Աննախադեպ անկարգություններ Ֆրանսիայում. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը Փարիզից՝ դրանց պատճառների և հետևանքների մասին

Փարիզի հիմնական երթում հնչում էր «Մարսելյեզը»։ Կողքի փողոցում կոտրում էին ցուցափեղկերը, փակ ալիքներում վաճառքի էին հանում գողացված շարֆերը, իսկ ոստիկանները հասնում էին արդեն դատարկված խաչմերուկ։ Պատահական ամսաթիվը փողոց էր բերել կես միլիոնից ավելի մարդու։ Գիշերը քաղաքներում մնացին հրշեջները, քննիչները և կոտրված ցուցափեղկերը։

18 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, ՓԱՐԻԶ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿԻՑ    

Լիմոժի քաղաքապետարանի տանիքը կրակ բռնեց երեկոյան։ Շենքը բացվել էր 1883 թվականին և քաղաքի ամենաճանաչելի հասցեներից էր։ Հարյուրավոր մարդիկ կանգնել էին դիմացը։ Նայում էին վերև։ Բոցը մտնում էր պատուհաններից ներս։ Քաղաքապետարանի աշխատակցուհին լաց էր լինում քաղաքի ընտրված պաշտոնյաներից մեկի գրկում։

Ներսում քաղաքային ոստիկաններ կային։ Նրանք հասցրել էին դուրս գալ։ Վերին Վիենի պրեֆեկտ Մորիս Բարատեն ասաց, որ ներխուժածները սպառնացել էին սպանել նրանց։ Հետո տանիքը փլվեց ներքևի հարկերի վրա։ Արևմտյան թևը մնաց կանգուն։ Ճակատի մոտ երկու երրորդը կորավ։ Պրեֆեկտն արդեն ասում էր, որ շենքի մեծ մասը փրկել չի լինի։

Փարիզում այդ ժամին փակ էին մետրոյի կայարանները Ելիսեյան դաշտերի, նախագահական պալատի, Ազգային ժողովի և կառավարական շենքերի շուրջ։ Հանրապետության հրապարակից մինչև Մադլեն ու Սեն-Լազար արցունքաբեր գազ էր։ Այրված պլաստիկի հոտ։ Ոստիկանական մոտոցիկլների ձայն։ Այրվել էին մեքենաներ, հեծանիվներ, աղբամաններ, թերթի կրպակ։ Որոշ փողոցներում ապակու վրա կարելի էր քայլել մի ամբողջ թաղամաս։

Կեսգիշերից քիչ առաջ վարչապետ Սեբաստիեն Լըկորնյուն հրապարակեց առաջին մեծ հաշվեկշիռը՝ 1,200 ձերբակալված, 150 վիրավոր ոստիկան ու ժանդարմ։ Ցուցարարների վիրավորների միասնական թիվ դեռ չկար։

Օրվա մեծ մասը խաղաղ էր անցել։ Ներքին գործերի նախարար Լորան Նունյեսը հաշվել էր 550 հազար մարդ՝ 110 երթում։ Արհմիություններն ու ուսանողական կառույցները խոսում էին մոտ 800 հազարի մասին։ Փարիզում փողոց էր դուրս եկել շուրջ 110 հազար մարդ։ Հանրապետության հրապարակից դեպի Կլիշի հրապարակ գնացող շարասյան մեջ կային դրոշներ, շեփորներ, ջութակներ։ Երգում էին «Մարսելյեզը»։ Մի քանի փողոց այն կողմ շարժվում էին խմբեր, որոնք ընդհանուր երթուղի ու վերջնական կանգառ չունեին։

Հոկտեմբերի 17-ը օրացույցում հայտնվել էր սեպտեմբերյան մի տեսանյութից։ ՏիկՏոկում երիտասարդը բողոքել էր վառելիքի գնից և առաջարկել հավաքվել հենց այդ շաբաթ օրը․ արձակուրդ էր, մարդիկ կարող էին գալ։ Տեսանյութը դիտվել էր մոտ մեկուկես միլիոն անգամ։ Հեղինակը հետո հեռացել էր կազմակերպչի դերից։ Ամսաթիվը մնացել էր։

Սեպտեմբերի 9-ին ստեղծված կամ վերանվանված հաշիվները սկսեցին տարածել դեղին պաստառներ՝ քաղաքների անուններով ու հավաքի կետերով։ Պաստառները պատրաստված էին արհեստական բանականությամբ։ Մի քանի էջ ներկայանում էր որպես «դեղին բաճկոնների» հարթակ, թեև շարժման հայտնի դեմքերի հետ կապ չուներ։ Թվային արտաքին միջամտությունները հետևող պետական ծառայությունը ազդեցիկ օտար հետք չգտավ։ Ստուգումների ժամանակ պարզվել էր, որ նոր հաշիվների մի մասը հետևորդներ էր հավաքում՝ հետագայում վաճառելու համար։ Կեղծ պաշտոնականությամբ տարածված ամսաթիվն արդեն իրական մարդկանց էր փողոց բերում։

Առաջինը դպրոցներն էին։ Սեպտեմբերի 17-ին Կրետեյի Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերի լիցեյի ուսուցիչները գործադուլ արեցին։ Աշխատողներ ու միջոցներ չէին հերիքում։ Չորս օր անց աշակերտները փակեցին մուտքը։ Նրանք թվարկում էին չլրացված ուսուցչական հաստիքները, 32–35 հոգանոց դասարանները, բուժքույրերի ու կրթական օգնականների պակասը, քայքայված շենքերը։ Որոշ դասասենյակներում բոլորի համար սեղան չկար։ Տեսանյութերը Վալ-դը-Մառնից հասան Սեն-Սեն-Դենի, հետո՝ մյուս քաղաքներ։

Հոկտեմբերի 1-ին խափանումները հասել էին ավելի քան հազար լիցեյի։ Մեկ օրվա ձերբակալությունները մոտեցել էին երկու հազարի։ Պրեֆեկտները հարյուրավոր դպրոցներ փակեցին և արգելեցին դրանց շուրջ հավաքները։ Կրթության նախարարությունը խոստացավ 3,000 փոխարինող ուսուցիչ։ Հոկտեմբերի կեսերին շարժման ընթացքում բերման ենթարկվածների թիվը անցել էր 6,800-ից։ Նրանց մեծ մասը անչափահաս էր։

Կառավարությունը սպասում էր աշնանային արձակուրդին։ Նրա հաշվարկով՝ դպրոցական խմբերը պիտի ցրվեին։ Արձակուրդի առաջին շաբաթ օրը նրանց կողքին կանգնեցին արհմիությունների անդամներ, հանրային ծառայությունների աշխատողներ, թոշակառուներ, «դեղին բաճկոնների» հին մասնակիցներ և թանկացած բենզինից զայրացած վարորդներ։

Հոկտեմբերի 17-ից առաջ արդեն երեք ծանր վնասվածք էր արձանագրվել։ Լանսում 15-ամյա պատանին կորցրել էր ձեռքը՝ ոստիկանության նետած պայթյունաձայնային նռնակը վերցնելուց հետո։ Մեկ ուրիշ դեռահաս ծանր վնասվածք էր ստացել դեմքին։ Երրորդը կորցրել էր մեկ աչքի տեսողությունը։ Նունյեսը դպրոցական բողոքների օրերին ժամանակավորապես կասեցրել էր այդ նռնակների կիրառումը։ Հոկտեմբերի 16-ին նա ասաց, որ սահմանափակումը հաջորդ օրվա համազգային գործողության վրա չի տարածվի։ Ոստիկանությունը կարող էր օգտագործել օրենքով թույլատրված միջանկյալ զենքերը։ Հոկտեմբերի 17-ին Սենտ-Էտիենում մեկ ցուցարար ևս ձեռք կորցրեց։ Քննությունը պիտի պարզեր՝ վնասվածքը ոստիկանական նռնակից էր, թե ուրիշ պայթուցիկից։

Նույն հոկտեմբերի 1-ին կառավարությունը ներկայացրել էր նաև 2027 թվականի բյուջեն։ Կառավարությունը նախատեսել էր 54 միլիարդ եվրոյի ընդհանուր բյուջետային ճշգրտում։ Դրանից 43 միլիարդը նոր խնայողություններ էին։ Փաստաթուղթը սառեցնում էր պետական հատվածի աշխատավարձերը և գրեթե բոլոր կենսաթոշակների ինդեքսավորումը՝ բացառությամբ ամենացածրերի։ Սահմանափակվում էին տեղական իշխանությունների ու առողջապահության ծախսերը։ Նույն շաբաթներին թանկացել էին վառելիքը, էներգիան ու սնունդը։ Կրետեյի բացակա ուսուցիչը, գազալցակայանի թվատախտակը և պետական պարտքի հաշվարկը հոկտեմբերի 17-ին հայտնվեցին նույն երթում։

Իշխանությունները սպասում էին մոտ 150 հազար մասնակցի։ Երկրում տեղակայվել էր ավելի քան տասը հազար ոստիկան ու ժանդարմ։ Առնվազն հինգ հազարը՝ Փարիզում։ Փողոցում 550 հազարից 800 հազար մարդ էր՝ կախված հաշվարկից։

Մայրաքաղաքի պաշտոնական երթուղին համաձայնեցվել էր նախորդ օրը՝ Հանրապետության հրապարակից Մաժանտա բուլվարով ու Բարբեսով դեպի Կլիշի հրապարակ։ Ելիսեյան պալատի, Մատինյոնի, խորհրդարանի և կենտրոնական հատվածների շուրջ հավաքներն արգելված էին։ Կայարանների մոտ ոստիկանները վաղ առավոտից խանգարում էին խմբերի ձևավորմանը։

Ժամը տասին Սեն-Լազարի մոտ ԲՌԱՎ-Մ-ի մոտոցիկլավոր ստորաբաժանումը ստուգում էր «դեղին բաճկոններին» ու կողքով անցնող ուսանողներին։ Ստուգումից հետո մարդիկ ցրվում էին փոքր փողոցներով։ Մի քանի րոպե անց նորից հավաքվում էին ուրիշ անկյունում։ Մի մասը փորձում էր հասնել Ելիսեյան պալատ, մյուս խմբերը շարժվում էին Կոնկորդի կամ Օպերայի ուղղությամբ։ Մոտ հիսուն երիտասարդ վազում էր Քատր-Սեպտամբր փողոցով։ Ոստիկանները հետևում էին։ Հետ մնացողներին գետնին էին գցում ու ձերբակալում։ Խումբը փոքրանում էր։ Հաջորդ խաչմերուկում նրան միանում էին ուրիշները։

Կեսօրից հետո Հանրապետության հրապարակը լցվել էր։ Դրսում մնացածները չէին կարողանում մտնել։ Ոստիկանական անցակետերը մարդկանց սեղմել էին հրապարակի ներսում։ Մի ծայրում հատուկ ջոկատը գրոհեց։ Բազմությունը հետ գնաց, հետո նորից առաջ շարժվեց։ Տրորվելու վտանգ կար։ Երբ բացվեց պաշտոնական երթի ճանապարհը, հիմնական զանգվածը շարժվեց դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Հարակից փողոցներում արդեն կոտրում էին առաջին ցուցափեղկերը։ Սուպերմարկետ։ Հագուստի խանութներ։ Բանկերի ապակիներ։ Հեռախոսների սրահ։ Ծուխ էր բարձրանում հեծանիվներից ու աղբամաններից։

Ոստիկանությունը պահում էր երթուղին ու իշխանության շենքերը։ Փոքր խմբերը երթուղի չունեին։ Մադլենի մոտ սևազգեստ մարդիկ պատնեշների մասերը առաջ էին տանում, քարեր ու շշեր նետում նոսր գծի վրա։ Ստորաբաժանումները հավաքվում էին այնտեղ։ Մի քանի փողոց այն կողմ արդեն կոտրում էին խանութի մետաղյա վարագույրը։ ԲՌԱՎ-Մ-ի մոտոցիկլները մի բախումից սլանում էին մյուսը։ Հատուկ ջոկատների մեքենաները հասնում էին այն վայր, որտեղ խումբը հասցրել էր բաժանվել երեք մասի։ Երեկոյան աջ ափին ոստիկանները գրեթե միշտ մի քանի րոպե ուշանում էին։

Պապեն փողոցում շատ երիտասարդներից կազմված խումբը կողոպտեց փոստային բաժանմունքը։ Փակ մետրոյի մուտքերի մոտ մարդիկ ելք էին փնտրում թաղամասից։ Մեծ բուլվարներում շքեղ ապրանքանիշերի տոպրակներով զբոսաշրջիկները անցնում էին գողացված հագուստով ծանրաբեռնված մարդկանց կողքով։ Մադլենից սկսած կոտրվել էին «Կենզոյի», «Սալոմոնի», «Արկտերիքսի» ցուցափեղկերը։ Մոնտենի պողոտայի «Սելինը» դատարկվել էր։ Մոտակա փողոցում մի երիտասարդ ընկերներից հարցնում էր՝ «Շանել»-ը որտեղ է։ «Սիգնալի» փակ ալիքում արդեն առաջարկում էին «Բըրբերիի» շարֆեր։ Հանդիպման կետը Սեն-Լազարի մոտ էր։

Լիոնում օրը սկսել էին արվեստի տասը դպրոցի ուսանողները։ Քաղաքապետարանի դիմաց կազմված երգչախումբը կատարում էր «Թշվառների» «Ժողովրդի կամքով» հատվածը։ Հետո քաղաքով շարժվեցին մի քանի երթեր՝ առանց հստակ ուղու։ Փողոցում մոտ 20 հազար մարդ կար։ Բելկուր հրապարակում մի խումբ բարձրացավ զբոսաշրջային գրասենյակի տանիք և պոկեց ցուցանակի տառերը։ Շենքը հետո այրվեց։ Ներսում գտնվող Պոլ Բոկյուզի արձանը հայտնվեց հրապարակի սալահատակին։

Մարսելում դիմակավորված խումբը մտավ քաղաքապետարանի նախասրահ։ Նրանք կոտրեցին գույքը և տապալեցին Մարիանի արձանը։ Բորդոյում կողոպտեցին ու հրկիզեցին Սենտ-Կատրին փողոցի «Դեկաթլոնը»։ Մթնշաղին գետնին մնացել էին կախիչներ, առանձին կոշիկներ, մանեկենների գլուխներ և արցունքաբեր գազի օգտագործված պարկուճներ։ Հարձակվողները կոտրել էին Ժիրոնդի պրեֆեկտի պաշտոնական նստավայրի դարպասը, ներսում ավերածություններ արել, բակում կրակ վառել։ Ոստիկանությունը գործի դրեց ՌԱԻԴ հատուկ ստորաբաժանումը։

Նանտում վնասվեց քաղաքապետարանի նախասրահը։ Ռենում տոնական սկսված երթը երեկոյան հասավ կողոպուտների։ Լիլում ու Կալեում փորձեցին մտնել քաղաքապետարաններ, Բրեստում՝ ոստիկանական բաժանմունք։

Նունյեսը բռնությունը վերագրեց ծայրահեղ ձախ խմբերին և նրանց միացած հանցագործներին։ Ժան-Լյուկ Մելանշոնը քայլում էր փարիզյան երթում։ Նա ոստիկանության ռազմավարությունը անվանեց առճակատում փնտրող և պրեֆեկտին մեղադրեց անկարգությունը կազմակերպելու մեջ։ Մարին Լը Պենն ու Ժորդան Բարդելան խոսեցին «քաոսի մասնագետների» մասին։ Լըկորնյուն գիշերը հարձակումները ներկայացրեց որպես քաղաքական գործողություն։ Արդարադատության նախարար Ժերալդ Դարմանենը դատախազներից պահանջեց ծանր բռնության համար ձերբակալվածներին նախնական կալանքի տակ պահելու միջնորդություն ներկայացնել։ Էմանուել Մակրոնը խոստացավ հետապնդել ու պատժել ավերողներին և կողոպտողներին։

Փարիզի, Մարսելի և Լիոնի քաղաքապետերը համատեղ նամակ ուղարկեցին վարչապետին և հանդիպում պահանջեցին։ Նրանք ուզում էին իմանալ՝ որտեղ էր կոտրվել հրամանատարությունը, ինչպես էին խմբերը հասել իշխանության կենտրոններին այդքան մոտ, ինչու էին մի տեղ ոստիկանները խիտ կանգնած, իսկ մի քանի փողոց այն կողմ հասնում ուշացած։ Նամակը գրվում էր, երբ հրշեջները դեռ փողոցում էին։

Կեսգիշերից հետո Լիմոժի քաղաքապետարանի կրակը վերջնականապես մարված չէր։ Շենքի ճակատը ստեղծվել էր Փարիզի քաղաքապետարանի օրինակով։ Ներսի սրահները բաց էին դեպի գիշերային երկինք։ Արևմտյան թևը դեռ կանգուն էր։ Մնացած սրահների վրա տանիք չկար։