«Յանդեքսը» հայերին խորհուրդ է տալիս ուրիշ ծառայություն գտնել, իսկ պետությունը դեռ պետք է պարզի՝ ուր են գնում քաղաքի պատվերներն ու տվյալները

Մեկ կիրակին բավական էր տեսնելու այն շղթան, որի մասին սովորական օրը ոչ ոք չի հարցնում՝ որտեղ է աշխատում ծառայությունը, ով է պահում տվյալը, և ինչ է միացվում, երբ հիմնական համակարգը լռում է:

13 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

2026 թվականի հոկտեմբերի 11-ին «Յանդեքսի» հայաստանյան թիմը ներողություն խնդրեց։ Ծառայությունների մի մասը ընդհատումներով էր աշխատում, մի մասը՝ անհասանելի։ Հաղորդագրության վերջում կար գործնական խորհուրդ. «Եթե ձեր գործը հրատապ է, խնդրում ենք առայժմ օգտվել այլ ծառայությունից»։

Մեկ օր անց հրապարակված զրույցում երևանցին պատմում էր իր կիրակին։ Սկզբում հավելվածով մեքենա չէր գտել։ Հետո մեքենաներ հայտնվել էին, բայց քիչ էին ու թանկ։ Զեյթունից Մասիվ գնալու համար հավելվածը ցույց էր տվել երկու հազար դրամ։ Օրը փրկել էր փողոցում կանգնած տաքսիներով։ Երկու հազար դրամը մեկ ուղևորի տեսած գինն էր։ Քաղաքային միջին սակագին դրանից չի ստացվում։

Վարորդների կողմում խափանումը ուրիշ տեսք ուներ։ «Յանդեքս Գո»-ի տեղական գործընկեր ընկերության տնօրենը պատմել էր, որ պատվերը գալիս էր, հետո անհետանում էջից։ Վարորդը երբեմն հասնում էր նշված վայր, բայց հասցեն սխալ էր լինում։ Բարձր գինը նա բացատրում էր աշխատող մեքենաների պակասով և չնվազած պահանջարկով։ Դա դեռ քաղաքի ամբողջական հաշվարկը չէր։

Խափանման առաջին հասցեն Երևանում չէր։ Հոկտեմբերի 7-ի լույս 8-ի գիշերը անօդաչու սարքի հարվածից վնասվել էր Ռյազանի մարզի Սասովո քաղաքի տվյալների կենտրոնը։ Հրդեհից հետո կենտրոնը դադարեցրել էր աշխատանքը։ Ընկերության հիմնական սպառողական ծառայությունները դեռ աշխատում էին։

Հոկտեմբերի 9-ին հարվածը հասել էր Կալուգայի կենտրոնին։ Ենթակառուցվածքի մի մասը շարքից դուրս էր եկել։ Հոկտեմբերի 11-ին ամբողջությամբ կանգնել էր Վլադիմիրի կենտրոնը։ Աշխատակիցների շրջանում տուժածներ չէին գրանցվել։

Չորս օր։ Երեք տվյալների կենտրոն։ Ռուսաստանն ու Ուկրաինան արդեն հարվածում էին նաև թվային ենթակառուցվածքներին։ Կիևը գործողությունները ներկայացնում էր որպես պատասխան ուկրաինական տվյալների կենտրոնների դեմ ռուսական հարձակումներին։ Երևանում այդ պատերազմի հեռավոր ծայրը տեղավորվել էր հեռախոսի էկրանին. պատվերը չէր ընդունվում, կամ ընդունվում էր ու կորչում։

Վլադիմիրի հարվածից հետո «Յանդեքսի» ամպային ծառայության տեխնիկական հաղորդագրության մեջ հայտնվեց «անկայուն» բառը։ Ընկերությունն այդպես էր նկարագրում իր ձեռքում մնացած ռեսուրսների վիճակը։ Հարթակն աշխատում էր վթարային ռեժիմով։ Հաճախորդներին առաջարկվում էր գործարկել վերականգնման այլընտրանքային ծրագրերը, հետո՝ օգտվել նաև արտաքին հարթակներից։ Տեխնիկական աջակցության հետ կապն էլ կարող էր ընդհատվել։

Հոկտեմբերի 10-ին հաշվարկային ռեսուրսների ու պահեստային տարածքի քվոտաներն արդեն ձեռքով էին բաշխվում։ Հզորությունը սահմանափակ էր։ Սկզբում ռեսուրս էին ստանում դեռ չվերականգնված կարևոր ծառայությունները։ Լրացուցիչ ռեսուրսները տրվում էին նաև պահուստային պատճեններից վերականգնվելու և այլ հարթակ տեղափոխվելու համար։

Այդ տողերը վերաբերում էին այն կազմակերպություններին, որոնք իրենց ծառայությունները կառուցել էին «Յանդեքսի» ամպի վրա։ Հեռախոսի էկրանին անունները կարող էին տարբեր լինել։ Նշանը չէր ասում, թե որ սարքավորումն է ընդունում պատվերը, որտեղ է պահվում տվյալը, կամ որ համակարգն է բացում օգտահաշիվը։ Պետական ստուգումը պետք է սկսվի այդ քարտեզից՝ օգտատիրոջ կոճակից մինչև պահուստային գործարկում։

Հայաստանի կառավարությունը ընկերության աշխատանքի ծավալին ծանոթ էր։ 2025 թվականի մայիսի 6-ին էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն ընդունել էր «Յանդեքս Արմենիա»-ի ղեկավար Արամ Մխիթարյանին և կառավարության հետ կապերի գծով մենեջեր Տիգրան Գասպարյանին։ Հաջորդ օրը հրապարակված հաղորդագրության մեջ թվարկված էին ուղևորափոխադրումները, առաքումը, սննդի ծառայությունները, քարտեզները, ժամանցային հարթակները, կրթական ծրագրերը։ Խոսվել էր ընթացիկ աշխատանքի, ապագա նախաձեռնությունների և պետություն–մասնավոր համագործակցության մասին։

Հրապարակված հաղորդագրության մեջ չկար հայկական օգտատերերին սպասարկելու պահուստային կարգը։ Հանդիպման ամբողջ բովանդակությունը հայտնի չէ։ Հոկտեմբերյան խափանումից հետո հաջորդ խոսակցությունը կարող է սկսվել մեկ չոր հարցից. հիմնական հարթակի անջատումից քանի րոպե կամ ժամ անց է Հայաստանում վերականգնվում անհրաժեշտ գործողությունը։ Տաքսու պատվերը, առաքումը և քաղաքային տեղեկատուն նույն ժամկետը չեն ունենա։ Յուրաքանչյուր ծառայության դիմաց պետք է լինեն պատասխանատու, չափված ժամանակ և փորձարկման արձանագրություն։

Երևանի քաղաքապետարանի փաստաթղթերում քաղաքային տրանսպորտի պատասխանատուն նշված է։ Տրանսպորտի վարչությունը կազմակերպում է ներհամայնքային հասարակական տրանսպորտի աշխատանքը, վերահսկում երթուղիներն ու չվացուցակները։ Քաղաքապետարանի կայքում հրապարակված են ավտոբուսային և տրոլեյբուսային երթուղիները։ Ցանկը կարելի է կարդալ առանց տաքսու հավելվածի։ Կանգառին մոտեցող մեքենայի մասին թարմ տեղեկությունը, երթուղու փոփոխությունը կամ ընդհատման ծանուցումը արդեն կախված են աշխատող թվային ճանապարհից։

Քաղաքն այդ աշխատանքի համար նոր կառույց էլ է հիմնել։ Ավագանու 2025 թվականի նոյեմբերի 18-ի որոշմամբ ստեղծված երթևեկության կառավարման կենտրոնը պետական գրանցում է ստացել 2026 թվականի հունվարի 5-ին։ Հրապարակված նպատակը ճանապարհային երթևեկության և հանրային տրանսպորտի կառավարումն է՝ թվային գործիքներով ու տվյալների վերլուծությամբ։ Կենտրոնի տեխնիկական առաջադրանքներում մի հարց պետք է գրվի առանց ընդհանուր բառերի. սովորական թվային ուղու խափանման պահին ուղևորն ինչպե՞ս է տեղեկություն ստանում։

Դրանից մեկ օր առաջ՝ հունվարի 4-ին, ուժի մեջ էր մտել «Կիբեռանվտանգության մասին» օրենքը՝ որոշ դրույթների համար նախատեսված բացառություններով։ Տրանսպորտը օրենքում ընդգրկված է կենսական ոլորտների շարքում։ Երևանի համայնքի՝ հանրությանը ծառայություններ մատուցելու համար շահագործվող տեղեկատվական համակարգերը համարվում են կրիտիկական տեղեկատվական ենթակառուցվածքներ։ Օրենքը պահանջում է նաև ֆիզիկական անվտանգություն։ Տեքստում առանձին նշված են սարքավորումների վնասումը և դրանց աշխատանքին միջամտությունը։

Օրենքի ժամկետները երկար են։ Ենթաօրենսդրական ակտերի համար տրված է տասներկու ամիս, ներքին կանոնակարգերի, ռիսկերի գնահատման և կանխարգելման ծրագրերի համար՝ տասնութ։ Հոկտեմբերի 11-ին այդ ժամկետները դեռ ընթացքի մեջ էին։ Մասնավոր տաքսու հավելվածի իրավական կարգավիճակն էլ առանձին պարզելու կարիք ունի։ Լայն տարածված լինելը դեռ չի հաստատում, որ ծառայությունը ներառված է կարգավորվող համակարգերի որոշակի ցանկում։ Խափանման քննությունը պետք է ներառի նաև կիրառելի պահանջներն ու դրանց ուժի մեջ մտնելու ժամկետները։

Վերականգնման փորձարկումը վերջին կանոնակարգին սպասելու կարիք չունի։ Անվտանգ փորձնական միջավայրում անջատվում է հիմնական մատակարարի կապը։ Հետո ստուգվում է՝ պահուստային տարբերակով ստացվո՞ւմ է անհրաժեշտ տվյալը, ընդունվո՞ւմ է նոր հարցումը, հասնո՞ւմ է պատասխանը օգտատիրոջը։ Ժամացույցը միացված է։ Եթե պահուստը գործարկելու համար կրկին պետք է նույն անջատված համակարգը, փորձարկումն ավարտված չէ։ Կախվածությունը մնացել է նույն տեղում։

Քաղաքային տվյալները կարող են հասանելի լինել մի քանի անկախ ծառայության միջոցով։ Հանրային երթուղիներն ու շարժի տվյալները տարբեր մշակողների տրամադրելը նույն տեղեկության համար մի քանի ճանապարհ կբացի։ Յուրաքանչյուր հավելվածի տեխնիկական շղթան պետք է առանձին ստուգել։ Երկու տարբեր պատկերանշանով հավելված կարող է վերջում դիմել նույն սերվերին։ Սեփական քաղաքային հավելվածն էլ պահուստի կարիք ունի։

Պահուստը փող է պահանջում՝ սարքավորում, սպասարկող մարդիկ, հզորություն, որը սովորական օրը կարող է ամբողջությամբ չօգտագործվել։ Մրցույթում վերականգնման ժամանակը պետք է դրվի գնի կողքին։ Մատակարարին փոխելու իրավունքը արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ տվյալները հնարավոր է հանել կիրառելի ձևաչափով, իսկ ծառայությունը՝ գործարկել ուրիշ տեղ։ Դա կարելի է ստուգել մինչև պայմանագրի ստորագրումը։

«Օգտվեք այլ ծառայությունից» խորհուրդը հասցեագրված էր հաճախորդին։ Պետությանը պետք են թվերը՝ քանի պատվեր չկայացավ, որքան տևեց խափանումը, որ ժամերին ու որ վայրերում ծառայությունը հասանելի չէր։ Գների մասին պատմությունները պետք է համադրվեն իրական գործարքների հետ։ Զեյթունից Մասիվ երկու հազար դրամը մեկ մարդու ուղևորությունն էր։ Դրանից քաղաքի սակագին չի հաշվվում։

Երևանը ամբողջությամբ չէր կանգնել։ Դրա ապացույցը չկա։ Տաքսի պատվիրելու դժվարությունները, անհետացող հայտերն ու սխալ հասցեները հաստատված են։ «Քաղաքը կաթվածահար էր» ձևակերպումը մի քանի օրից կմարի։ Չկայացած պատվերների թիվը, ժամերը և վայրերը կարող են մնալ պայմանագրում, փորձարկման արձանագրության մեջ և հաջորդ գնումի պահանջներում։

Հոկտեմբերի 11-ին «Յանդեքսը» հաղորդեց, որ ծառայությունները աստիճանաբար վերադառնում են։ Ցանկում էին որոնումը, քարտեզները, տաքսին և փոստը։ Որոշ գործառույթներ դեռ անհասանելի էին։ Ինժեներները նախ վերականգնում էին ամենաշատ օգտագործվող ծառայությունները։ Բոլոր երկրներն ու բոլոր գործառույթները նույն պահին չէին վերադարձել։

Հայաստանյան գործընկեր ընկերությունում այդ ժամերին վարորդների հետ հեռախոսով էին աշխատում։ Այն, ինչ հնարավոր էր, լուծում էին տեղում։ Չլուծված խնդիրների էկրանապատկերները ուղարկում էին Մոսկվա։ Երևանում պատվերը կորչում էր վարորդի էկրանից։ Դրանից հետո մնում էր մի նկար։ Այդ նկարը գնում էր Մոսկվա։