Ամուլսարը բացվեց առանց բղավոցների ու ճանապարհ փակող բնապահպանների, իսկ ութ տարվա բողոքը մնաց միայն հիշողության մեջ. մի պայքարի պատմություն

2018-ին Ջերմուկում մոտ երեք հազար մարդ պահանջում էր արգելել մետաղական հանքարդյունաբերությունը։ 2026-ին համայնքը «Լիդիանի» հետ զարգացման համաձայնագիր ուներ, պետությունը՝ ընկերության բաժնեմաս և մինչև 150 միլիոն դոլարի երաշխիք։ Այդ ճանապարհին այլևս ցուցարարներ չկային:

12 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԻՆԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿԻՑ     

2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ի առավոտյան Նիկոլ Փաշինյանը ուղղաթիռից տեսանյութ հրապարակեց։ Կառավարության անդամները գնում էին Վայոց ձոր։ Նույն օրը Ամուլսարում ձուլեցին առաջին ոսկին, իսկ վարչապետը բացման հարթակից խոսեց նաև նրանց մասին, ովքեր այնտեղ չէին։

Հանքի մոտ բողոքի ակցիա չկար։ Փաշինյանն այդ փաստը առանձնացրեց։ Կառավարությունը, նրա խոսքով, պատասխանել էր հանրությանը հուզող հարցերին և աշխատել, որ մարդիկ նախագիծն իրենցը համարեն։ Բացահանքի շրջայցից հետո տեղի ունեցավ առաջին ոսկու կորզումն ու ձուլումը։ Վարչապետը կատարվածն անվանեց «հաջողության պատմություն»։

«Ամուլսարն առանց հանքի» նախաձեռնությունը նույն օրը գրեց, որ իր անդամները հերթական այցով գնում էին Ջերմուկ և բացման մասին «ճանապարհին պատահաբար» էին իմացել։ Նրանք իշխանությանը մեղադրեցին արարողությունը թաքուն կազմակերպելու մեջ։ Ջերմուկցիներին հարցրին՝ պատրա՞ստ են տեսնել սարի քանդումը, ջրերին ու առողջարանային քաղաքին սպառնացող վտանգները։ Ճանապարհը ոչ ոք չէր փակել։ Առարկությունն արդեն հրապարակված էր։

Ութ տարի առաջ հանդիպման վայրը ճանապարհն էր։ 2018-ի ամռանից բնակիչներն ու նրանց աջակցողները փակ էին պահում Ամուլսար տանող մուտքերը։ Շինարարությունը կանգնել էր։ Ջերմուկում ստորագրություններ էին հավաքում։ Մոտ երեք հազար մարդ պահանջում էր համայնքում արգելել մետաղական հանքարդյունաբերությունը և զարգացնել կանաչ տնտեսությունը։ Դեկտեմբերի 18-ին ավագանին հավանություն տվեց հանրագրին։ Յոթ կողմ։ Ոչ մի դեմ։ Ոչ մի ձեռնպահ։

Հանրագիրը նոր կառավարությանը հիշեցնում էր, որ մինչև 2016 թվականը Ջերմուկն անգամ ծրագրի ազդակիր համայնք չէր համարվել։ Բնակիչները վիճարկում էին լսումների կազմակերպումը և պահանջում մասնակցել իրենց քաղաքի մասին որոշումներին։ Վերջում մեկ ուղիղ նախադասություն կար. «Մենք պահանջում ենք, որպեսզի նոր կառավարությունը հարգի ժողովրդի կամքը»։

2019 թվականի օգոստոսի 29-ին Ջերմուկի ջրերի մասին վեճը տեղափոխվեց կառավարության տեսակապ։ Փաշինյանի կողքին պաշտոնյաներ էին, քննիչներ, «Լիդիանի» ներկայացուցիչներ։ Էկրանին՝ կառավարության պատվիրած փորձաքննության մասնագետները։ Քննչական կոմիտեն արդեն ներկայացրել էր «Էլարդի» զեկույցի իր ընթերցումը. Ջերմուկի հանքային ջրերի և Սևան հասնող ջրային ուղիների աղտոտումը գնահատվել էր չափազանց անհավանական, մյուս վտանգների համար առաջարկվել էին մեղմացնող միջոցառումներ։

Փորձագետ Նիդալ Ռաբահը խոսեց ելակետային տվյալների թերությունների ու բացերի մասին։ Այդ նյութով վերջնական գնահատական տալ հնարավոր չէր։ Փաշինյանը հարցրեց, թե ինչու միջազգային փորձագետները տեսել էին թերություններ, որոնք նախարարությունը չէր նկատել։ Քննչական կոմիտեի ղեկավար Հայկ Գրիգորյանը պատասխանեց, որ առաջարկված միջոցառումներով հնարավոր է դրանք չեզոքացնել։ «Լիդիանի» ղեկավար Հայկ Ալոյանը հետագայում քննարկումն անվանեց ոչ մասնագիտական և կասկածի տակ դրեց փորձագետների հանքարդյունաբերական փորձը։ Վերջում սպասում էին նախարարության որոշմանը՝ նոր գնահատման կարիք կա՞, թե՞ ոչ։

Ճանապարհների շրջափակումը շարունակվեց մինչև 2020 թվականի պատերազմը։ Մայիսի 18-ին Ջերմուկի բնակիչները բողոք ներկայացրին Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի անկախ հաշվետվողականության մարմնին։ Խնդրում էին ստուգել ծրագրի համապատասխանությունը բանկի բնապահպանական ու սոցիալական պարտավորություններին և պահանջում էին, որ բանկը դուրս գա նախագծից։ Նրանց աջակցում էին բնապահպանական կազմակերպություններ։ Գործը ստացավ 2020/02 համարը։ Բանկի հրապարակային գրանցամատյանում այն դեռ բաց է։

2023 թվականի փետրվարին կառավարությունը, «Լիդիան Արմենիան» և Եվրասիական զարգացման բանկը ստորագրեցին 250 միլիոն դոլարի ֆինանսավորման սխեման։ Հարյուր միլիոնը պետք է տար այդ բանկը, հիսունը՝ տեղական բանկը, ևս հարյուրը՝ ընկերությունը։ Պետությանը խոստացվեց բաժնետոմսերի 12,5 տոկոսը՝ նվիրատվությամբ։

Եվրասիական զարգացման բանկի հարյուր միլիոնը չեկավ։ 2024 թվականի նոյեմբերին բանկը հայտնեց, որ «Լիդիանը» հետ է վերցրել հայտը, և գնահատման ընթացակարգը դադարեցվել է։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն արդեն խոսում էր հայաստանյան բանկերից վարկ վերցնելու և պետական երաշխիք տալու մասին։ Դեկտեմբերին բաժնետոմսերը փոխանցվեցին պետությանը։ Հանքի հետ բանակցող կառավարությունն արդեն ընկերության բաժնետեր էր։

2025 թվականի փետրվարի 27-ին կառավարությունն ընդունեց 220-Ա որոշումը։ Փաստաթուղթը նախատեսում էր մինչև 150 միլիոն դոլարի բյուջետային երաշխիք։ Ընկերությունը կարող էր մինչև հինգ տարի ժամկետով վարկ ներգրավել՝ տարեկան ինը տոկոս անվանական տոկոսադրույքով։ Պայմանագրով սահմանված դեպքերում բանկը վճարումը պահանջելու էր պետությունից։ Վերին սահմանը ներառում էր մայր գումարն ու մինչև վեց ամսվա տոկոսները։ Ընկերության հնարավոր չվճարման հետևում փաստաթղթում կանգնած էր Հայաստանի ֆինանսների նախարարությունը։

Ապրիլի 28-ին այդ որոշումը հասավ Վարչական դատարան։ Հայցը ներկայացրել էին «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնը», «Կանաչ Հայաստանը», «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոնը», հարակից համայնքների ու Հայաստանի այլ բնակավայրերի քաղաքացիներ։ Նրանց ներկայացուցիչը փաստաբան Գենյա Պետրոսյանն էր։ Հայցվորները վիճարկում էին երաշխիքի օրինականությունը։ Պնդում էին, որ որոշման պահին ընկերության ակտիվների շուկայական գնահատում չկար, իսկ պետության հետադարձ պահանջն ապահովող հաջորդական գրավը բավարար չէր պետական միջոցների վերադարձը պաշտպանելու համար։ Դատարանին խնդրում էին անվավեր ճանաչել 220-Ա որոշումը։

2026 թվականի օգոստոսի 22-ին Ջերմուկը նշում էր հիմնադրման իննսունամյակը։ Քաղաքային փառատոնի հովանավորներից մեկը «Լիդիան Արմենիան» էր։ Ընկերությունը խոսում էր Ջերմուկի զբոսաշրջային հնարավորությունների և քաղաքի ճանաչելիության մասին։ Ութ տարի առաջ նույն քաղաքի ավագանին յոթ ձայնով աջակցել էր մետաղական հանքարդյունաբերությունն արգելելու պահանջին։

Ինը օր անց «Լիդիանը», էկոնոմիկայի նախարարությունն ու Ջերմուկ, Վայք և Սիսիան համայնքները ստորագրեցին զարգացման համաձայնագիր։ Տարեկան հատկացումը յոթ միլիոն դոլար էր։ Եթե արտադրության ընթացքում ոսկու միջին գինը գերազանցեր սահմանված շեմը, գումարը կհասներ ինը միլիոնի։ Այդ միջոցները համայնքների բյուջեներ ուղղակի չէին մտնելու։ Դրանք փոխանցվելու էին ընկերության ստեղծած հիմնադրամին։ Համայնքները պետք է ծրագրեր ներկայացնեին խորհրդի հաստատմանը։ Խորհրդում «Լիդիանը» չորս ներկայացուցիչ ուներ, Ջերմուկը, Վայքը և Սիսիանը՝ մեկական։

Հոկտեմբերի 10-ի բացմանը կառավարությունը խոսում էր տարեկան շուրջ 130 միլիոն դոլարի հարկային վճարների ու ռոյալթիների մասին։ Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը կրկնեց հանքարդյունաբերությունն ու զբոսաշրջությունը համատեղելու խոստումը։ «Լիդիանը» իր տեխնոլոգիական նկարագրություններում շեշտում է ջրի փակ շրջանառությունն ու պոչամբարի բացակայությունը։ Բնապահպանները շարունակում էին բարձրացնել բացահանքի, թթվային դրենաժի և ջրային համակարգերի անվտանգության հարցերը։ Փաշինյանը բացման օրը դրանց պատասխանեց մեկ նախադասությամբ՝ «այդ բոլոր ռիսկերը պարզապես տեղ չունեն»։

Նույն օրը «Էկոլուրի» ղեկավար Ինգա Զարաֆյանը հիշեցրեց 2019 թվականի փորձաքննությունը։ Նրա կանխատեսմամբ՝ Ջերմուկը կարող էր կախվել հանքի փողերից, հետո դատարկվել, երբ դրանք վերջանան։ Իր անելիքը ձևակերպեց կարճ. «Քաղհասարակությունը ձեռքերը ծալած չի նստի»։

Հանքն արդեն տվել էր առաջին ոսկին։ Օգոստոսին ընկերությունը դեռ հայտնել էր, որ արդյունահանումը չի սկսվել, շինարարությունն ավարտական փուլում է։ Էկոնոմիկայի նախարարությունն ամբողջ հզորությամբ աշխատանքը նախատեսել էր 2027 թվականի երկրորդ եռամսյակում։ Հոկտեմբերի 10-ի արարողությունը նշում էր արտադրական փուլի մեկնարկը։ Տարեկան հարկային գումարները դեռ հաշվարկներում էին։ Համայնքային հատկացումները մնացել էին համաձայնագրի տողերում։ Առաջին ձուլումն արդեն կատարված էր։

Պետական երաշխիքի տեքստում ուշացումը հաշվում են օրերով։ Երեսուն և ավելի օր ժամկետանց պարտքի դեպքում բանկը կարող է վճարում պահանջել պետությունից՝ պայմաններով ու սահմանված չափով։ Նույն պարբերության մեջ գրված է. «Սույն Երաշխիքն անհետկանչելի է»։