Ռիչարդ Կիրակոսյանը տարիներ շարունակ խոսեց Հայաստան-Թուրքիա փակ սահմանի բացման մասին, իսկ վերջին ուղևորությունն ավարտեց Ստամբուլում. Yerevan Online Mag.-ը հիշում է նրա կյանքի ուղին
«Նա խոսում էր փակ սահմանի, պատերազմի, Ռուսաստանի չկատարված պարտավորությունների և Հայաստանի պետական կարողության մասին։ 61 տարեկանում Ստամբուլում մահացած Ռիչարդ Կիրակոսյանի ճանապարհը՝ ԱՄՆ Կոնգրեսի լսումներից մինչև Արամի փողոցի երրորդ հարկ»։
20 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
Սեպտեմբերի 17-ին Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնի էջում հայտնվեց կարճ հաղորդագրություն։ Ռիչարդ Կիրակոսյանը նախորդ շաբաթ գործնական հանդիպման էր մեկնել Ստամբուլ։ Այնտեղ նրա առողջությունը վատացել էր։ Բժիշկները ախտորոշել էին ուղեղային արյունազեղում։ Նա դեղորայքային քնի մեջ էր՝ Օքմեյդանիի պրոֆեսոր դոկտոր Ջեմիլ Թաշչըօղլուի անվան քաղաքային հիվանդանոցի վերակենդանացման բաժանմունքում։ Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպությունում Հայաստանի ներկայացուցչությունը հետևում էր նրա վիճակին։ Վերջին տողը գրված էր ապագա ժամանակով. «Միասին սպասում ենք Ռիչարդի վերադարձին»։ Օրեր անց նա մահացավ։ Վաթսունմեկ տարեկան էր։
Ստամբուլը նրա աշխատանքային քարտեզի վրա վաղուց կար։ Կիրակոսյանը պարբերաբար գրել էր «Ակօսի» համար, հետևել էր Հայաստան–Թուրքիա հարաբերությունների յուրաքանչյուր շարժին՝ հատուկ ներկայացուցիչների հանդիպումներին, սահմանային անցակետի մասին խոստումներին, ստորագրված ու չկատարված փաստաթղթերին։ Երևանից Ստամբուլ կարելի էր հասնել ինքնաթիռով։ Ցամաքով՝ ոչ։ Նա փակ սահմանը չափում էր Հայաստանի տնտեսության, արտաքին քաղաքականության և անվտանգության վրա ընկնող գնով։ Ցեղասպանության հիշողությունն ու հարաբերությունների կարգավորումը նրա գրածներում նույն էջում էին։ Սահմանի բացումը հիշողությունից հրաժարվելու պայման չուներ։ Վերջին ուղևորությունն էլ անցավ օդով։ Վերադարձ չեղավ։
Վաշինգտոնում Կիրակոսյանն անցկացրել էր մոտ երկու տասնամյակ։ Ինը տարի աշխատել էր ԱՄՆ Կոնգրեսի Միացյալ տնտեսական հանձնաժողովի մասնագիտական կազմում՝ զբաղվելով նախկին Խորհրդային Միությամբ ու Չինաստանով։ Կազմակերպել էր լսումներ, պատրաստել զեկույցներ ու ճեպագրեր կոնգրեսականների համար։ Այդ աշխատանքի առօրյան օրակարգ էր, վկայի ցուցմունք, արձանագրություն, փաստաթղթի մեկ բառի շուրջ վեճ։ 2002-ից 2006 թվականներին նա հյուր դասախոս էր Ֆորտ Բրեգի Ջոն Քենեդու անվան հատուկ պատերազմի կենտրոնում և դպրոցում։ Հետագայում դասախոսում էր ՆԱՏՕ-ի պաշտպանական քոլեջում, աշխատում եվրոպական ու ամերիկյան ծրագրերի հետ՝ պաշտպանության և դիվանագիտության ոլորտներում։ Երևանում այդ կենսագրությունը հաճախ վերածվում էր քաղաքական պիտակի։ Կիրակոսյանը պատասխանում էր աշխատանքի ցանկով։
2006-ին նա տեղափոխվեց Հայաստան։ Վաշինգտոնի հաստատությունների միջանցքները մնացին հետևում։ Երևանում վերլուծական աշխատանքը հաճախ սկսվում էր մեկ հարցից՝ ո՞ւմ կողմն ես։ Կիրակոսյանը սկզբում ղեկավարեց Ռաֆֆի Հովհաննիսյանի հիմնած Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնը։ 2012-ին ստեղծեց Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնը։ Հասցեն երկար տարիներ նույնն էր՝ Արամի փողոց 60, թիվ 53, երրորդ հարկ։ Կենտրոնի անունը մեծ տարածք էր ընդգրկում։ Գրասենյակը տեղավորվում էր երրորդ հարկում։ Այնտեղ պատրաստված ճեպազրույցները հասնում էին դեսպանատներ, նախարարություններ, խորհրդարան, համալսարաններ և միջազգային հեռուստաընկերություններ։
Կենտրոնի թեմաները սոցիալական ցանցերի համար հնչեղ չէին՝ պաշտպանական բարեփոխում, պետական կառավարում, ժողովրդավարական դիմադրունակություն, տնտեսական անվտանգություն, երիտասարդ մասնագետների կրթություն։ Կիրակոսյանը այդ բառերից պահանջում էր գործնական պատասխան։ Պաշտպանական բարեփոխումը հրամանատարական շղթա էր, սպառազինության ընտրություն, հետախուզության որակ, պահեստազորի պատրաստություն։ Դիվերսիֆիկացիան՝ պայմանագիր, փոխադրման ուղի, ուսումնական ծրագիր, մատակարարման ժամկետ, գին։ Պետական կարողությունը երևում էր ճգնաժամային զանգից հետո, երբ ինչ-որ մեկը պետք է գտներ ճիշտ թղթապանակը։
2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ցյուրիխում Հայաստանի ու Թուրքիայի արտգործնախարարները ստորագրեցին երկու արձանագրություն։ Դահլիճում մեծ տերությունների ներկայացուցիչներն էին։ Ստորագրությունից առաջ կարճ ճգնաժամ ծագեց եզրափակիչ ելույթների բառերի շուրջ։ Փաստաթղթերը չվավերացվեցին։ Սահմանը մնաց փակ։ Կիրակոսյանը տարիներ շարունակ վերադառնում էր այդ տապալված փորձին։ Նրա վերլուծության մեջ ժամկետները սխալ էին հաշվվել, Բաքուն ճնշում էր գործադրել, նախապայմանները վերադարձել էին, Երևանում ու Անկարայում քաղաքական վախը մեծ էր, արտաքին երաշխիքները՝ թույլ։ Նա շարունակում էր պաշտպանել կարգավորման գաղափարը։ Երևանում դա երբեմն լսվում էր որպես միամտություն։ Անկարան գործընթացը կապում էր Ադրբեջանի պահանջների հետ։ 2025 թվականի գարնանը Կիրակոսյանը «Ակօսում» նորից գրել էր հնարավոր առաջընթացի մասին։ Նույն հոդվածում նշել էր հայ–ադրբեջանական պայմանավորվածությունների խոցելի տեղը՝ միջազգային վերահսկողության և երաշխիքների բացակայությունը։
2018-ին Անթոնի Բուրդենի «Անծանոթ վայրեր» հաղորդման տեսախցիկը բարձրացավ Երևանի Կասկադ։ Բուրդենը նստեց Կիրակոսյանի դիմաց։ Քաղաքը ներքևում էր, Արարատը՝ փակ սահմանից այն կողմ։ Կիրակոսյանը խոսեց ցեղասպանության զոհերի թվի, Թուրքիայի ժխտման, ռուսական ազդեցության և Հայաստանի սեղմված աշխարհագրության մասին։ Հայաստանը, նրա ձևակերպմամբ, մշակույթով եվրոպական էր, քաղաքական ու տնտեսական կապերով՝ խորապես կապված Ռուսաստանին։ Խոսակցությունը տևեց մի քանի րոպե։ Այդ մի քանի րոպեում մնացին փակ սահմանը, ռուսական կախվածությունը և երկիրը, որը չէր տեղավորվում հին վանքի կամ մշտական զոհի բացիկում։
Նույն տարվա գարնանը Երևանի փողոցները լցվեցին ցուցարարներով։ Նիկոլ Փաշինյանի շարժումը փոխեց իշխանությունը։ Կիրակոսյանը նոր ղեկավարի մեջ տեսնում էր խարիզմա, տակտիկական զգացողություն և հանրային սպասումների վտանգավոր բարձրություն։ Արտասահմանյան խմբագրությունները փորձում էին որոշել՝ Երևանում գունավոր հեղափոխությո՞ւն է, հակառուսական շրջադարձ, թե ներհայաստանյան ապստամբություն։ Կիրակոսյանը պատճառները փնտրում էր կուտակված անարդարության, իշխանության վերարտադրության փորձի և փողոցի ճնշման մեջ։ Հետագա հարցազրույցներում ընտրական լեգիտիմության կողքին հայտնվեցին պետական ապարատի կարողությունը, որոշումների պատրաստվածությունը և արտաքին քաղաքական խոստումների գինը։
2020 թվականի պատերազմը փոխեց լեզուն։ Քառասունչորս օրում փլվեցին տարիներով կրկնված հավաստիացումները՝ ռազմական հավասարակշռության, դաշնակցային պաշտպանության, զսպման և բանակցային ժամանակի մասին։ Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունից հետո քարտեզի վրա փոխվեցին գույները, ճանապարհները, վերահսկողության գծերը։ Կիրակոսյանի հարցազրույցներում կոշտացան ձևակերպումները՝ պաշտպանական ձախողում, ռուսական միջնորդության սահմաններ, թուրքական ներգրավվածություն, պետական համակարգի վերակառուցում։ Վերլուծությունը կորցրածը չէր վերադարձնում։ Նրա ձեռքին մնում էր փաստաթուղթը։ Նա կարդում էր կետերը և կանգ առնում այն բայերի վրա, որոնց տակ պարտավորություն չկար։
2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղից ավելի քան հարյուր հազար հայ անցավ Հայաստան։ Ճանապարհին մեքենաների երկար շարքեր էին։ Բեռնախցիկներում՝ տան վերջին իրերը։ Ռուս խաղաղապահները չկանխեցին ռազմական գործողությունն ու բնակչության հեռացումը։ Ռուսաստանի վրա կառուցված անվտանգության համակարգի խոցելիության մասին Կիրակոսյանի նախորդ զգուշացումները այլևս թղթի վրա չէին։ Նա ավելի ուղիղ էր խոսում կախվածության կրճատման, Եվրոպական միության հետ աշխատանքի, նոր ռազմական գործընկերների և սեփական հաստատությունների մասին։ «Դաշնակից» բառը նա ստուգում էր կատարված գործողությամբ։ Խոստումը քիչ էր։
Կիրակոսյանը սխալվում էր էլ։ Հայաստան–Թուրքիա կարգավորման շուրջ նրա սպասումներից շատերը չիրականացան սպասված արագությամբ։ Արևմտյան ներգրավվածության հնարավորությունը երբեմն ավելի մեծ էր թվում, քան Երևան հասնող գործնական աջակցությունը։ Խաղաղության գործընթացի նոր ազդակը կարող էր մի քանի շաբաթ անց կանգ առնել Բաքվի լրացուցիչ պահանջի, Անկարայի նոր պայմանի կամ մեծ տերության փոխված առաջնահերթության առաջ։ Նա դրանից հետո էլ հրապարակ էր գալիս։ Հաջորդ ճեպազրույցին սեղանին դնում էր նոր փաստաթուղթը, նոր քարտեզը, նախորդ խոստման ամսաթիվը։ Նրա գնահատականը հնարավոր էր գտնել, կարդալ և վիճարկել։ Նա խոսքը թողնում էր ստուգելի վիճակում։
2026-ին աշխատանքային ռիթմը չէր դանդաղել։ Փետրվարին կենտրոնը ճեպազրույց էր անցկացնում Հայաստանի ու Հարավային Կովկասի մասին։ Մարտին Կիրակոսյանը քննարկում էր Իրանի շուրջ պատերազմի հետևանքները։ Ապրիլին միջազգային եթերում խոսում էր Ռուսաստանի, Եվրոպական միության և պատերազմի միջև Հայաստանի շարժման մասին։ Մայիսին մասնակցում էր «Ֆրանս 24»-ի քննարկմանը՝ Երևանում հավաքված եվրոպացի ղեկավարների և Մոսկվայի թուլացող ազդեցության շուրջ։ Հունիսին անդրադառնում էր ընտրություններին ու արտաքին ուշադրությանը։ Օգոստոսին՝ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության հետ Հայաստանի սառեցված հարաբերություններին։ Նրա էջերում հերթով հայտնվում էին հարցազրույց, դասախոսություն, հղում, նոր ճեպազրույց։ Հետո՝ Ստամբուլ։
Կիրակոսյանը հայկական հանրային կյանքում անհարմար տեղ ուներ։ Պաշտոնական լիազորություն չուներ։ Պաշտոնյաները լսում էին նրան։ Քաղաքական ճամբարները, կուսակցական մանդատ չտեսնելով հանդերձ, շարունակում էին որոշել՝ ում օգտին է խոսում։ Ամերիկյան փորձը դռներ էր բացում և կասկածներ էր բերում։ Նա աշխատում էր արևմտյան կառույցների հետ ու չէր թաքցնում այդ կապերը։ Ապրում էր Երևանում, ղեկավարում անկախ կենտրոն, երիտասարդ վերլուծաբաններին սովորեցնում կարծիքը սկսել նյութից՝ փաստաթղթից, բյուջեից, քարտեզից, զորքի տեղաշարժից, քվեարկության թվից։ Երբ եթերում հարցնում էին՝ «ո՞ւմ կողմն է Հայաստանը», նա պատասխանը բաժանում էր գործարքների, կախվածությունների և ժամկետների։
Թուրքիայի մասին խոսելիս նա նույն սեղանին էր դնում ցեղասպանության ժխտումն ու փակ սահմանի գինը։ Հարևանը քարտեզից չէր անհետանալու։ Ռուսաստանի դեպքում հաշվարկը երկար էր՝ ռազմական ներկայություն, էներգետիկ կախվածություն, պատմական կապեր, հետո նաև չկատարված անվտանգության պարտավորություններ։ Եվրոպական միությունից սպասելիքը սահմանափակում էին դանդաղ ընթացակարգերն ու կոշտ ուժի պակասը։ Վաշինգտոնի ուշադրությունը պարբերական էր։ Կիրակոսյանը մեծ անունների կողքին սովորաբար դնում էր փոքր, ստուգելի բան՝ պայմանագրի կետ, երթուղի, մատակարարման ժամկետ, չկատարված խոստման ամսաթիվ։
Ստամբուլի հիվանդանոցից առաջին լուրը դեռ ապագա ժամանակով էր գրված։ Վնասի չափը պարզ կդառնար առաջիկա օրերին։ Կենտրոնը նոր տեղեկություն կհրապարակեր անհրաժեշտության դեպքում։ Սպասում էին նրա վերադարձին։ Հիմա Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնի կայքում կենսագրությունը շարունակում է ներկա ժամանակով թվարկել պաշտոնները՝ հիմնադիր տնօրեն, դասախոս, փորձագետ։ Ներքևում մնացել է հասցեն՝ Արամի փողոց 60, թիվ 53, երրորդ հարկ։ Սեպտեմբերի հաղորդագրության վերջին նախադասությունն էլ այնտեղ է։ Ռիչարդ Կիրակոսյանը Ստամբուլից չի վերադառնալու։
