Ֆրեզնոյի նույն սրահում են Շուշիի բնակիչների դիմանկարները, Բեյրութի ընտանեկան լուսանկարներն ու արցախցիների երևակայական ժառանգների դեմքերը
Բարլո Տեր-Մկրտչյանը Ֆրեզնո հրավիրեց Արա Օշականին ու առաջարկեց լուսանկարել տեղի հայ ընտանիքներին։ Այդ դիմանկարները միացան Լոս Անջելեսի, Բեյրութի և Արցախի գործերին։ Համալսարանի հայագիտական ծրագիրն այս ցուցահանդեսով սկսում է հիսնամյակի միջոցառումները։
14 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, ՖՐԵԶՆՈ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
Ֆրեզնոյի պետական համալսարանի գրադարանի պատին վեց գունավոր դիմանկար է։ Արա Օշականը չի լուսանկարել այդ մարդկանց։ Դեմքերը ստեղծել է արհեստական բանականության օգնությամբ՝ բռնի տեղահանված արցախցիների լուսանկարներից։ Նրանց կյանքը պատկերացրել է Արցախում՝ 2125 թվականին։
2026 թվականի սեպտեմբերի 13-ին «Երևան Օնլայնը» ներկա էր ցուցահանդեսի բացման ընդունելությանը՝ գրադարանի երկրորդ հարկի Լեոն Ս. Փիթերսի «Էլիպս» պատկերասրահում։ «Արա Օշական. հայկական սփյուռքի հետագծերը՝ Լոս Անջելես, Բեյրութ, Արցախ և Ֆրեզնո» ցուցադրությունը բացում է հայագիտական ծրագրի հիսնամյակի՝ 2026–2027 ուսումնական տարվա միջոցառումները։ Օշականին հրավիրել էր ծրագրի ղեկավար Բարլո Տեր-Մկրտչյանը։ Այդ օրը արվեստագետը ներկայացնում էր նաև այն գործերը, որոնցում լուսանկարները կտրել, համադրել էր այլ պատկերների ու ձեռագրերի հետ։
2012 թվականի ամռանն Օշականը Շուշիում լուսանկարել էր քաղաքի բնակիչներին՝ մարդկանց, որոնք այնտեղ նորից կյանք էին սկսել։ Հոկտեմբերին նրանց դիմանկարները կախեց կենտրոնական փողոցի՝ պատերազմից ավերված շենքերից մեկում։
2020 թվականի պատերազմից հետո Շուշին անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ, հայ բնակիչները կորցրին իրենց քաղաքը։ 2023-ի սեպտեմբերյան ադրբեջանական հարձակումից հետո տեղահանվեց Արցախի գրեթե ամբողջ հայ բնակչությունը։ Օշականի 2012 թվականի լուսանկարներում նրանք դեռ Շուշիի բնակիչներ են։
Հետագայում Օշականն այդ մարդկանց պատկերները համադրեց հայկական ձեռագրերի ու մանրանկարչության հետ։ «Շուշիի դիմանկարներ» շարքում միջնադարյան գիրը շրջապատում է ժամանակակից հագուստով մարդուն։ Հայացքն ու դիրքը նույնն են, ինչ 2012-ի կադրում։ Խոշոր, կիսաթափանցիկ տպագրությունների միջով երևում է ցուցասրահը։
Բեյրութի 2014–2018 թվականների լուսանկարներում Օշականը տեղադրել է ընտանեկան ալբոմի պատկերներ՝ հիմնականում քաղաքացիական պատերազմից առաջ արված։ Նոր սև-սպիտակ կադրի ներսում հին գունավոր լուսանկարն է։ Կտրված ու միացված տեղերը երևում են։ Բեյրութում դեռ ապրում է նրա մանկապարտեզի ընկերը։ Վերադառնալիս Օշականը հանդիպում է մարդկանց, որոնք ճանաչել են իր ընտանիքին ու հիշում են իրեն երեխա ժամանակ։
«Ես ծնվել եմ Բեյրութում։ Պատերազմն ինձ տեղահանել է։ Ծնողներս էլ են տեղահանվել։ Պապերիս սերունդը՝ ցեղասպանության հետևանքով»,— պատմում էր նա։
Նա գրող Հակոբ Օշականի թոռն է, բանաստեղծ Վահե Օշականի որդին։ Երկար գլանաձև աշխատանքներում երևում է Վահեի ձեռագիրը։ Արան դրա վրա հավաքել է Բեյրութի իր լուսանկարների կտորները։ Մեկ կադրի շարունակությունը մյուսի կողքին է, երբեմն՝ ուրիշ ուղղությամբ։ Օշականը հիշեցնում էր հոր միտքը՝ սփյուռքը կենտրոնախույս է և կենտրոնաձիգ։
Արցախին նվիրված գրքում հոր գրությունն ու որդու լուսանկարները տպագրվել էին միասին։ Բեյրութի մասին 2021-ին լույս տեսած գրքի տեքստը գրել է Գրիգոր Պըլտյանը։ Նա էլ էր հեռացել այդ քաղաքից։ Գրքում հիշում է իր պատանեկության փողոցներն ու մարդկանց՝ Օշականի ավելի ուշ նկարած Բուրջ Համուդի պատկերների կողքին։
1995 թվականից Օշականը Լևոն Փարյանի և բանավոր պատմության հետազոտողների հետ մասնակցում էր ցեղասպանությունը վերապրածների դեմքերն ու վկայությունները պահպանելու նախագծին։ Հետագայում լուսանկարել է նաև Կալիֆոռնիայի անչափահաս կալանավորներին։ Լոս Անջելեսում նրան հետաքրքրել են նաև հայերը, որոնք դուրս են մնում եկեղեցական կամ ընտանեկան խմբանկարներից։
Ցուցադրության լուսանկարներից մեկի առաջին պլանը զբաղեցնում են մոտոցիկլների ղեկերն ու հայելիները։ Մյուսում երկու տղամարդ համբուրվում են։ Կողքին եկեղեցական արարողություն է։ Օշականը խոսում էր բանտարկված հայերի, մոտոցիկլավարների, սեռական ու գենդերային փոքրամասնություններին պատկանող հայերի մասին։ Հարցնում էր՝ ո՞վ է որոշում, թե ով է պատկանում համայնքին։
Հմայիլների մեջ էլ լուսանկարներ կան։ Այս երկար ու նեղ գլանափաթեթները՝ աղոթքներով, սրբապատկերներով ու պահպանական գրություններով, կարելի էր փաթաթել ու կրել։ Օշականն աշխատել է դրանց թվայնացված պատկերներով՝ օգտվելով նաև ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանի հավաքածուից։ Հանդիպմանը պարզաբանեց՝ թանգարանային բնօրինակներ չի բերել։ Սրահում նոր տպագրություններ են՝ իր լուսանկարներով։ Իր ստեղծած հմայիլներից երբեմն վերցնում է ճանապարհորդելիս։
Բարլո Տեր-Մկրտչյանի հետ զրույցներից հետո Օշականը գնացել է Ֆրեզնոյի հայ ընտանիքներին լուսանկարելու։ Լոս Անջելեսի, Բեյրութի ու Արցախի գործերին այդպես ավելացել է Սան Խոակինի հովիտը։ Այստեղ ընտանիքներ կան, որոնց չորրորդ, հինգերորդ, վեցերորդ սերունդն է ապրում։ Նրանց պատմություններում նախնիների գաղթին հաջորդում են նույն հողը մշակելու տասնամյակները։ Օշականին հետաքրքրում է, թե սփյուռքում ինչպես է այդ կապը ձևավորվում։
Դիմանկարներն անում է փուքսավոր ապարատով։ Ընտրել է աշխատանքի հին եղանակը՝ այն, որով կարող էին լուսանկարվել այս ընտանիքների ավելի վաղ սերունդները։ Հանդիպմանը ճշտեց՝ ապարատը պարտադիր չէ, որ հին լինի։
Տեր-Մկրտչյանը համալսարանում դասավանդում է 1985 թվականից, հայագիտական ծրագիրը ղեկավարում՝ 2008-ից։ Ծրագիրը 1977-ին ձևավորած Տիգրան Գույումճյանի ուսանողն էր։ Հետո դարձավ նրա գործընկերը, ապա ստանձնեց ղեկավարումը։
Նա «Հայ Շարժում» ուսանողական թերթի երկարամյա խորհրդատուն է, համալսարանի «Հայկական մատենաշարի» խմբագիրը։ Տարբեր տարիների ուսանողների հետ Հայաստան է մեկնել։ 2019-ին տասնչորս ուսանողի հետ այնտեղ անցկացրել է տասնյոթ օր։ Եղել են դասերին հիշատակված վայրերում, ծանոթացել երկրի կյանքին։ 2025–2026 ուսումնական տարում ծրագիրը 51 ուսանողի հատկացրել է ընդհանուր 137 հազար դոլարի կրթաթոշակ։
Արցախի մասին հարցրի նաև Տեր-Մկրտչյանին։ Ինչո՞ւ է իր աշխատանքում շարունակ վերադառնում Արցախին։
«Արցախը Հայաստան է ինձ համար»,— պատասխանեց։ Խոսեց ժողովրդի, եկեղեցիների ու պատմության մասին։ Հետո ավելացրեց. «Պետք է հիշենք և պետք է միշտ խոսենք»։
Օշականը բացատրում էր, թե ինչպես է ստեղծել ապագայի դեմքերը։ Իրական արցախցիների լուսանկարներից ստացել է նրանց երևակայական ժառանգների պատկերները, հետո այդ դեմքերից ստեղծել հաջորդ սերունդը։ Այդպես շարունակել է չորս սերունդ։ Նրանց վերադարձը պատկերացրել է Արցախում՝ 2125 թվականին։
Շարքն սկսվում է իրական ընտանիքի լուսանկարից։ Հաջորդ դեմքերը հորինված են. Օշականը դա պարզաբանում էր։ Դրանցից հնարավոր չէ իմանալ, թե իրական ժառանգներն ինչ տեսք կունենան կամ երբ կկարողանան վերադառնալ։
Հանդիպման վերջում ներկաներից մեկն առաջարկեց դիմել ավելի շատ համայնքների, փնտրել ընտանիքներում մնացած ալբոմներն ու անհայտ պատմությունները։ Օշականը հարցրեց՝ ինչպե՞ս արդեն հավաքված արխիվը վերադարձնել մարդկանց կյանք։ Ֆրեզնոյի շարքը շարունակելու համար էլ պետք էր նոր ընտանիքներ գտնել։
Ցուցահանդեսը բաց է մինչև սեպտեմբերի 30-ը։ Մուտքն ազատ է։ Գրադարանի երկրորդ հարկում կարելի է տեսնել Շուշիի բնակիչների լուսանկարները, հետո մոտենալ 2125 թվականի վեց դեմքերին։
2012 թվականի հոկտեմբերին Ջուլյա Համբարձումյանն անցնում էր Շուշիի ավերված շենքի կողքով ու դիմանկարներում ճանաչում իր համաքաղաքացիներին։ Ասում էր՝ լավ գիտի նրանց, լուսանկարներում ավելի երջանիկ են երևում, քան տարիներ առաջ։ Ուզում էր, որ ցուցադրությունը շարունակվի։
