյանը մեկ շաբաթ աշխատել էր այդ մեղեդին վերականգնելու վրա։ Երեսուն տարի նա լսել ու գրի էր առել Աշոտի երգերը, նրա հետ շտկել դրանք։ Շարունակությունը պետք էր գտնել մնացած նշումների ու իր հիշողության մեջ։ Գասպարյանը վերականգնեց մեղեդին։ Այս անգամ հեռախոսով ճշտելու մարդ չկար։
