Ռայմոնդ Պաուլսն 90 տարեկան է. հրշեջներն ու օդաչուները շնորհավորում են նրան երգելով, Ռիգայում մեծ համերգ են կազմակերպում, իսկ կոմպոզիտորը խնդրում էր իրեն հանգիստ թողնել
25 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ
Տեսախցիկն արդեն անջատված էր։ Սովորաբար շտապող Ռայմոնդ Պաուլսը նստած էր մնում։ 2025-ի հոկտեմբերն էր։ Լատվիայի ռադիոյի Առաջին ստուդիայում Անաստասիա Ռուժանսկայան նրա հետ խոսել էր ռադիոյի, հին երգերի, երիտասարդ երաժիշտների մասին։ Հիմա Պաուլսը խոսեց Լանայի մահից։ Հիշեց փետրվարին կորցրած քրոջը։ «Վատ եմ… Հոգնել եմ»։ Լրագրողը հետո պատմեց, որ գրկել է նրան։
Ծննդյան օրվա առիթով Ռուժանսկայան նրանից նոր հարցազրույց չխնդրեց։ Պաուլսին շնորհավորում էին իր երգերով։ Հրշեջները, բժիշկներն ու օդաչուներն ուղարկում էին իրենց կատարումները։ 2026 թվականի հունվարի 12-ին կոմպոզիտորը դարձավ իննսուն տարեկան։ Մեկ այլ զրույցում իր ցանկությունը ձևակերպեց չորս բառով. «Թող ինձ հանգիստ թողնեն»։
Տարին արդեն սկսել էր բեմում։ «Դայլե» թատերական տանը դերասան Անդրիս Կեյշսի հետ ներկայացնում էին «Տղամարդիկ՝ լավագույն տարիքում» ծրագիրը։ Հարյուր տասնյոթերորդ անգամ։ Հունվարյան հարցազրույցում Պաուլսը հիշում էր մանկության նվերները։ Խանութից բան գնելու փող չկար. ծննդյան օրերին սովորաբար ձեռքով գործած հագուստ էին նվիրում։ Ծնողներից ստացած ամենամեծ նվերի մասին խոսելիս հիշեց պատերազմը. ինքն ու քույրը ողջ էին մնացել։
Հայրը՝ Ռիգայի ապակեգործ Վոլդեմար Պաուլսը, սիրողական նվագախմբում հարվածային գործիքներ էր նվագում։ Որդուն էլ ուզում էր երաժիշտ դարձնել։ Օգտագործված ջութակ գնեց։ Տղայի մատները կարճ էին. երաժշտական մանկապարտեզում նրան դաշնամուրի մոտ նստեցրին։ Ուսուցչուհին այստեղ էլ մեծ հույսեր չուներ։ Հայրը պահանջում էր պարապել։ Պատերազմի ժամանակ մայրը երեխաներին միառժամանակ տարավ Վիդրիժի՝ ազգականների մոտ։ Տղաները հավաքում էին զինվորներից մնացած իրերը։ Բացված հրթիռի վառոդն այրեց Ռայմոնդի դեմքը։ Աչքերը փրկվեցին։ Այրվածքները բուժեց զինվորական բժիշկը։
Տասնչորս տարեկանում նվագում էր ռեստորաններում ու պարահանդեսներում։ Առավոտյան դասի էր գնում չքնած։ Ջազը սովորում էր վատորակ ձայնագրություններից. լսում էր ու դաշնամուրի վրա կրկնում։ 1958-ին ավարտեց կոնսերվատորիան։ Բնութագրում նշել էին վառ տաղանդը, կամքի ու ներքին կարգապահության պակասը։ Ավելի ուշ Օդեսայում հյուրախաղերի ժամանակ ծանոթացավ Սվետլանայի՝ իր ապագա Լանայի հետ։ Կնոջ ու մոր օգնությամբ հաղթահարեց խմիչքից կախվածությունը։ Հետագայում այդ շրջանի մասին չէր լռում։
Նրանց ամուսնությունը տևեց ավելի քան վեց տասնամյակ։ Լանան գիտեր՝ ամուսինը դժվարությամբ է խոսում իր ցավերից։ Ոսկե հարսանիքի օրերին Պաուլսը նրա մասին ասել էր, որ կողքին մի մարդ է ունեցել, որը երբեք իրեն չի դավաճանել։ Տան առօրյայից սովորական մի խոսակցություն էր հիշում։ Լանան հարցնում էր, թե երբ է տուն գալու։ Հետո հանգիստ ասում էր՝ լավ, լավ։
Մեծ ռուսալեզու լսարանին նրա երաժշտությունը հասավ Ալլա Պուգաչովայի, Վալերի Լեոնտևի, Լայմա Վայկուլեի երգերով։ «Միլիոն կարմիր վարդերի» մեղեդին սկզբում ուրիշ բառեր ուներ։ 1981-ին Այյա Կուկուլեն ու փոքրիկ Լիգա Կրեյցբերգան այն երգում էին Լեոնս Բրիեդիսի լատիշերեն տեքստով։ Աստվածուհի Մարան աղջկան կյանք էր տվել, բայց մոռացել էր երջանկություն տալ։ Մեկ տարի անց Պուգաչովան նույն երաժշտությամբ կատարեց Անդրեյ Վոզնեսենսկու գրած «Միլիոն կարմիր վարդերը»։ Երգում արդեն աղքատ նկարիչն էր, դերասանուհին ու ծաղիկներով ծածկված հրապարակը։
2023 թվականի օգոստոսի 4-ի երեկոյան Պաուլսը պետք է նվագեր Յուրմալայի «Ձինտարի» համերգասրահում։ Այդ օրը տարածվել էր Լանայի մահվան լուրը։ Համերգը կայացավ։ Նա նվագեց «Սինֆոնիետա Ռիգա» կամերային նվագախմբի հետ։ «Երգեր առանց բառերի» ծրագրում նրա տասներկու մեղեդիներն էին՝ բրիտանացի Քալում Օուի գործիքավորմամբ։ Ցանկում կար նաև Մարայի ու աղջկա երգի մեղեդին։
Լատվիայի ռադիոթատրոնի ղեկավար Մարա Էգլիտեն, լսելով Լանայի մահվան մասին, երկար մտածել էր՝ արժե՞ զանգել։ Հետո իմացավ, որ Պաուլսն ինքն է պատրաստվում իր հետ կապվել։ Առաջինը զանգեց։ Ցավակցությունից անցան առաջիկա աշխատանքին։ Էգլիտեն առաջարկեց նոր նախագծերով զբաղվել, ավելի հաճախ միասին լինել միջոցառումներում։ Պաուլսը չառարկեց։ Հետագայում օգոստոսյան համերգի մասին ասաց, որ նվագել էր Լանայի հիշատակին։
2025-ի փետրվարին մահացավ նրա կրտսեր քույրը՝ գոբելենագործ Էդիտե Պաուլս-Վիգները։ Հոկտեմբերին ռադիոստուդիայում խոսել էր երկու կորստի մասին։ Իննսունամյակի հարցազրույցում Լանայի մասին արդեն տեսախցիկի առջև ասաց. «Ես նրան շատ եմ կարոտում»։ Իր բնակարան ու կյանք ուրիշ մարդ բերելու մտադրություն չուներ։ Բացատրեց՝ իննսուն տարեկան է, դրա կարիքն այլևս չի տեսնում։
2025-ին ռեժիսոր Զիտա Կամինսկայի խումբը նրան նկարահանում էր նոր ծրագրի պատրաստման ընթացքում։ «Շեքսպիր։ Սոնետներ։ Պաուլս։ Բուսուլիս։ Կեյշս»։ Երգում էր Ինտարս Բուսուլիսը, Անդրիս Կեյշսը մասնակցում էր որպես դերասան։ Պաուլսը դաշնամուրի մոտ էր։ Նկարահանեցին փորձերը, ռադիոստուդիայի ձայնագրությունները, առաջին ներկայացումը։ Ֆիլմի նախնական տարբերակը դիտելուց հետո ռեժիսորին ասացին՝ փորձերը շատ են։ Կամինսկան պաշտպանեց այդ հատվածները։
Նա հիշում էր նաև Տալսիի պատահական հանդիպումը։ Պաուլսին էր մոտեցել Լիեպայայից եկած մի դպրոցական։ Տղան ճանաչում էր այն ջազային դաշնակահարներին, որոնցով հիանում էր կոմպոզիտորը։ Խոսել էին ջազից։ Ֆիլմում խոսում էին նաև ձկնորսությունից, դաշնամուրների մակնիշներից, տան վերանորոգումից։ Երաժիշտների հետ Պաուլսը կատակում էր, զայրանում, դժգոհում լավ երգիչների պակասից։ Ութսունինը տարեկանում դեռ ընտրում էր՝ ում վստահել իր երգը։
Ռիգայի Մեժապարկսի մեծ բեմում նրա իննսունամյակին նվիրված երգչախմբային համերգ էին պատրաստում։ Պաուլսը հայտարարեց, որ իր անունն ու պատկերն օգտագործելու համաձայնություն չի տվել։ Կազմակերպիչները նրա անունը հանեցին համերգի անվանումից։ 2026-ի մարտին դեռ հայտարարում էին, որ «Իմ հայրենիքին» համերգը հուլիսի 11-ին կայանալու է։ Մասնակցելու պատրաստակամություն էր հայտնել ավելի քան երկու հարյուր երգչախումբ։ Պաուլսն իր առարկությունը չէր հետ վերցրել։
Մայիսի 18-ին հայտարարվեց Ռայմոնդ Պաուլսի հիմնադրամի ստեղծման մասին։ Կոմպոզիտորն այն հիմնել էր դստեր՝ Անետեի հետ։ Դուստրը ստանձնեց խորհրդի նախագահի պաշտոնը։ Հիմնադրամը զբաղվելու էր նրա երաժշտության, անվան ու պատկերի օգտագործմամբ, ստեղծագործական ժառանգության պահպանությամբ։ Անետեն գործընկերներին առաջարկեց այդ հարցերով դիմել մեկ հասցեով։ Ղեկավար կազմում էին նաև կոմպոզիտոր Ռայմոնդս Տիգուլսն ու փաստաբան Իվո Կլոտինշը։
Օգոստոսի 21-ին Լատվիայի հանրային ռադիոն հայտնեց, որ Պաուլսն ավարտել է աշխատանքն այնտեղ։ 1956-ին նա դեռ կոնսերվատորիայի ուսանող էր, երբ եկել էր ռադիոկոմիտեի գեղարվեստական ղեկավար, կոմպոզիտոր Յանիս Իվանովի մոտ։ Հիմա, յոթանասուն տարի անց, ռադիոն շնորհակալություն էր հայտնում համատեղ աշխատանքի համար։ Գործընկերները խոսում էին նրա բարյացակամության ու խստության մասին։ Ռադիոյում ասում էին՝ նրան սպասելու են նաև որպես հյուրի։
Ռադիոյի արխիվում շուրջ տասներկու հազար գրառման մեջ Պաուլսը նշված էր որպես կոմպոզիտոր։ Կային նաև նրա՝ դաշնակահարի ու կատարողի ձայնագրությունները։ Առաջին երգը ռադիոեթերում հնչել էր յոթանասուն տարի առաջ։ Հեռանալու մասին օգոստոսյան հաղորդագրության մեջ նորից կար դրա անունը։ «Չուղարկված նամակը»։
