Հայերեն արձանագրություններով Գանձասարը դիվանագետներին աղվանական ներկայացրին Ստեփանակերտի երկու հայկական եկեղեցիների քանդումից և Շուշիի պատմական գերեզմանոցի միջով կոյուղատար անցկացնելուց հետո
Սեպտեմբերի 12-ին Հաջիևը Գանձասարն ու Դադիվանքն աղվանական հռչակեց և խոստացավ պահպանել բոլոր կրոնների հուշարձանները։ Ստեփանակերտի երկու հայկական եկեղեցիներն արդեն քանդված էին, Շուշիի պատմական գերեզմանոցի մի մասով կոյուղատար էր անցկացվում։
13 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
Մատյանի բացված էջին տեքստ ու պատկեր կար։ Հաջորդ էջերը դատարկ էին։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը Գանձասարում գիրքը թերթում էր դիվանագետների առաջ։ Տեսագրությունն ուղեկցող ադրբեջանական հրապարակումը ցուցադրված գրքերն անվանում էր կեղծված հնություններ։ Դատարկ էջերը ներկայացնում էին որպես հայկական կեղծիքի ապացույց։ Օտարերկրյա հյուրերը վանքի բակում ու սրահներում էին։
Երկօրյա այցն սկսվել էր նախորդ օրը։ Կազմակերպիչների հաշվարկով՝ մասնակցում էր շուրջ 150 մարդ՝ 58 երկրից և ինը միջազգային կազմակերպությունից։ Երթուղին ընդգրկում էր Ստեփանակերտը, Շուշին, Մարտակերտի ու Քելբաջարի շրջանները։ Հյուրերին ցույց էին տալիս շինարարությունն ու ենթակառուցվածքները, ներկայացնում պատմամշակութային հուշարձանների վիճակն ու պահպանությունը։ Բաքվի հաշվարկով՝ սա դիվանագիտական կորպուսի քսաներկուերորդ նման շրջայցն էր։ Սեպտեմբերի 12-ի առավոտյան հյուրերին ընդունեցին Վանք գյուղի մոտ գտնվող Գանձասարում։
Վանքի պատմությունը ներկայացրեց Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության պահպանության, զարգացման և վերականգնման պետական ծառայության ղեկավար Սաբինա Հաջիևան։ Պաշտոնական լուսանկարներում այցելուները կանգնած են հին պատերի, փորագրված դռների ու լուսանկարներով ցուցատախտակների մոտ։ Այցի հաղորդագրությունը հիշեցնում էր կառավարության՝ 2001 թվականի օգոստոսի 2-ի որոշումը. Գանձասարը պետական պահպանության տակ է վերցվել որպես համաշխարհային նշանակության ճարտարապետական հուշարձան։ Հաշվառման համարը՝ 10։ Թվարկված էին քանդակներն ու վիմագրերը։ Վիմագրերի լեզուն նշված չէր։
Հիքմեթ Հաջիևն իր հրապարակման մեջ Գանձասարն ու Դադիվանքն անվանեց հին Կովկասյան Աղվանքի քրիստոնեական ժառանգություն, Հասան-Ջալալին՝ աղվան տիրակալ։ Նա մեղադրում էր հայկական կողմին երկու վանքերի ճարտարապետական իսկությունը վերականգնման անվան տակ խախտելու մեջ։ Գանձասարի պաշտոնական նկարագրության մեջ նշված էին դռների ու պատուհանների նորացումը, պարիսպների սալապատումը, հատակին ու խորանին միջամտությունները։ Անկախ մասնագիտական փորձաքննության եզրակացություն հրապարակմանը կցված չէր։
2023 թվականի հուլիսի 7-ին պատմաբան Կարեն Մաթևոսյանը ստորագրել էր Մատենադարանի զարգացման իր ծրագիրը։ Քսաներկուերորդ էջում նկարագրված էր 2015-ին բացված արցախյան մասնաճյուղը։ Ցուցասրահների պարունակության ցանկն սկսվում էր «ձեռագրերի կրկնօրինակներ» բառերով։ Հաջորդում էին արխիվային փաստաթղթերն ու հնատիպ գրքերը։ Ծրագրում խոսվում էր այցելուների, պատերազմական տարհանման և վերաբացման մասին։ Գանձասարը դեռ չէր անցել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։
2020-ի պատերազմի ընթացքում ցուցանմուշները դժվարությամբ տեղափոխել էին Երևան։ Մաշտոցյան Մատենադարանում դրանց համար առանձին ցուցասրահ էին հատկացրել։ Մի քանի ամիս անց հավաքածուի մի մասը վերադարձել էր Գանձասար, մասնաճյուղը վերսկսել էր աշխատանքը։ 2022-ի դեկտեմբերին ճանապարհի շրջափակումը նորից ընդհատել էր սովորական այցելությունները։ 2023-ի հուլիսյան ծրագրում մնացած ցուցանմուշների վերադարձը դեռ հնարավոր էր համարվում։ Երկու պայման կար՝ շրջափակման վերացում և անվտանգության երաշխիքներ։
2023-ի սեպտեմբերի 27-ին Արցախից մարդիկ արդեն հեռանում էին։ Մատենադարանի գիտական գծով փոխտնօրեն Վահե Թորոսյանը կրկին պարզաբանեց, որ Գանձասարում ցուցադրվող ձեռագրերը կրկնօրինակներ են։ Հաստատության հաղորդագրությունն սկսվում էր այս տողով. «Բոլոր բնօրինակները Մաշտոցյան Մատենադարանի պահոցում են»։ Հավաստիացումը հրապարակվել էր Հաջիևի այցից երեք տարի առաջ։
2025-ի հուլիսին արդեն հնչել էր նույնատիպ մեղադրանք։ Մատենադարանի հրապարակված պատասխանում բացատրված էր, թե ինչպես են պատրաստվել ցուցանմուշները։ Յուրաքանչյուր ձեռագրից վերարտադրվել էր ցուցադրության համար նախատեսված երկու էջ։ Մնացած էջերը դիտավորյալ դատարկ էին թողել։ Մատյանը ցուցափեղկում պետք է բացված մնար։ Բնօրինակը պահվում էր Երևանում։ Հաջիևի թերթած օրինակի նույնականացման տվյալներն այցի հրապարակումներում չկային։ Այնտեղ չկար նաև կրկնօրինակների մասին նախկին պարզաբանումը։
Գանձասարի եկեղեցու ներսում, նեղ պատուհանի երկու կողմերում, հայերեն տողերը պատի մեծ մասն են զբաղեցնում։ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցվել է 1216–1238 թվականներին։ Հիմնադիր Հասան-Ջալալը հիշատակում է հորը՝ Վախթանգին, մորը՝ Խորիշահին, կնոջը՝ Մամքանին։ Գրությունն ընտանիքը կապում է մեծ ու բարձր Արցախական աշխարհի հետ։ Արձանագրությունը դեռ 1982-ին ընդգրկվել էր «Դիվան հայ վիմագրության»՝ Արցախին նվիրված հատորում։
Եկեղեցին օծվել է 1240 թվականին։ Հասան-Ջալալի ժամանակակից Կիրակոս Գանձակեցին նրան նկարագրել է որպես հայ իշխան։ Պատմիչը գրել է նաև մոնղոլների հետ նրա հարաբերությունների, ուղևորությունների, գերեվարության ու մահվան մասին։ Հաջիևի հրապարակման մեջ պահպանված են հիմնադրի անունն ու շինարարության դարը։ Արաբական ու պարսկական անվանաձևերով հայտնի այդ հայ իշխանն այնտեղ ներկայացված է որպես աղվան տիրակալ։
Տասնչորսերորդ դարից մինչև տասնիններորդ դարի սկիզբը Գանձասարը եղել է Աղվանից կաթողիկոսական աթոռի կենտրոնը։ Արվեստաբան Պատրիկ Տոնապետյանը վանքի նկարագրության մեջ տիտղոսի մասին առանձին պարզաբանում է տալիս. այն պահել էր հին եկեղեցական տարածքի անունը՝ կորցնելով նախկին էթնիկական նշանակությունը։ Տասնյոթերորդ դարի վերջից այդ աթոռի կաթողիկոսները մասնակցում էին Հայաստանի ազատագրության նախաձեռնություններին։
Դադիվանքի գլխավոր եկեղեցու հարավային պատին Արզուխաթուն իշխանուհին հայտնել է, որ այն կառուցել է 1214 թվականին՝ իր ամուսնու՝ Վախթանգի, և վաղամեռիկ որդիների՝ Հասանի ու Գրիգորի հիշատակին։ Գանձասարի ու Դադիվանքի հայերեն գրությունները նկարագրված են չափագրություններում, լուսանկարներում և վիմագրական հրատարակություններում։ Սեպտեմբերի 12-ի հրապարակման մեջ Հաջիևը երկու վանքերին էլ աղվանական ծագում վերագրեց։
Հաջիևը հավաստիացրեց, որ Ադրբեջանը պահպանում, պաշտպանում ու վերականգնում է բոլոր պատմական, մշակութային և կրոնական հուշարձանները՝ անկախ դրանց ծագումից ու կրոնական պատկանելությունից։ Նրա խոսքով՝ այդ աշխատանքը միջազգային ճանաչում ունի։ Նա առաջարկեց փորձը փոխանցել նաև հարևաններին։ Իր ասածին կասկածող լրատվամիջոցներին հրավիրեց գալ ու տեղում տեսնել հուշարձանները. «Տեսնել՝ նշանակում է հավատալ»։
2020 թվականի նոյեմբերին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն առաջարկել էր անկախ մասնագետների ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղ ու հարակից շրջաններ՝ նախնական գույքագրման։ Հայաստանն ու Ադրբեջանը սկզբունքային համաձայնություն էին տվել։ Դեկտեմբերի 21-ին կազմակերպության մշակույթի հարցերով գլխավոր տնօրենի տեղակալ Էռնեստո Օտտոնեն հայտարարեց, որ առաքելությունն ուղարկելու համար դեռ սպասում են Ադրբեջանի պատասխանին։ Բաքվին մի քանի անգամ դիմել էին։ Այդ օրվա հրապարակման մեջ դեռ խոսք կար հնարավորությունը չկորցնելու մասին։ Մասնագետները պետք է գրանցեին հուշարձանների վիճակը։
Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածածնի մայր տաճարը քանդվել էր 2026 թվականի մարտի 3-ից ապրիլի 2-ն ընկած ժամանակամիջոցում։ Քանդվել էր նաև Սուրբ Հակոբ եկեղեցին։ Կովկասի ժառանգության մշտադիտարկման հետազոտական խումբը հրապարակել էր արբանյակային լուսանկարներն ու իր դիտարկումները։ Բաքուն երկու եկեղեցիների քանդումը հիմնավորել էր՝ դրանք անվանելով «օկուպացիայի խորհրդանիշներ»։ Սեպտեմբերյան շրջայցի ժամանակ այդ շենքերն այլևս տեղում չէին։
Ապրիլի 25-ի և հուլիսի 23-ի լուսանկարներով փաստագրված էր Շուշիի արևելյան գերեզմանոցի ոչնչացումը։ Հին տապանաքարերով ու միջնադարյան խաչքարերով տարածքը հողին էր հավասարեցվել։ Մի հատվածով կոյուղատար էր անցկացվում։ Այդտեղ հայերի կողքին հուղարկավորված էին նաև ռուսներ ու եվրոպացիներ։ Ոչնչացման մասին մանրամասն հրապարակումը տարածվեց սեպտեմբերի 10-ին։ Երկու օր անց Գանձասարի այցի հաղորդագրություններում խոսում էին պահպանության ու վերականգնման մասին։ Մեջբերված էին ադրբեջանական պաշտոնյաների խոսքերը։ Վանքի ծագման վերաբերյալ հրավիրված պետությունների կամ կազմակերպությունների համատեղ եզրակացություն հաղորդագրություններին կցված չէր։
Գանձասարի մասնաճյուղի նախկին տնօրեն Մերի Դավթյանն աշխատանքի էր անցել շրջափակումից երկու ամիս առաջ։ Ուզում էր ամբողջացնել հավաքածուն՝ Երևանից վերադարձնելով ցուցանմուշները։ 2023-ի հոկտեմբերին ասում էր՝ լավ եղավ, որ չէր հասցրել։ Շրջափակման վերջին երեք ամիսներին Ստեփանակերտից Գանձասար գնալ չէր կարողացել։ Վառելիք չկար։ Մասնաճյուղում մնացել էին նաև Շուշիում տպագրված արժեքավոր գրքեր ու Արցախի պատմությանը վերաբերող հրատարակություններ։ Դրանք դուրս բերելու համար դիմել էր ղեկավար մարմիններին, փորձել օգտվել խաղաղապահների օգնությունից։
2023-ի սեպտեմբերի 19-ին սկսվել էր ադրբեջանական հարձակումը։ Հաջորդ օրը Վանք գյուղից արդեն բնակիչներ էին տարհանվում։ Դավթյանը չէր կարողացել վերցնել Գանձասարի ցուցասրահներում մնացածը։ Հոկտեմբերյան հարցազրույցում վերջին փորձի մասին ասել էր. «Մեզ այդպես էլ չհաջողվեց ոչինչ դուրս բերել»։
