Սուսաննան հեռախոսը թողեց տանը, թոռանը տարավ դստեր մոտ ու մեկնեց Ջերմուկ. չորս տարի առաջ Հայաստանի պաշտպանելիս ընկած 4 հերոս կանանց հիշատակին

14 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Սուսաննան հեռախոսը տանը թողեց։ Ադրբեջանի հարձակման լուրը լսելուց հետո թոռանը տարավ դստեր՝ Մարիամի տուն, գրկեց աղջկան, համբուրեց ու մեկնեց Ջերմուկ։ Հաջորդ առավոտ զանգեց այնտեղից։ Սեպտեմբերի վերջին Մարիամը պատմում էր մոր մեկնելու մասին։ Մայրը զոհվել էր։ Ինքը տուն մտնելիս դեռ հայացքով փնտրում էր նրան։

2022-ի սեպտեմբերի 13-ի հայկական հաղորդագրության մեջ հարձակման ժամը նշված էր րոպեի ճշտությամբ՝ 00։05։ Ադրբեջանական ստորաբաժանումները հրետանի ու խոշոր տրամաչափի զենք էին գործածում Գորիսի, Սոթքի և Ջերմուկի ուղղությամբ։ Կիրառվում էին անօդաչու թռչող սարքեր։ Հարվածում էին Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերին ու դիրքերին։ Հրադադարը հաստատվեց սեպտեմբերի 14-ի երեկոյան։ Այդ օրը Ջերմուկում զոհվեց Սուսաննան։

Սեպտեմբերի 18-ին պաշտպանության նախարարության խոսնակ Արամ Թորոսյանը հրապարակեց Սուսաննա Մարգարի Գրիգորյանի, Անուշ Աշոտի Ապետյանի, Ալիսա Սուրենի Մելքոնյանի և Իրինա Կառլենի Գասպարյանի անունները։ Դրանցից հետո գրված էր՝ «և այլք»։ Խոսնակը գրել էր նրանց խիզախության, շարունակվող գրոհներին դիմադրելու և հակառակորդին պատճառած կորուստների մասին։ Հաղորդագրությունը երկու պարբերություն էր։ Որևէ մեկի վերջին մարտը մանրամասն նկարագրված չէր։

Ակնաշենի տունը Սուսաննային ընկերն էր տվել։ Դռներն ու պատուհաններն ինքն էր տեղադրել, ջուր քաշել, տանիքը նորոգել։ Երազում էր հող գնել ու սեփական տուն կառուցել։ Մարիամը հիշում էր՝ 2016-ի մարտերից հետո մայրը մնացել էր դիրքերում, որ զինվորները հերթով հանգստանան։ 2019-ին կաթված էր տարել։ Դուստրը հույս ուներ, որ առողջության պատճառով այլևս մարտի չի գնա։ 2020-ին նորից գնաց։ Վերադառնալուց հետո երկու շաբաթ գրեթե չէր խոսում։ Սեպտեմբերյան վերջին մեկնումից հետո Մարիամը լվացել էր մոր սուրճի բաժակը, մաքրել մոխրամանը։ Տանն ավելացել էր մոր մեծացված լուսանկարը։

Ալիսա Մելքոնյանի եղբայրը՝ Գագիկը, զոհվել էր 2016-ի ապրիլյան պատերազմում։ Հուղարկավորության ժամանակ Ալիսան ասել էր, որ շարունակելու է նրա ծառայությունը։ Ընտանիքը դեմ էր։ Նա դիմեց պաշտպանության նախարարությանը՝ խնդրելով իրեն ծառայության ընդունել եղբոր զորամասում՝ Օմարում։ Սովորեց Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ուսումնական հաստատությունում։ Դիպուկահար էր, ինչպես Գագիկը։ Մարտական ընկերը՝ Էդգար Պետրոսյանը, հիշում էր, թե ինչպես էր Ալիսան 2020-ի հրետակոծության ժամանակ, արկերի պայթյունների տակ, շարունակում հանգիստ աշխատել։

2020-ի հոկտեմբերի 17-ին Ալիսան ծանր վիրավորվեց ոտքից ու մեջքից։ Մյուս եղբայրը՝ Սամվելը, պատմում էր, որ հիվանդանոցում նա խնդրել էր հաշմանդամության կարգ չտալ. ուզում էր շարունակել ծառայությունը։ Ծնկում պարբերաբար հեղուկ էր հավաքվում։ Բուժումից հետո վերադարձավ Վարդենիսի ուղղություն։ 2022-ի սեպտեմբերի 13-ին Սամվելն ուզում էր օգնության հասնել։ Ալիսան եղբորը դիրքերին մոտենալ չթողեց։ Նույն օրը զոհվեց։ Զոլաքարի տանը Գագիկի հիշատակի կողքին տեղ բացեցին Ալիսայի համար։ Հոկտեմբերին հարազատները ցույց էին տալիս նրա ռադիոկապի սարքն ու ձմեռային համազգեստի գրպանից գտած չկրակված փամփուշտը։

Վարդենիսում Իրինա Գասպարյանի տան պատուհանից երևում էր նրա դիրքի բարձունքը։ Սեպտեմբերի 13-ին դուստրը՝ Լիլիթը, շարժ նկատեց ու զանգեց մորը։ Իրինան հանգստացրեց նրան։ Դա նրանց վերջին խոսակցությունն էր։ Բանակում Իրինան նախ խոհարար էր, հետո՝ բուժքույր։ Երկու աղջիկներին մենակ էր մեծացնում։ 2018-ին անցել էր պայմանագրային ծառայության։ Տասնհինգ օր դիրքերում էր լինում, տասնհինգ օր՝ տանը։ Խնամքի պարագաներն իր հետ դիրք էր տանում։

Սեպտեմբերի 12-ի ուշ երեկոյան Իրինան խոսել էր կրտսեր քրոջ՝ Հերմինեի հետ։ Քույրն էլ էր ծառայում, այդ օրը մեկ այլ դիրքում էր։ Պայմանավորվել էին հաջորդ օրը նորից խոսել։ Հոկտեմբերին հարազատները վերապատմում էին գումարտակի հրամանատարի հետ Իրինայի վերջին կապը։ Նրանց փոխանցմամբ՝ նա ասել էր՝ «լցվում են խրամատ»։ Հետո լսվել էր պայթյուն, կապն ընդհատվել էր։ Ստացած դատաբժշկական եզրակացությանը հղվելով՝ հարազատներն ասում էին, որ Իրինան մահացել է նռնակի պայթյունից, մարմինը խոշտանգված չէ։ Այն հայկական կողմին էր վերադարձվել սեպտեմբերի 23-ին։

Սեպտեմբերի 21-ին հրապարակված զրույցում Անուշ Ապետյանի եղբայրը՝ Գեղամը, հերքում էր քրոջ գերեվարման ու մարմնի խոշտանգման լուրերը։ Նա վկայակոչում էր մարտական ընկերներին. Անուշն ու Սամսոն Կոստանդյանը զոհվել էին հրետակոծությունից, նրանց մարմիններն անմիջապես դուրս էին բերել։ Գեղամի խոսքով՝ մարմնի ծանր վնասվածքներն առաջացել էին պայթյունից։

Անուշը երեք երեխա ուներ։ Հայրը՝ Աշոտը, հիշում էր, թե աղջիկն ինչպես էր հայտնել զինվորական դառնալու որոշման մասին։ Տանը փորձել էին հետ պահել նրան։ Անուշը չէր զիջել։ Երեխաների հետ տեղափոխվել էր Ջերմուկ՝ ծառայելու։ Աշոտը պատմում էր, որ 2022-ին դուստրը փորձել էր վերսկսել ամուսնությունից հետո կիսատ թողած ուսումը։ Երբ երկար հերթափոխով դիրք էր բարձրանում, կրտսեր եղբայրների հոգսը նաև ավագ դստեր՝ Սեդայի վրա էր։

Հարձակման գիշերը միասին նկուղ էին իջել։ Երեխաներին հետո տարել էին Եղեգնաձոր։ Անուշը համբուրել էր երեքին ու ասել, որ սպասեն. վերադառնալու է։ Նրա մահից հետո երեխաները մնացին Գեղամի խնամքին։

Սեպտեմբերի 16-ին մարդու իրավունքների պաշտպան Քրիստիննե Գրիգորյանը խնդրել էր հեռացնել հայ կին զինծառայողի անարգված մարմինը պատկերող տեսանյութը։ Այն տարածվում էր ադրբեջանական հարթակներում, արտատպվում ուրիշ էջերում։ Պաշտպանը հայտնել էր, որ նյութն արդեն փաստագրված է, ներկայացվում է միջազգային մասնագիտացված կառույցներին և քննվում իրավապահների կողմից։ Խնդրում էր այն չտարածել՝ նաև զոհվածների ընտանիքների արժանապատվությունը պաշտպանելու համար։ Հայտարարության մեջ կնոջ անունը չկար։

Սեպտեմբերի 22-ին Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության մշտական խորհրդում հայկական պատվիրակությունը խոսեց նույն բնույթի հանցագործության մասին։ Անգլերեն հայտարարության մեջ տեսանյութի կնոջ անունը գրված էր՝ «Սուսաննա Մարգարյան»։ Պաշտպանության նախարարության հրապարակած չորս անունների մեջ այդ անուն-ազգանունով կին չկար. այնտեղ նշված էր Սուսաննա Մարգարի Գրիգորյանը։ Փաստաթուղթը տարբերությունը չէր բացատրում։ Անուշի եղբոր հերքումն արդեն հրապարակվել էր։

2024-ի հունվարի 17-ին Ֆրանսիայի Սենատում Վալերի Բուայեն Անուշ Ապետյանին հիշատակեց որպես բռնաբարության ու մարմնի անդամահատման զոհ։ Ելույթը պահպանված է նիստի արձանագրության մեջ։ Անուշի մահվան այդ նկարագրությունը եղբայրը հերքել էր դեռ 2022-ի սեպտեմբերին։ Գեղամի հերքումը Սենատի այդ ելույթում չհնչեց։

2022-ի դեկտեմբերի սկզբին Եռաբլուրում հուղարկավորեցին Գայանե Գևորգի Աբգարյանին։ Նա զոհվել էր սեպտեմբերյան հարձակման ժամանակ։ Ապրում էր Արմավիրի մարզում, չորս երեխա ուներ։ Հուղարկավորության մասին լուրում սեպտեմբերին հրապարակված չորս անուններին հաջորդում էր նրա անունը։ Սեպտեմբերի 13-ից անցել էր գրեթե երեք ամիս։

Իրինայի ընտանիքն այդ աշնանը խուսափում էր ճաշասենյակի պատուհանից նայելուց։ Հարազատներն ասում էին, որ դիմացի բարձունքն արդեն ադրբեջանական վերահսկողության տակ է։ Լիլիթը հիշում էր մոր նախազգուշացումը դիրքին մոտ ձորակի մասին. այդտեղով կարող էին հասնել դիրք։ Բարձունքը շարունակում էր երևալ պատուհանից։

2026-ի սեպտեմբերի 13-ին «Զինապահի» հիշատակի էջում կան Գայանե Աբգարյանի անունն ու 2022 թվականը։ «Կենսագրություն» բառի տակ նրա կյանքի պատմությունը դեռ գրված չէ։ Այնտեղ հարազատներին խնդրում են կապվել հիմնադրամի հետ ու «օգնել մեզ գրել զինծառայողի պատմությունը»։