Արարատի վերջին ժայթքումից անցել է ընդամենը 186 տարի, բայց լեռան 30 կիլոմետրանոց գոտում այսօր ավելի քան 135 հազար մարդ է ապրում. հնարավո՞ր է ժայթքում մեր օրերում
12 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐԱՐԱՏ ՄԿՐՏՉՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
1840 թվականի հուլիսի 2-ին՝ Ռուսական կայսրության հին տոմարով հունիսի 20-ին, կեսօրից հետո մոտ ժամը չորսին, Ակոռիի տակ հողը շարժվեց։ Գյուղից ներքև՝ այգիներում եղած մարդիկ հետո պատմեցին, որ գետինը կարծես վեր նետվեց։ Սեյսմոգրաֆ չկար։ Շուրջ 7,4 մագնիտուդ գնահատականը տրվեց շատ ավելի ուշ՝ ավերած տարածքի չափով, պատմական նկարագրություններով ու խզվածքների հետքերով։ Լանջի վերևում մի հովիվ խոր որոտ էր լսել։ Նա ճեղք էր տեսել, դրա շուրջ՝ կարմրավուն լույս։ Կիրճի գլխին ծուխ հիշեցնող ամպ էր բարձրացել։ Օդից ծծմբի հոտ էր գալիս։
Հետո լանջը շարժվեց։ Ականատեսները հիշել են մութ, փոշոտ պատ՝ քարով, հողով ու սառույցով ծանրացած։ Մեծ բեկորները թռչում էին վերևից։ Մանրացված զանգվածը լցվում էր նեղ կիրճը։ Նրա տակ մնացին Ակոռին, Սուրբ Հակոբի վանքն ու վանականների կացարանները։ Այգիների ծառերը այրվել կամ արմատախիլ էին եղել։ Աղբյուրը տեղաշարժվել էր։ Ջուրը պղտորվել էր։ Մոտ մեկ ժամ անց բնակավայրն այլևս չկար։
Տասնմեկ տարի առաջ Ֆրիդրիխ Փարրոթն ու Խաչատուր Աբովյանը հենց Ակոռիով էին բարձրացել Արարատ։ Փարրոթը գյուղում 175 տուն էր հաշվել։ Մյուս նկարագրություններում հիշատակվում են երկու դպրոց, եկեղեցի, ջրաղացներ, քարաշեն տներ ու պտղատու այգիներ։ Սուրբ Հակոբի վանքում կանգ էին առնում լեռ բարձրացող ճանապարհորդները։ Գյուղը հասցրել էին չափել, նկարագրել, գրանցել։ Երբ այն չկար, ամենապինդ թիվը մնաց Փարրոթի տետրում՝ 175 տուն։
Հերման Աբիխը տեղ հասավ և լանջի կործանումը կապեց հզոր երկրաշարժի հետ։ Մորից Վագները ականատեսների պատմությունների մեջ հրաբխային պայթյուն տեսավ՝ ճեղքից դուրս նետված քար, գազ, տաք հոսք։ Երկուսն էլ նույն ավերակն էին նայում։ Պատճառի մասին խոսում էին տարբեր լեզվով։
Սմիթսոնյան ինստիտուտի համաշխարհային կատալոգում 1840 թվականի հուլիսի 2-ը գրանցված է որպես Արարատի վերջին հաստատված ժայթքում։ Նույն գրառման մեջ կան պայթյուն, պիրոկլաստիկ հոսք, ձնահյուս, քարաբեկորներ, հրաբխային ցեխահոսք, լանջի փլուզում, ավեր ու զոհեր։ Պայթյունայնության ինդեքսը նշված է երեք։ Թվի կողքին փոքր հարցական կա։ Աղետի կողքին՝ ոչ։
Վերակազմություններից մեկում առաջինը ցնցվել է հողը։ Ճեղքերը բացվել են, ճնշված գոլորշին ու գազը պայթեցրել են ապարը, փլված լանջը քաշել է սառույցն ու ձյունը։ Ֆրեատիկ պայթյունը լավայի հոսք չի պահանջում։ Ջուրը հասնում է տաք ապարին կամ գազային համակարգին, մի ակնթարթում ընդարձակվում և փշրում վերևի շերտերը։ Այլ ուսումնասիրություններ գլխավոր ուժը համարում են երկրաշարժից պոկված հսկայական սողանքը։ Հրաբխային բաղադրիչի չափը բաց է մնում։
2019 թվականի դաշտային ու արբանյակային ուսումնասիրությունը կիրճում քարտեզագրեց բեկորածածկ սառցադաշտ և նկարագրեց նույն շղթան՝ ցնցում, պայթյուն կամ գազային արտանետում, սառույցի արագ հալք, քարասառցային զանգված, ցեխահոսք։ Բառերը շատ են, որովհետև մեկ բառը քիչ է։
Վերին կիրճից պոկված զանգվածը ներքևում պատնեշ ստեղծեց։ Դրա հետևում հավաքվեցին հալված սառույցը, ձյունը, աղբյուրների ջուրն ու տեղումները։ Հին նկարագրություններից հաշվված չափերով ջրամբարը կարող էր հասնել մոտ 1100 մետր երկարության, 750 մետր լայնության և 15–20 մետր խորության։ Մեկ հաշվարկում կուտակված ծանր ցեխը անցնում էր 15 միլիոն տոննան։ Ոչ ոք այդ զանգվածը գործիքով չէր չափել։ Պատնեշի մասին վկայությունները համընկնում են։ Նրա կործանման ժամը նույնպես գրանցվել է։
Հուլիսի 6-ի առավոտյան՝ մոտ ժամը իննին, պատնեշը չդիմացավ։ Ջուրը, կապույտավուն ցեխը, սառույցն ու մեծ քարերը դուրս եկան կիրճից և գնացին տասնյակ կիլոմետրեր։ Հոսքը ծածկեց դաշտերն ու այգիները, տարավ անասուններ, վնասեց բնակավայրերը, փոխեց Կարասու–Սևջուրի հունի որոշ հատվածներ։ Ջուրը որոշ ժամանակ խմելու համար պիտանի չէր։ Ակոռին կործանվել էր հուլիսի 2-ին։ Դաշտերը հարվածը ստացան չորս օր անց։
Զոհերի թիվը մեկ սյունակի մեջ չի տեղավորվում։ Սուրմալուի գավառապետը աղետից մոտ մեկ շաբաթ անց գրել էր, որ Ակոռին ուներ 161 ընտանիք և 603 տղամարդ բնակիչ։ Ողջ էր մնացել 107 տղամարդ։ Զոհվել էր 496-ը։ Կանայք ու երեխաները այդ հաշվառման մեջ ամբողջությամբ չկան։ Մեկ այլ գրառում հիշատակում է 114 փրկվածի՝ հիմնականում գյուղից դուրս, արտերում կամ ճանապարհին եղած մարդկանց։ Վագների փոխանցած թվերում բնակչությունը հասնում է մոտ հազարի կամ շուրջ 1600-ի։ Առանձին հիշատակվում են նաև լանջին աշխատող քուրդ բանվորները։ Հետագա հայկական վերակազմությունները Ակոռիում ու մերձակայքում զոհվածների թիվը դնում են հազարից երկու հազարի միջև։
Հաճախ կրկնվող «տասը հազար զոհը» մեկ այլ շրջանակ ունի։ Այն վերաբերում է ամբողջ տարածաշրջանային երկրաշարժային աղետին՝ Ակոռիից մինչև Բայազետ, Մակու, Նախիջևան, Շարուր և Արարատյան դաշտի մի շարք բնակավայրեր։ Այդ թվի մեջ մտնում են փլված տները, սողանքները, հեղեղումներն ու երկար շարունակված հետցնցումները։ Տարբեր կատալոգներ այն նույն վստահությամբ չեն ընդունում։ Արարատի ժայթքումից մահացածների ճշգրիտ թիվ այդ հաշվարկից ստանալ չի կարելի։ Ավելի հաստատուն են երեք գրառում՝ 107 կամ 114 փրկված, 496 հաշվված տղամարդ զոհ, ամբողջ կորուստը՝ մոտ հազարից երկու հազար մարդ։
1840-ից անցել է 186 տարի։ Արարատի հաստատված ժայթքումների շարքում երեք ամսաթիվ կա՝ մ.թ.ա. մոտ 2450 թվականը, մ.թ.ա. մոտ 550 թվականը և 1840-ը։ 1450 ու 1783 թվականների հնարավոր ժայթքումները կատալոգում նշված են անորոշ։ Երեք հաստատված ամսաթիվը պարբերականություն չի տալիս։ Դրանցից հաջորդ տարին կամ դարը հաշվել չի ստացվի։ Արարատը հոլոցենում գործած շերտավոր հրաբուխ է։ «Գործող» բառը երկրաբանական կարգավիճակ է։ Ահազանգ չէ։
2026 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ Արարատի մոտալուտ ժայթքման մասին հրապարակային պաշտոնական նախազգուշացում չկա։ Բաց միջազգային տվյալներում չեն գրանցվել հրաբխային երկրաշարժերի պարս, արագ ձևախախտում, գազային արտանետումների կտրուկ աճ կամ ջերմային անոմալիա։ Սմիթսոնյան էջում Արարատի մասին ընթացիկ շաբաթական զեկույցներ չկան։ Դատարկ բաժինը հանգստացնող փաստաթուղթ չէ։ Այն պարզապես ազդանշան չի արձանագրում։ Ֆրեատիկ պայթյունները երբեմն շատ կարճ նախազգուշացում են տալիս։ Երբեմն՝ գրեթե ոչինչ։
2025 թվականի հունիսին Իգդիրի համալսարանը, Բողազիչի համալսարանի Քանդիլիի աստղադիտարանն ու Իգդիրի նահանգապետարանը հայտարարեցին Արարատի և շրջակայքի համար նոր երկրաշարժային դիտարկման կայաններ ստեղծելու աշխատանքի մասին։ Դրանք պետք է օգնեին հետևել հնարավոր հրաբխային շարժին։ Պաշտոնական հաղորդագրության բայերը ապագա ժամանակով էին՝ կայանները «կտեղադրվեն», շարժը «կդիտարկվի», տվյալները «կօգնեն» պլանավորմանը։ Վերջին աղետից 185 տարի անց լեռան չափիչ ցանցը դեռ ապագա ժամանակով էր գրվում։
Հաջորդ դրվագը պարտադիր չէ կրկնի 1840-ի հերթականությունը։ Արարատի հյուսիսարևելյան լանջին կան զառիթափ հատվածներ, չամրացած հրաբխային բեկորներ, սառույց ու ձյուն։ Ակոռիի կիրճը ջուրն ու փլվող զանգվածը հավաքում է նեղ ուղու մեջ։ Ուժեղ երկրաշարժը կարող է պոկել լանջը։ Գոլորշու պայթյունը կարող է շարժել նույն նյութը ավելի փոքր ցնցմամբ։ Առատ անձրևը կամ արագ հալոցքը թուլացած զանգվածը կարող են դարձնել լահար՝ հրաբխային ցեխահոսք։ Վերջին քարտեզագրական ուսումնասիրություններում լեռան լայն հատվածներ նշված են նման հոսքերի ճանապարհին։ Ստորոտի բնակավայրերը կարող են առաջին հարվածը ստանալ կիրճից։ Գագաթը հեռվից դեռ սպիտակ կլինի։
Մոխրի ճանապարհը կախված է ժայթքման ուժից, սյան բարձրությունից ու քամուց։ Երևանը Արարատից մոտ 65 կիլոմետր է։ Մեծամորի ատոմակայանը՝ մոտ 54։ Համաշխարհային հրաբխային ծրագրի բնակչության մոդելը լեռան 30 կիլոմետրանոց գոտում հաշվում է 135 563 մարդ, 100 կիլոմետրի մեջ՝ ավելի քան 2,8 միլիոն։ Նույն տարածքում են ճանապարհներ, օդանավակայաններ, ջրամատակարարման ու էլեկտրական ցանցեր, տներ, գյուղատնտեսական հողեր։ Քամու մեկ ուղղությունը կամ կիրճում գոյացած մեկ խցանումը բավական է, որ այդ համակարգերից մի քանիսը կանգնեն։
Մեծամորի ատոմակայանի համար պատրաստված միջազգային տեխնիկական հաշվարկում Արարատը դիտարկվել է 4–6 աստիճանի պայթյունային սցենարներով։ Դրանք 1840-ի կատալոգային երեք աստիճանից մեծ են։ Նպատակը մոխրի ծայրահեղ բեռը հաշվելն էր։ Նման ժայթքումների տարեկան հաճախականությունը հաշվարկում դրվել է մոտ մեկ դեպք՝ հազարից տասը հազար տարվա ընթացքում։ Ատոմակայանի տարածքում մեկ քառակուսի մետրի վրա 100 կիլոգրամից ավելի մոխրի բեռի տարեկան հավանականությունը ստացվել է մոտ մեկ դեպք՝ հարյուր հազարից մեկ միլիոն տարվա ընթացքում։ Այդ փաստաթուղթը ժամկետ չի տալիս։ Ընթացիկ շարժ էլ չի չափում։ Այն պահում է հազվադեպ, ծանր սցենարը, որովհետև ատոմակայանի հաշվարկից այն հանել չի կարելի։
1840-ի ականատեսները գագաթից իջնող լավայի կարմիր գետ չէին նկարագրում։ Ճեղքը բացվել էր լանջին։ Քարը քաշել էր սառույցը։ Սառույցը հալվել, խառնվել էր հողին։ Զանգվածը փակել էր կիրճը։ Ջուրը չորս օր մնացել էր այդ պատի հետևում, հետո գնացել դաշտերի վրա։ Մարդը կարող էր փրկվել առաջին ցնցումից և հուլիսի 6-ին կորցնել արտը, ջուրը կամ տունը։
Հին Ակոռիից ներքև այսօր Յենիդողան գյուղն է։ Թուրքերեն անունը նշանակում է «նորածին»։ Վերևում բաց է մոտ ութ կիլոմետր երկարությամբ Ակոռիի կիրճը։ Համաշխարհային կատալոգում 1840-ի «VEI 3»-ի կողքին փոքր հարցական կա։ 2025-ի պաշտոնական հաղորդագրության մեջ չափիչ կայանները դեռ գրված էին ապագա ժամանակով։ Գյուղի տները նույն լանջի տակ են։ Կիրճը բաց է։
