Չորս տարի առաջ Ադրբեջանը հարձակվեց Հայաստանի վրա, Ջերմուկի դիրքերից տասնիննամյա Արմեն Գասպարյանը հրաժեշտ տվեց հորը, Երևանն օգնություն էր խնդրում դաշնակիցներից. հիշում ենք այն սարսափելի օրերը

14 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին, առավոտյան ութին, տասնիննամյա Արմեն Գասպարյանը Ջերմուկի դիրքերից զանգեց տուն։ Մորը խնդրեց հեռախոսը փոխանցել հորը։ Ասաց՝ շրջափակման մեջ են, խնդրեց իրեն լավ պահել ու հրաժեշտ տվեց։ «Հեռախոսը մի անջատի, դուրս եմ գալիս»,— գոռացել էր հայրը՝ Արկադին։ Ծնողներն այդ վերջին զրույցի մասին պատմեցին հոկտեմբերին։ Արկադի Գասպարյանն այդ առավոտ Կապանից գնացել էր Ջերմուկ։ Որդուն չէր գտել։

Պաշտպանության նախարարությունն առաջին հաղորդագրությունը հրապարակել էր գիշերվա 00։30-ին։ Հարձակման սկիզբը նշված էր 00։05՝ քսանհինգ րոպե առաջ։ Գորիս, Սոթք, Ջերմուկ։ Ադրբեջանական զինուժը հրետանիով ու խոշոր տրամաչափի հրաձգային զենքերով կրակում էր հայկական դիրքերի վրա, կիրառում անօդաչու թռչող սարքեր։

Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունն այդ գիշեր հայտարարեց, թե հայկական խմբերը մթության մեջ ականապատել են ադրբեջանական դիրքերի միջև ընկած տարածքներն ու մատակարարման ճանապարհները։ Հարձակումը ներկայացնում էր որպես պատասխան՝ զինվորներին ու շինարարությունում աշխատող քաղաքացիական անձանց պաշտպանելու համար։ Երևանը հերքեց սադրանքի մեղադրանքը։ Հայաստանի ներկայացուցիչները միջազգային կառույցներին հայտնում էին նախապես պատրաստված հարձակման մասին։

Ջերմուկից ինը հոգանոց մի ընտանիք տեղափոխվեց հարևան քաղաք։ Հինգ երեխա ունեին. չորսը դպրոցահասակ էին, կրտսերը՝ նորածին։ Նրանց հետ ամուսնու տարեց ծնողներն էին, երկուսն էլ հաշմանդամություն ունեին։ Տունը թողել էին հրետակոծությունն սկսվելուն պես։ Օգնություն տրամադրողներին մայրը հետո պատմում էր երկու օրվա մարտերի մասին։ Ասում էր՝ հոգեբանորեն կոտրվել են։ Ընտանիքը կտրոններ ստացավ՝ սնունդ, հագուստ և հիգիենայի պարագաներ գնելու համար։

Սեպտեմբերի 16-ի լուսանկարներում երևում են Ջերմուկի պատերին մնացած հարվածների հետքերը։ Դրանցից մեկում առաստաղի ծածկույթը պոկվել է, պատուհանների ապակիները ջարդված են։ Երկար սեղանին ու հատակին շինանյութի բեկորներ են։ Աթոռները մնացել են սեղանի շուրջ։

Հարձակման գիշերը Երևանում հավաքված Անվտանգության խորհուրդը որոշել էր դիմել Ռուսաստանին, Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը և ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին։ Ռուսաստանից օգնություն էին խնդրում բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության պայմանագրով։ Երեք դիմումներն էլ վերաբերում էին Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի դեմ ագրեսիային։

Սեպտեմբերի 14-ին, երեկոյան ութից, կրակը գրեթե բոլոր ուղղություններով դադարեց։ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի խոսքով՝ հրադադար էր ձեռք բերվել միջազգային հանրության ներգրավմամբ։ Հաջորդ օրը Երևան ժամանեց ՀԱՊԿ միացյալ շտաբի պետ Անատոլի Սիդորովի գլխավորած առաջավոր խումբը։ Սիդորովն անմիջապես հանդիպեց պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանին։ Խումբը պետք է ուսումնասիրեր իրադրությունն ու լարվածությունը նվազեցնելու առաջարկներ մշակեր։ Հետո նախատեսված էին դիտարկումներ սահմանամերձ շրջաններում։

Սեպտեմբերի 16-ին օտարերկրյա դիվանագետներին տարան Ջերմուկ։ «Արմենիա» հյուրանոցից նրանց ցույց էին տալիս առաջացած ադրբեջանական դիրքերը։ Գլխավոր շտաբի պետ Էդվարդ Ասրյանը լրագրողներին պատմում էր քաղաքի մատույցներից չորսուկես կիլոմետր հեռու՝ բլրի գագաթին գտնվող ադրբեջանական խմբի մասին։ Նրա խոսքով՝ հայկական ստորաբաժանումները շրջափակել էին խումբը։ Զինվորները մատակարարում չէին ստանում, մի քանի օրից ջուրն ու սնունդը սպառվելու էին։ Ասրյանը վստահեցնում էր՝ ստիպված հետ կքաշվեն։ Խոսքն այդ խմբի մասին էր. հիմնական ադրբեջանական ստորաբաժանումներն ավելի հեռու էին։

Նույն օրը Երևանում կառավարության նիստը սկսեցին մեկ րոպե լռությամբ։ Հետո Նիկոլ Փաշինյանը հայտնեց 135 հաստատված զոհի մասին և ասաց, որ թիվը վերջնական չէ։ Երեք օր անց Անվտանգության խորհրդի հայտարարության մեջ արդեն 207 զոհված ու անհետ կորած էր նշված։ Փաստաթղթում գրանցված էին նաև 36 թիրախավորված բնակավայր, վնասված կամ ավերված 192 բնակելի տուն, երեք հյուրանոց, երկու դպրոց ու մեկ բուժհաստատություն։

Սեպտեմբերի 26-ին Ելիսեյան պալատում Փաշինյանի կողքին կանգնած Էմանուել Մակրոնը խոսեց Հայաստանի տարածքի թիրախավորման ու ավերված քաղաքացիական ենթակառուցվածքների մասին։ Ֆրանսիան պահանջում էր ադրբեջանական զորքերը վերադարձնել ելման դիրքեր։ Մակրոնը նաև կրկնեց սեպտեմբերի 14-ին Իլհամ Ալիևին ասածը՝ սահմանի չսահմանագծված լինելը չի արդարացնում մեկ այլ երկրի տարածք մտնելը։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդն արդեն երկու քննարկում էր անցկացրել։ Սեպտեմբերի 16-ին Արարատ Միրզոյանը կառավարությանն ասել էր, որ դրանցից հետո փաստաթուղթ դեռ չի ընդունվել։

Հոկտեմբերի սկզբին տարածվեց քառասունվայրկյանանոց մի տեսագրություն։ Հայկական զինվորական համազգեստով ութ անզեն տղամարդ հավաքված էին զինված մարդկանց առջև։ Տասնիններորդ վայրկյանին սկսվում է կրակահերթը։ «Հյուման Ռայթս Ուոթչ» իրավապաշտպան կազմակերպությունը ստուգեց տեսագրությունը, խորհրդակցեց զենքի և բժշկության մասնագետների հետ։ Զինված մարդկանց համազգեստը համընկնում էր ադրբեջանական բանակի համազգեստին։ Հոկտեմբերի 14-ին կազմակերպությունը հրապարակեց իր եզրակացությունը՝ կադրերում առնվազն յոթ հայ ռազմագերու արտադատական սպանություն է։ Սպանությունը որակեց ռազմական հանցագործություն և պահանջեց պատասխանատվության ենթարկել կատարողներին ու պատասխանատու հրամանատարներին։ Ադրբեջանի դատախազությունը հոկտեմբերի 2-ին հայտարարել էր տեսագրության իսկությունը ստուգելու քննության մասին։

Արմենի մարմինը հայկական կողմին փոխանցել էին սեպտեմբերի 20-ին։ Գենետիկական փորձաքննությունը նրա ինքնությունը հաստատել էր հոկտեմբերի սկզբին։ Նույն ամսվա հարցազրույցում ծնողներն ասում էին՝ չգիտեն որդու շրջափակման ու մահվան բոլոր հանգամանքները։ Արկադին պատմում էր հրամանատարությունից ստացած պատասխանը. իրադրությունը լարված էր, չէին կարողացել դիրքեր բարձրանալ։ Կապանի կենտրոնական փողոցներից մեկում, նրանց տան մոտ, սև ժապավեն էր փակցված՝ «Ապեր 19»։

Դեկտեմբերի 19-ին Քննչական կոմիտեն հայտնեց 224 զոհի մասին։ Երեք զինծառայողի գտնվելու վայրը դեռ անհայտ էր։ 2023 թվականի հունվարի 24-ի ամփոփագրում ճշտվում էր, որ զոհվածներից երեքը քաղաքացիական անձինք էին։ Անհետ կորած երեք զինծառայողը հաշվառված էր առանձին՝ 224 զոհի թվից դուրս։

Հունվարյան նույն ամփոփագրում նշված էր նաև 22 քրեական վարույթ՝ հայ զինծառայողների գործողությունների վերաբերյալ։ Քննվում էին մարտական ծառայության կանոնները խախտելու, մարտի ժամանակ պարտականությունները չկատարելու, վտանգի մեջ գտնվող և իրեն փրկել չկարողացող մարդուն անօգնական թողնելու դեպքեր։ Մեղադրանք էր ներկայացվել 16 զինծառայողի։ Վեց գործ մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել էր դատարան։ Ամփոփագրում դատական վճիռներ նշված չէին։

2023-ի հունվարի 27-ին Ադրբեջանը վերադարձրեց Ներքին Հանդի ուղղությամբ սեպտեմբերյան մարտերում զոհված մի զինվորի մարմին։ Փետրվարի 1-ին Քննչական կոմիտեի խոսնակը հայտնեց, որ մարմինը նույնականացվել է. Վահե Թորոսյանն էր։ Նա անհետ կորածների ցուցակում էր։ Ծնողները մինչ այդ պնդում էին, որ գիտեն որդու մարմնի տեղը։ Ասում էին՝ ադրբեջանական կողմն իր վերահսկողության տակ անցած տարածքներում խոչընդոտում է որոնումներին։ Վահեի մարմինը վերադարձվեց հարձակման օրվանից ավելի քան չորս ամիս անց։

2024 թվականի հունիսի 21-ին Ադրբեջանը Հայաստանին փոխանցեց ևս երկու զինծառայողի ենթադրվող մասունքներ։ Դրանք ուղարկվեցին դատաբժշկական և դատագենետիկական փորձաքննության՝ սեպտեմբերի 13–14-ի հարձակման քրեական վարույթով։ Հուլիսի 2-ին եզրակացություններն արդեն ստացվել էին, երկու անհետ կորած զինծառայողները՝ նույնականացվել։ Քննչական կոմիտեի հաղորդագրությունն ավարտվում էր այս նախադասությամբ. «2022 թվականի սեպտեմբերյան ագրեսիայի հետևանքով գտնվելու վայրն անհայտ անձ այլևս չկա»։